Plagiëren onder het mom van eerbetoon

Gatopardo / 360  | 18 October 2019 - 11:0018 Oct - 11:00

De inheemse gemeenschappen van Mexico hebben genoeg van luxe modemerken die hun ontwerpen kopiëren zonder met hen samen te werken of hun zelfs maar compensatie aan te bieden. Ze gaan de strijd aan met plagiaat, maar volgens de Mexicaanse wet valt cultureel erfgoed niet onder het auteursrecht.

Dit artikel mag je gratis lezen omdat het is getipt door onze partner De Correspondent.

» Lees dit artikel in de Reader

Een wereldberoemd mode-icoon presenteert haar nieuwe collectie. In de hoofdrol schitteren creaties met handgeborduurde patronen die precies lijken op wat de inheemse gemeenschappen in Mexico maken. Je hebt mensen die verheugd reageren als een modecollectie die de wereld rondgaat elementen van de Mexicaanse cultuur gebruikt. Maar tegenstanders zijn er ook. Zij beschuldigen de ontwerper van het plagiëren van vernuftige ontwerpen en vinden dat daar iets tegen moet worden gedaan.

Met haar collectie Resort 2020 speelde Carolina Herrera een hoofdrol in een debat over de grenzen tussen eerbetoon, culturele toe-eigening en plagiaat. De Venezolaanse ontwerper werd ervan beschuldigd op incorrecte wijze culturele elementen van inheemse gemeenschappen zoals die in Tenango de Doria (in de staat Hidalgo) te hebben gebruikt in haar werk. 

MOGEN WE EVEN JE AANDACHT?
Dit artikel krijg je van 360 cadeau. We geloven dat internationale context leidt tot een beter begrip van de wereld om ons heen. Daarom zijn we blij als je dit artikel voor ons deelt. Nog blijer zijn we als je je bij ons aansluit: Probeer nu 5 nummers voor maar 15 euro. Duurt een paar minuten, stopt automatisch.
Bedankt

Helaas is dit niet de eerste keer. Er zijn meer gevallen geweest waarin het erfgoed van de inheemse volkeren van Mexico in het geding was. In 2015 was er sprake van een vergelijkbaar schandaal met het modelabel Isabel Marant, dat ervan werd beschuldigd het ontwerp van een blouse een op een te hebben gekopieerd van de traditionele klederdracht van Santa María Tlahuitoltepec, in de deelstaat Oaxaca.

Onder het mom van eerbetoon beweren nationale en internationale ontwerpers dat hun werk het wezen van de Mexicaanse tradities intact laat. ‘Ze noemen het een ode aan de Mexicaanse cultuur, maar er is handel mee gemoeid,’ aldus senator Susana Harp Iturribarría van de politieke partij Movimiento Regeneración Nacional. ‘Er gaat geld in om en de ontwerpers verdienen eraan. De suggestie dat het een eerbetoon zou zijn, slaat nergens op.’

Trots

In 2018 diende Harp een wetsvoorstel in ter bescherming van het cultureel erfgoed en de identiteit van de inheemse volkeren en de Afro-Mexicaanse bevolking. Mexico is met recht trots op de culturele rijkdom van de oorspronkelijke bewoners van het land. Momenteel telt het land 68 verschillende etnische groepen, elk met een eigen taal, een eigen religie en verschillende culturele tradities die een enorm palet aan kleuren, verhalen, geuren en smaken bieden.

Helaas zijn deze culturele tradities vogelvrij. De inheemse volkeren mogen hun culturele tradities en identiteit niet als hun intellectuele eigendom beschouwen. Vooralsnog beschermt de Mexicaanse wet hen niet tegen oneigenlijk gebruik door de mode- en ontwerpindustrie. ‘Eerbetoon betekent dat je de inheemse gemeenschappen opzoekt en met hen in gesprek gaat om tot een vorm van samenwerking te komen. Dát is eerbetoon,’ aldus Harp.

Je hoeft artikel 159 van de Auteurswet er maar op na te slaan. Daarin staat letterlijk: ‘Literaire werken en kunstwerken die vallen onder volkskunst of handgemaakte kunst zijn vrij te gebruiken.’

