De wolkenkrabbers van Sumatra

Kompas / 360  | 15 January 2020 - 10:0015 Jan - 10:00

De hariara symboliseert de sterke band van de Batak, een Sumatraanse bevolkingsgroep, met de natuur. Nederlandse protestantse missionarissen verboden eind negentiende eeuw het traditionele geloof in deze reusachtige boom.

» Lees dit artikel in de Reader

Kijkers van de film Avatar herinneren zich ongetwijfeld de Zielenboom (Tree of Souls) die groeit op de maan Pandora, waar het mensachtige volk Na’vi leeft. Via deze reuzewilg communiceren de Na’vi met Eywa, hun moedergodin, beschermvrouwe niet alleen van het volk maar ook van het planetaire ecosysteem van Pandora. In het verhaal van de film maakt de boom direct verbinding met het centraal zenuwstelsel van mensen en hevelt hun zielen over in een ‘avatar’ om ze van de dood te redden.

Precies zo’n boom als in de film bestaat in het echt in het land van de Batak [die in het midden en noorden van Sumatra rondom het Tobameer leven]. In de Batakmythologie en -religie, de malim, heet de boom hariara sundung di langit, oftewel de wolkenkrabberboom. Voordat ik vertel over de mythische en kosmische gedaante van deze boom, die geldt als de grootste van het universum, moet ik eerst verduidelijken wat de hariara in aardse, botanische termen precies is.

De hariara behoort tot de moerbei-familie (Moraceae, in de orde Rosales). Overigens is dat de reden dat men hem vaak, ten onrechte, banyan noemt. Hij heeft echter grotere bladeren en eetbare, mierzoete vruchten, zeer geliefd bij kinderen en vooral ook bij apen. In de cultuur van het Batakvolk wordt de hariara gezien als een teken dat een plek geschikt is om een dorp te stichten. Wanneer de Batak een locatie op het oog hebben, planten ze daar een jonge loot. Overleeft deze hariara zeven dagen, dan betekent dat dat de aarde er vruchtbaar is, geschikt voor de landbouw. In de loop der jaren houdt de ouderdom van de boom dan gelijke tred met die van het dorp waarvan hij bij de ingang staat.

MOGEN WE EVEN JE AANDACHT?
Dit artikel krijg je van 360 cadeau. We geloven dat internationale context leidt tot een beter begrip van de wereld om ons heen. Daarom zijn we blij als je dit artikel voor ons deelt. Nog blijer zijn we als je je bij ons aansluit: Probeer nu 5 nummers voor maar 15 euro. Duurt een paar minuten, stopt automatisch.
Bedankt

Scepterboom

Een van de meest in het oog springende hariara in Batakgebied is de hariara parjuragatan, de ‘levensbrengende boom’. Hij bevindt zich in het dorp Bakkara, ooit het middelpunt van het rijk van Sisingamangaraja (een ongedateerd Batakkoninkrijk waarvan de genealogie twaalf koningen teruggaat). Hij is maar liefst vijftig meter hoog en de diameter van de stam is vijf meter. Volgens mondelinge overlevering kwam hij tot leven door de scepter van koning Sisingamangaraja II, die hem plantte. Om die reden wordt hij ook wel hariara tungkot genoemd, de scepterboom. Of u geloof hecht aan deze legende is geheel aan u, maar feit is dat de boom honderden jaren oud is. De bewoners van Bakkara beschouwen hem als heilig, en zeggen dat hij hun tekenen geeft. Daarom heet hij ook wel de hariara namarmutiha, boom der voorspellingen. Vroeger, als er een grote tak van afbrak, was dat een teken dat de koning zou gaan sterven en zijn opvolger zich moest opmaken om de troon te bestijgen. Het verdorren van de bladeren kondigde een natuurramp aan of hongersnood na een lange periode van droogte.

