Speeltuin zonder kinderen

Spanje | Dossier | El Mundo  | 26 February 2020 - 09:0026 Feb - 09:00

Fermoselle, een gemeente in de Spaanse provincie Zamora, zou tot ground zero van de kinderloosheid kunnen worden uitgeroepen. In de afgelopen twee jaar is daar niet één baby geboren.

» Lees dit artikel in de Reader / Op Blendle

Fermoselle heeft een speeltuin met een oranje glijbaan en schommels die zo goed als nieuw zijn. Naast de speeltuin bevindt zich een enorme sportzaal waar kinderen kunnen ballen, verstoppertje spelen, touwtjespringen of wat rondhangen en op hun telefoon zitten. Vanaf de helling achter de dorpsschool kunnen ze met hun fietsjes naar be-neden rijden. Of sleetje glijden, als het sneeuwt. Een trapveldje is er ook, en er staan twee basketbalpalen. Loop je om het tankstation heen dan kom je bij een gigantisch voetbalveld met echt gras waar kinderen eventjes Messi kunnen zijn.

Maar Fermoselle, dat 63 kilometer van Zamora ligt en maar 8 kilometer van de Portugese grens, heeft een probleem. Er zijn dan wel schommels, en er is een helling, een sportzaal en een basketbalveldje, maar de kinderen zijn nergens te bekennen. De schommels worden niet gebruikt, de sportzaal is volgekalkt met graffiti en op het enorme voetbalveld grazen schapen hun middagmaaltje bij elkaar.

MOGEN WE EVEN JE AANDACHT?
Dit artikel krijg je van 360 cadeau. We geloven dat internationale context leidt tot een beter begrip van de wereld om ons heen. Daarom zijn we blij als je dit artikel voor ons deelt. Nog blijer zijn we als je je bij ons aansluit: Probeer nu 5 nummers voor maar 15 euro. Duurt een paar minuten, stopt automatisch.
Bedankt

Het lege Spanje
In Spanje werd vorig jaar het laagste geboortecijfer van de laatste twintig jaar geregistreerd, Fermoselle zou je tot ground zero van de kinderloosheid kunnen uitroepen. Het dorp is de grootste van alle Spaanse gemeentes waar de aflopen twee jaar geen baby is geboren. Wij zijn de hoofdstad van het lege Spanje, zeggen ze trots, alsof ze zojuist te horen hebben gekregen dat ze de Olympische Spelen mogen organiseren.

In 2018 werd er niemand geboren, en in 2019 slechts één meisje, dat hooguit een paar dagen heeft geleefd. ‘Als we op deze voet doorgaan, verdwijnen we uiteindelijk,’ klaagt de burgemeester, die net terug is van een vergadering van het regiobestuur Castilla y León, dat drie en een half miljoen Europese subsidie heeft gekregen om de vogels in het natuurpark Arribes del Duero te beschermen. ‘Uiteraard moeten we voorkomen dat de havikarend en de aasgier uitsterven, dat zal ik nooit tegenspreken, maar wat als wij uitsterven?’ vraagt hij zich af. ‘Wat gebeurt er als we nog maar met z’n vieren over zijn, gaan ze ons dan klonen?’

José Manuel Pilo won afgelopen mei de gemeenteraadsverkiezingen met zijn burgerplatform, dat is opgericht naar aanleiding van de bosbranden die het dorp in 2017 teisterden. Zijn verkiezing maakte een einde aan dertig jaar bestuur van de conservatieve Partido Popular. Pilo’s partij heeft de absolute meerderheid. Fermoselle heeft net zoveel wethouders als er kinderen staan ingeschreven in de gemeente-crèche: vijf.