‘Het is ongehoord dat dit is vastgelegd in een Mexicaanse wet,’ zegt Harp, die in september 2018 als afgevaardigde van Oaxaca toetrad tot de Mexicaanse Senaat. Harp heeft zich ingespannen voor de verspreiding van de Mexicaanse cultuur door traditionele Mexicaanse muziek, zoals de liedjes ‘El Feo’ en ‘La Sandunga’, op verschillende internationale podia ten gehore te brengen. Daarnaast heeft ze zich toegelegd op de bescherming van het cultureel erfgoed van de inheemse volkeren van Mexico.

“Ze noemen het een ode aan de Mexicaanse cultuur, maar de ontwerpers verdienen eraan”

‘Toen ik de zetel in de Senaat kreeg, ben ik een campagne begonnen in Oaxaca. Alle dorpen en gemeenschappen die ik bezocht, legden dezelfde twee onderwerpen op tafel: gezondheidszorg en bescherming van hun cultuur,’ zegt Harp. Daarom diende ze het wetsvoorstel in waarmee ze oneigenlijk gebruik, het toe-eigenen en de ongeautoriseerde commerciële exploitatie van het immateriële erfgoed van de inheemse gemeenschappen en de Afro-Mexicaanse bevolking in Mexico wil tegengaan. Hierbij heeft ze de collectieve rechten van gemeenschappen als uitgangspunt genomen.

Harp legt uit dat zowel de Auteurswet als de Wet intellectuele eigendom uitgaat van het individu. En dat het complex wordt bij het cultureel erfgoed van de oorspronkelijke bewoners van Mexico, omdat de inheemse gemeenschappen in juridisch opzicht geen rechtspersonen zijn. ‘Bij Tenango de Doria bijvoorbeeld, een van de meest geplagieerde inheemse gemeenschappen in de collectie van Carolina Herrera, moet je uitgaan van collectieve rechten; het erfgoed behoort er namelijk niet alleen toe aan wie kan borduren of ontwerpen, de kennis is eigendom van de hele inheemse gemeenschap.

Klakkeloos kopiëren

Over Carolina Herrera is Harp behoorlijk verontwaardigd. Ze vindt het onbestaanbaar dat de ontwerper ‘beweert dat het om inspiratie gaat, terwijl er duidelijk sprake is van klakkeloos kopiëren’. De senator verzekert dat welke inheemse ambachtslieden ze ook spreekt, niemand er bezwaar tegen maakt dat zijn of haar werk bekendheid krijgt. ‘Niemand zal zeggen: dit is van mij en ik wil niet dat de wereld hier kennis van neemt. Maar de manier waarop Resort 2020 opereerde was verre van correct.’

Harp memoreert dat de haute-couturelijn van Carolina Herrera in 2015 vruchtbaar samenwerkte met de wevers en ontwerpers van de Mexicaanse stoffen en de makers van de borduurwerken. Toen maakte ze, in samenwerking met de Asociación de Amigos de Museo de Arte Popular de México, een speciale editie van haar iconische Matryoshka-tas. In die collectie speelde Tenango de Doria ook een rol van betekenis, maar anders dan bij de huidige collectie Resort 2020 nam de inheemse gemeenschap toen het borduurwerk voor haar rekening en kregen de inheemse ambachtslieden erkenning en compensatie voor hun werk. Ze kregen een percentage van elke tas die werd verkocht. ‘Helaas heeft Carolina Herrera zich ditmaal geen respectvolle en verantwoordelijk ondernemer betoond,’ aldus Harp.

Toen de modecollectie Resort 2020 begin juni werd gelanceerd, was minister van Cultuur Alejandra Frausto Guerrero een van de eerste politici die uitleg eisten van Carolina Herrera met betrekking tot het gebruik van het inheems cultureel erfgoed. In een brief die Gatopardo heeft ingezien vroeg Frausto het merk om een publieke toelichting over ‘de gehanteerde uitgangspunten bij het gebruik van vastgelegde culturele tradities waarvan de opbrengst ten goede moet komen aan de inheemse gemeenschappen’. In haar brief merkte de minister op dat er momenteel een uitvoerige discussie gaande is over de culturele rechten van de inheemse gemeenschappen en de betrokkenheid van die gemeenschappen bij de exploitatie van hun cultureel erfgoed.

Wes Gordon, artistiek directeur van het merk Carolina Herrera en de bedenker van de controversiële modelijn Resort 2020, beperkte zich in zijn commentaar tot de opmerking dat zijn ontwerp een ode was aan de rijke Mexicaanse cultuur. Harp vond de reactie van de jonge ontwerper ronduit bespottelijk. 

