‘Zien wat je wilt zien’

The Guardian / 360  |  7 juli 2019 - 10:07 7 jul - 10:07

De berichtgeving over de Nederlandse tiener Noa Pothoven illustreert hoe makkelijk onwaarheden voor zoete koek worden aangenomen, schrijft columnist Kenan Malik.

» Lees dit artikel in de Reader

Als er vlak voor je neus een gorilla zou langslopen, dan zou je die opmerken, toch?

Nou, de helft van de mensheid dus niet. Bij een klassiek geworden experiment uit 1999 lieten psychologen een aantal proefpersonen een video zien van een groepje studenten die een bal overgooien, de ene helft in witte shirts, de andere helft in zwarte shirts, en vroegen hen bij te houden hoe vaak het witte team de bal overspeelde. Halverwege het filmpje wandelt iemand in een gorillapak doodleuk het beeld in, kijkt recht in de camera, slaat zich paar keer op de borst en loopt het beeld weer uit. Het bizarre is dat de helft van de proefpersonen zo op de bal was gefixeerd dat ze de gorilla niet hadden opgemerkt.

Dit experiment roept interessante vragen op over de betrouwbaarheid van getuigenverslagen. En ook hoe we informatie verwerken, inclusief het nieuws. Twee nieuwsberichten van afgelopen maand illustreren hoe vaak het voorkomt dat we zien wat we willen zien – of verwachten te zien. Het eerste is het tragische verhaal van de Nederlandse tiener Noa Pothoven, die op jonge leeftijd was aangerand en verkracht en als gevolg daarvan aan een posttraumatische stressstoornis, depressie en anorexia leed.

Ze ging zo gebukt onder haar leed dat ze een euthanasieverzoek indiende bij een levenseindekliniek, die haar verzoek afwees vanwege haar leeftijd. Op enig moment belandde ze met ernstig ondergewicht in het ziekenhuis zodat ze kunstmatig kon worden gevoed. Eerder dit jaar gaf ze aan niet langer te willen worden behandeld, en ze stopte met eten en drinken. Haar ouders en de artsen besloten dat ze haar niet gedwongen zouden voeden. Op zondag 2 juni stierf ze in haar ouderlijk huis, zeventien jaar oud.

MOGEN WE EVEN JE AANDACHT?
Dit artikel krijg je van 360 cadeau. We geloven dat internationale context leidt tot een beter begrip van de wereld om ons heen. Daarom zijn we blij als je dit artikel voor ons deelt. Nog blijer zijn we als je je bij ons aansluit: Probeer nu 5 nummers voor maar 15 euro. Stopt automatisch.
Bedankt

Het is een hartverscheurend en verontrustend relaas. Maar het is niet het relaas van een tiener die ‘legaal door de staat werd geëuthanaseerd’, zoals het in een groot deel van de wereldpers werd gepresenteerd. Alleen dankzij de grondigheid van journalisten als Naomi O’Leary, correspondent voor Politico Europe, die de moeite nam de originele Nederlandse krantenberichten te lezen, kwam de waarheid naar boven.

Verkeerde berichtgeving is ook een staaltje nepnieuws. Als bronnen niet worden gecheckt en de Nederlandse dagbladen er niet eens op worden nagelezen kun je met recht spreken van belabberde journalistiek. Maar de bredere context van de verdraaiingen is ook van belang. In veel landen woedt een verhit debat over euthanasie en hulp bij zelfdoding. Voor velen raakte de tragedie van Pothovens leven en dood een open zenuw.

Veel journalisten en lezers keken misschien niet verder dan hun neus lang was omdat ze liever zagen wat ze wilden zien. Misschien geldt dat wel voor het merendeel van het nepnieuws: dat het niet zozeer voortkomt uit de wens om te liegen, maar uit de behoefte om complexe problematiek terug te brengen tot behapbare proporties. De dood van Pothoven roept veel vragen op over haar leed en haar behandeling. Het klopt niet dat ze alleen vanwege de Nederlandse euthanasiewet geen kunstmatige voeding kreeg, zoals velen beweerden.

Hoewel haar dood geen euthanasie was, is het toch belangrijk om de vraag op te werpen of de legalisatie van euthanasie het makkelijker maakt voor iemand in psychische nood om de dood als enige uitweg te zien. Dit zijn gecompliceerde kwesties waar geen kant-en-klare antwoorden op bestaan, en de hang naar hapklare brokken en onze oogkleppen maken het alleen maar lastiger om ons te ontworstelen aan zulke morele dilemma’s.

‘Wilding’

‘Zien wat je wilt zien’ is ook precies waar het tweede verhaal om draait, dat van de ‘Central Park Five’, een zaak van dertig jaar oud die weer in het nieuws kwam vanwege de zojuist verschenen Netflix-serie, When They See Us. Op 19 april 1989 werd Trisha Meili, een 28-jarige witte vrouw die in Central Park in New York aan het hardlopen was, zwaar mishandeld en verkracht. Diezelfde avond nog werden vijf jongens – vier Afro-Amerikanen en één latino –  gearresteerd en veroordeeld voor verkrachting, mishandeling en poging tot moord.

Er was geen enkel forensisch bewijs dat in de richting van de verdachten wees. De afgelegde bekentenissen, die de jongens later weer introkken, kwamen onder dwang tot stand. Het vijftal werd veroordeeld tot gevangenisstraffen variërend van vijf tot vijftien jaar. In 2002 bekende moordenaar en verkrachter Matias Reyes dat hij de dader was, wat door het DNA-materiaal en ander bewijs werd bevestigd. De Central Park Five, die al dertien jaar vastzaten, werden vrijgesproken en gerehabiliteerd.

De zaak zaaide destijds een morele paniek met betrekking tot zwarte jongeren. De term ‘wilding’ deed zijn intrede, een beschrijving voor ‘bendes gewelddadige tieners die vanuit een wereld vol crack, wapens, uitkeringen, onverschilligheid en achterstand het centrum binnenvallen… om vernielingen aan te richten, te roven en dood en verderf te zaaien’. Het was een racistische term: de bendes waren zwart, ‘hun vijanden waren wit’.

Dit soort berichtgeving heeft wellicht bijgedragen aan de veroordeling van de Central Park Five. Veel Amerikaanse staten voerden spoorslags nieuwe wetten in waarmee kinderen van nog geen veertien jaar oud volgens het volwassenenstrafrecht konden worden berecht, wat leidde tot de detentie van enorme aantallen zwarte jongeren. When They See Us vertelt het verhaal van machteloze zwarte en latinogezinnen die gevangen zitten in een rechtssysteem dat corrupt, wraakzuchtig en racistisch is. De serie laat nepnieuws zien dat niet het werk is van trollen en fanaten maar van een rechtssysteem dat stelselmatig jonge zwarte mannen demoniseert en media die bereid zijn bewijs te fabriceren.

De foute berichtgeving rondom de dood van Pothoven en de manipulatie van de verhalen over de Central Park Five zijn twee heel verschillende gevallen, maar beide onthullen ze hoe onwaarheden voor zoete koek worden geslikt en het gevaar van oogkleppen. Te vaak zien we de gorilla die dwars door het beeld loopt niet. En te vaak zien we ingebeelde gorilla’s.

Auteur: Kenan Malik

Kenan Malik is columnist bij The Observer

The Guardian
Verenigd Koninkrijk | dagblad | oplage 332.000

Onafhankelijke kwaliteitskrant van linkse signatuur. Sinds 1821 thuisbasis van de meest gerespecteerde columnisten en journalisten. Altijd zeer kritisch ten opzichte van de overheid en andere instituten.

Plaats een reactie