‘Op ons kun je alle etiketten plakken: wij zijn het lege Spanje, het rurale Spanje, het vergeten Spanje, het kinderloze Spanje,’ klaagt de burgemeester. ‘Wat de oplossing is? Nou, als we geen kinderfabriek openen waar ze van de lopende band rollen…’

Hij lacht en laat op het scherm vanzijn telefoon een grafiek zien die nog het meest lijkt op een eeg van een terminale patiënt. In 1950 woonden er 4300 mensen in Fermoselle, vandaag tikt het dorp net de 1200 aan, waarvan 50 inwoners minderjarig zijn. Hier worden geen baby’s geboren.

De curve verschilt niet eens veel van die van Spanje als geheel, gepubliceerd door het Instituto Nacional de Estadística (INE). In 2018 kwamen er in Spanje 372.777 baby’s ter wereld, het laagste geboortecijfer van de afgelopen decennia, en in het eerste semester van het jaar 2019 stond de teller op 170.074, het laagste sinds 1941, het startjaar van deze telling. Nog nooit zijn er in Spanje zo weinig kinderen geboren als nu. Gemiddeld kregen Spaanse vrouwen vorig jaar 1,26 kinderen.

‘Dit is niet alleen een probleem van de rurale gebieden, zelfs geen exclusief Spaans probleem. In bijna alle ontwikkelde landen daalt het geboortecijfer,’ waarschuwt Alejandro Macarrón Larumbe, directeur van de stichting Renacimiento Demográfico en schrijver van Suicidio demográfico en Occidente y medio mundo. Hij voorspelt dat in 2100 de Spaanse bevolking is gehalveerd en Spanje het moet doen met twee derde van zijn huidige werkende bevolking. De oorzaak, benadrukt Macarrón Larumbe, is niet economisch maar sociaal.

Andere waarden
‘Je hebt landen waar het economisch fantastisch gaat en die in dezelfde omstandigheden verkeren als wij,’ zegt hij. ‘De vijftien steden in Spanje met de hoogste werkeloosheid hebben hetzelfde geboortecijfer als de vijftien steden met de laagste werkeloosheid. Het grote verschil met vroeger is dat de waarden in de maatschappij zijn veranderd. Kinderen krijgen is niet langer belangrijk en een gezin stichten is naar de achtergrond geschoven. Alle veranderingen in de maatschappij, de trek van het platteland naar de stad, de toetreding van de vrouw tot de arbeidsmarkt, de legalisatie van abortus, de pil, echtscheiding… dit alles staat haaks op het krijgen van kinderen.’

In Fermoselle hebben de kalenderjaren kindernamen. Je hebt het jaar van Erica, het jaar van Carlitos en dat van Ricardo… Alsof elke bevalling een zaak van de gemeente is. Op de crèche, waar de schommels en de oranje glijbaan staan, zitten welgeteld twee kinderen in de groep, ze heten Carolina en Sergio en zijn een en twee jaar oud. Én er zijn twee leidsters. ‘Een aantal jaren geleden hadden we veertien kinderen, dat was het toegestane maximum in een groep, en daarnaast hadden we een wachtlijst. Nu hebben we niet eens het vereiste minimum, als dit zo doorgaat, sluiten ze de crèche.’

Op de lagere school is het beeld niet veel anders. ‘De school werd in 1927 geopend, het zou kunnen dat we moeten sluiten vóór ons honderdjarig jubileum,’ vertelt directrice en leerkracht Begoña.

Laten we een eenvoudig rekensommetje maken. In 1927 waren er 800 kinderen op school. In 1975 waren het er 300. Trekt u de getallen maar van elkaar af. Dit jaar zijn er 18 jongens en 16 meisjes, in totaal 34 kinderen, verspreid over drie van de zeven klaslokalen van de school. Het gebouw aan de overkant, in gebruik genomen in de jaren tachtig toen de school 200 leerlingen had, wordt sinds acht jaar niet meer gebruikt. Nu kunnen de dorpsbewoners er yogalessen volgen en heeft de drumband er een oefenruimte. Bij de verkeersborden die waarschuwen voor overstekende kinderen passeren alleen bejaarden.