Wel vindt de senator dat ook de consumenten hun verantwoordelijkheid moeten nemen. ‘Carolina Herrera kan met van alles op de proppen komen, maar Mexico en de rest van de wereld kunnen ook besluiten niets van haar aan te schaffen en zich solidair tonen met de inheemse gemeenschappen.’ Harp benadrukte dat je merken hebt die zich onverantwoordelijk gedragen, maar dat er ook talloze nationale en internationale modebedrijven zijn die wel op respectvolle wijze hebben samengewerkt met inheemse gemeenschappen. Een mooi voorbeeld van hoe het ook kan, is het modemerk van Carla Fernández.

‘Het is belangrijk te weten dat deze inheemse gemeenschappen dolgraag willen samenwerken, maar dan wel in goed overleg,’ zegt Fernández. Bij elk project werkt haar merk zij aan zij met Mexicaanse ambachtslieden, waarbij het weven van de stof geen decoratief maar een wezenlijk onderdeel van het ontwerpproces is. Op die manier zorgt ze ervoor dat de inheemse ambachtslieden bij elke collectie onderdeel zijn van de volledige keten, van het creatieve proces tot de uiteindelijke prijs van het product.

‘De gemeenschappen verschillen onderling enorm,’ zegt Fernández. ‘90 procent van de groepen waarmee ik samenwerk heeft zelf het initiatief genomen en is naar ons toegekomen om nieuwe projecten te initiëren waarmee we de markt op kunnen,’ Ze benadrukt dat er wereldwijd veel ontwerpers zijn die rechtstreekse samenwerkingsverbanden aangaan met de inheemse gemeenschappen, zowel bij het creatieve proces als bij het productieproces. ‘En zij betalen wel de compensatie waar die gemeenschappen recht op hebben en vermelden de herkomst van de ontwerpen in het etiket, in videofilmpjes en in het fotomateriaal. Ze werken zorgvuldig en denken aan alles,’ aldus Fernández.

“Ze willen dolgraag samenwerken, maar alleen in goed overleg”

Maar Fernández beaamt dat de inheemse gemeenschappen arbeidsrechtelijk met lege handen staan. Daarom juicht ze het wetsvoorstel van senator Harp toe. ‘Deze wet zal een belangrijk precedent scheppen, in Mexico en daarbuiten. Ik ben ervan overtuigd dat zo’n wet er moet komen. Het bestaand inheems erfgoed verdient bescherming.’

De wet zal ongetwijfeld zorgen voor controverse; dat is immers altijd zo als bepaalde groepen meer rechten krijgen. Maar Fernández verzekert ons dat er veel mensen zijn die de zaken netjes willen regelen. ‘Alles wijst in de juiste richting. We moeten ervoor gaan zitten en goede afspraken maken, want dit gaat de hele gemeenschap aan, de inheemse gemeenschappen die te maken hebben gehad met plagiaat, maar ook de ambachtslieden die succesvol hebben samengewerkt met andere partijen. Het moet uit de gemeenschap zelf komen,’ aldus de ontwerper.

‘Tegenwoordig is mode een van de vervuilendste industrieën ter wereld. Dat heeft voor een deel te maken met onderwaardering van het echte handwerk,’ zegt Fernández. ‘Grote modelabels als Luis Vuitton, Dior, H&M en Zara hebben ook plagiaatschandalen aan hun broek gehad. Toch peinzen deze labels er niet over om met inheemse gemeenschappen samen te werken. En wie krijgt de credits voor de creaties in de collectie Resort 2020?

Latijns-Amerika, Carolina Herrera en haar hoofdontwerper Wes Gordon. Waarom lukt het kleine en onafhankelijke labels, zoals er zoveel zijn in Mexico, wel om met de inheemse bevolking samen te werken, de lokale ontwerpers te betalen en hun de erkenning geven waar ze recht op hebben? De modegiganten ontlopen hun verantwoordelijkheid.’

Auteur: Samantta Hernández Escobar

Gatopardo
Mexico | maandblad | oplage 50.000

Gatopardo wordt gelezen in heel Latijns-Amerika en de Verenigde Staten. Journalisten uit verschillende landen leveren bijdragen aan het platform, dat ook het werk van schrijvers als Julián Herbert en Alma Guillermoprieto publiceert.

Plaats een reactie

De Venezolaanse modeontwerper Carolina Herrera wordt ervan beschuldigd het cultureel erfgoed van inheemse gemeenschappen uit Mexico te plagiëren in haar collectie Resort 2020. © Herrera