Axis mundi

Maar nu weer terug naar de wolkenkrabber-hariara. Een echte axis mundi (wereldas) is die natuurlijk niet. Maar in de Batakkosmologie is hij als mythische boom zeer aanwezig. Hij zou geschapen zijn door Mulajadi Na Bolon, de opperste godheid. Hij zou staan in het dorp Sianjurmulamula, op de top van de vulkaan Pusuk Buhit, de magische berg in het midden van het Tobameer. De Batakmythologie beschouwt hem als de grootste boom van het universum. Dankzij zijn diepe wortels, weelderig bladerdak en ontzaglijke stam, strekt hij zich uit over ‘drie werelden’, te weten de Banua Toru (buik van de aarde), Banua Tonga (wereld der mensen), en Banua Ginjang (de hemel, woonplaats van de opperste godheid en alle andere). Hij dient dus als ‘verbindingsbrug’ tussen Mulajadi Na Bolon en de geesten die in het binnenste van de aarde huizen.

Vanwege zijn status als boom des levens, komt hij voor op alle gorga (decoratieve afbeeldingen) op de muren van traditionele Batakhuizen. Hij wordt weergegeven met een kaarsrechte stam met acht takken (het cijfer acht symboliseert de acht windrichtingen). Je vindt hem meestal op de muur van de kamer van het familiehoofd, aan de kant van het hoofdeinde van het bed. Vanonder zijn stevige wortels verschijnt een slang die zich rondom de stam slingert. Die stelt Naga Padoha voor, de godheid die regeert over de onderaardse wereld. Deze machtige god kan rampen teweeg brengen zoals aardbevingen, maar ook de aarde weer tot rust brengen en vruchtbaar maken als bij zijn aanbidding alle riten in acht worden genomen.

Aan de uiteinden van de takken zijn vogels te zien die manuk-manuk hulambujati genoemd worden. Zij brengen geluk, maar zijn ook een soort engelen, boodschappers tussen de mens en de godheid Mulajadi Na Bolon. Op de takken zitten andere vogels, met in hun snavel rijstkorrels en katoen: gaven gods die in de behoefte van de mensen voorzien.

De acht takken van de wolkenkrabberboom staan voor de acht lotsbestemmingen die Mulajadi Na Bolon de mens in het vooruitzicht stelt. De Batak geloven dat zij tijdens hun leven vrij zijn om hun lot te kiezen: het is niet voor eens en altijd door de godheid vastgelegd. Ze kunnen hun lot begunstigen, uiteraard door gebeden tot Mulajadi Na Bolon te richten, maar ook door hard te werken en het gewenste leven zelf te verwezenlijken. Mulajadi Na Bolon schiep de mensen om over de aarde te heersen en zich te voeden met de rijke gaven van de natuur (gesymboliseerd door de wortels van de hariara). Ze groeien door hun hart uit te laten gaan naar de Almachtige (gesymboliseerd door de stam van de hariara, die recht ten hemel rijst). Om zich te ontplooien worden ze geacht alles wat de aarde hun geeft (gesymboliseerd door het gebladerte) met anderen te delen.

Animistisch gebruik

Helaas verboden Nederlandse protestantse missionarissen die aan het eind van de negentiende eeuw in het gebied van de Batak arriveerden, het traditionele geloof in de hariara sundung di langit. Zij zagen het als een animistisch gebruik dat niet te verenigen was met de christelijke leer. Langzaamaan verdwenen de tekeningen van de wolkenkrabberboom van de muren van de traditionele Batakhuizen. Ze werden vervangen door tekeningen van blanke mannen die het volk vooruitgang brachten.

Ik denk dat het hoog tijd wordt dat de wijzen en geletterden van de Batak hun religieuze, culturele, sociale, ecologische en politieke waarden, zoals belichaamd in de hariara sundung di langit, weer in ere herstellen. Deze monistische filosofie, die een eenheid van natuur, mens en alle andere levende wezens voorstaat, belichaamd door de wolkenkrabberboom, is een waardevolle metafoor voor een bestaan in harmonie met de natuur. Ook drukt het een economisch gelijkheidsideaal uit waarop de Batak hun samenleving kunnen bouwen.

Dit was mijn getuigenis, ik ben Felix Tani, een boer die als kind nog met zijn speelkameraadjes en met apen vocht om de rijpe vruchten van de hariara.

Felix Tani

Kompas
Indonesië | dagblad | oplage 450.000

Opgericht in 1965 als reactie op de communistische pers. Geschreven in het Indonesisch. Kompas is de grootste landelijke krant met achtergrondverhalen over de door Java vaak ‘vergeten’ andere eilanden.

» Abonneer u op onze nieuwsbrief: wekelijks berichten uit de buitenlandse pers in uw inbox.

Plaats een reactie