‘Weet je hoe je dit probleem moet oplossen?’ roept Begoña’s man, verscholen in een van de 1800 ondergrondse bodega’s (waarvan nog een enkele in gebruik is) van Fermoselle. ‘Je pakt een bedrijf in Madrid, Barcelona of Bilbao, want daar zitten ze allemaal, en verplaatst dat naar deze streek. ‘Het stikt daar verdomme van de bedrijven en de mensen lopen elkaar voor de voeten! Een bedrijf hiernaartoe halen betekent werk voor honderd of tweehonderd gezinnen, winkels, bedrijfjes, en kinderen op school. Nu zal een jonge gast zo gauw hij achttien wordt zeggen: “Bekijk het maar!”’

De wetenschappers Darrell Bricker en John Ibbitson laten in hun boek De lege planeet, dat begin dit jaar is Spanje is verschenen, kundig hun licht schijnen op de situatie die Begoña’s man beschrijft. Hun visie gaat in tegen de vele waarschuwingen voor een wereldwijde demografische explosie, die zo hevig zou zijn dat de wereld uit zijn voegen zou gaan barsten. ‘Binnenkort zal de wereldbevolking zijn plafond bereiken om daarna gestaag te gaan dalen. Is de daling eenmaal ingezet, dan is die niet meer te stoppen.’ Dat schreven Bricker en Ibbitson in een essay dat bol staat van de catastrofetheorieën, die bevestigd lijken te worden.

Negatieve aanwas
Vorig jaar was het vierde jaar op rij dat de natuurlijke aanwas in Spanje negatief was, dat wil zeggen dat er meer mensen stierven dan er werden geboren. Vorig jaar werden er 20.404 minder personen geboren dan in 2017, 52.938 minder dan vijf jaar geleden en 150.447 minder dan tien jaar geleden, toen het geboortecijfer 40 procent hoger was. Rekent u maar uit.

‘Het is niet zo dat er een afname is in vruchtbaarheid, nee, het aantal potentiële moeders en vaders loopt terug. De vrouwen die nu de vruchtbare leeftijd hebben bereikt, komen uit de zogeheten “lege generaties”,’ legt Miguel González Leonardo uit, onderzoeker bij het Centro de Estudios Demográficos in Barcelona. ‘Uit enquêtes blijkt bovendien dat stellen minder kinderen hebben dan ze zouden willen, waaruit je kunt concluderen dat hun persoonlijke en economische omstandigheden niet geschikt zijn om kinderen te krijgen.’ De groep Spaanse vrouwen tussen de 25 en de 40 jaar, goed voor 85 procent van de geboortes, is in 2018 met 2,5 procent teruggelopen, waarmee een trend wordt voortgezet die tien jaar geleden is ingezet.

Deze leeftijdsgroep wordt gevormd door de generaties die zijn geboren tijdens de geboortecrisis van de jaren tachtig en begin jaren negentig, aldus het INE. Dat zijn de ‘lege generaties’. De gemiddelde leeftijd waarop deze vrouwen een kind kregen steeg in 2018 naar 31,02 jaar en het aantal vrouwen van 40 jaar of ouder dat een kind kreeg, steeg de afgelopen tien jaar met 65 procent.

Soraya is 42 en heeft een meisje van vier. Ze heeft vijfhonderd bijenkasten verspreid over het dorp staan. ‘Ik wil niet weg uit Fermoselle, maar er zijn steeds minder prikkels om hier te blijven. Als er geen industrie is, blijft iedereen weg, en we kunnen ook niet meer leven van het land of de veeteelt, omdat tegenwoordig alles wordt beschermd. We krimpen steeds meer, tot ons hetzelfde lot treft als de aasgier,’ zegt ze in de bar aan de Plaza Mayor.

In de winkel aan de overkant koopt Antonio een rugzak met insecticide, hij is over de tachtig en bezit een kleine wijngaard in het dorp. Hij is het levende voorbeeld van de gemiddelde inwoner van Fermoselle: jaren geleden emigreerde hij naar Duitsland om daar een leven op te bouwen, daarna keerde hij terug naar het dorp om oud te worden.

‘Heeft u kinderen, Antonio?’

‘Tja, waarschijnlijk wel.’

De meeste gezinnen in Fermoselle leven van de twee bejaardenhuizen die aan de rand van het dorp staan, de blauwdruk van onze nabije, gerimpelde toekomst. Deskundigen zeggen dat een baby die nu wordt geboren meer dan 50 procent kans heeft om ouder dan 105 te worden. Een eeuw geleden was dat voor maar een op de honderd kinderen weggelegd. Minstens de helft van de burgers die nu 40 zijn worden 95 of ouder, we stevenen ontegenzeggelijk af op een kinderloze maatschappij met steeds grotere aantallen bejaarden. Een ingewikkelde situatie die de Japanse minister van Financiën ertoe bracht om de ouderen in zijn land te vragen een plekje vrij te maken. ‘Dit probleem valt niet op te lossen, mitsu haast maakt met sterven,’ zei hij.
Letterlijk.

Waar is de uitgang van dit labyrint? ‘Goede afspraken tussen werkgevers en werknemers zijn essentieel, en we moeten de omstandigheden creëren waarin mensen zoveel kinderen kunnen krijgen als ze willen. Ook belangrijk is de komst van migranten die vruchtbaar zijn,’ zegt Gonzálo Leonardo, die kritiek heeft op het uitblijven van een reactie van de politiek. ‘Naar oplossingen wordt altijd achteraf gezocht. Wanneer zich een demografisch fenomeen voordoet, reageren ze niet en vijftig jaar later kun je een proces dat zich decennia eerder heeft ingezet niet meer keren. Je kunt dan nog maar weinig doen.’

Ongemakkelijk dossier
Alejandro Macarrón noemt eveneens immigratie als oplossing, maar hij benadrukt vooral de noodzaak om deze kwestie aandacht te geven. ‘Een tumor kun je niet behandelen als je niet weet dat je kanker hebt. Zolang we niet doordrongen zijn van het feit dat we een probleem hebben, zullen we de maatregelen die nodig zijn niet nemen.’

‘En welke maatregelen zijn dat?’

‘We moeten terug naar een cultuur waarin kinderen krijgen normaal is. Vroeger had een moeder of een vader met veel kinderen maatschappelijk prestige, nu wordt op hen neergekeken alsof het konijnen zijn. We moeten ons ervan bewust zijn dat als er meer mensen doodgaan dan er worden geboren, we zullen uitsterven. En dat is het dan. Het is overduidelijk, maar niemand schijnt zich erom te bekommeren. In de peilingen van het CIS (Centro de Investigaciones Sociológicas) wordt het geboortecijfer niet eens genoemd als iets waar de Spanjaarden zich zorgen over maken, en ook de koning rept er met geen woord over in zijn kersttoespraak. Maar koning Alfonso XII had zeven kinderen, zijn zoon Don Juan de Borbón vier, koning Juan Carlos drie en zijn opvolger, de huidige koning Felipe twee… En koningen hebben niet het excuus dat ze elk dubbeltje om moeten draaien en ze worden evenmin ontslagen als ze zwanger zijn.’

Waarom sluiten we onze ogen voor dit probleem?

‘Het is een ongemakkelijk dossier voor politici, want het raakt de persoonlijke sfeer van burgers. Bovendien zijn de gevolgen niet merkbaar van de ene dag op de andere. Economische crises zijn als dynamiet, de explosie is heel erg zichtbaar en er wordt meteen gehandeld. Maar demografische crises zijn als houtworm, heel geleidelijk gaat het gebouw kapot, je merkt er niks van en na een paar jaar staat het gebouw er niet meer.’

En Femoselle evenmin.

Rodrigo Terrasa

El Mundo
Spanje | dagblad | oplage 390.831

Na concurrent El País de grootste van het land. Uitgesproken rechts. Sinds de oprichting laat de krant zich kritisch uit over de Spaanse socialistische partij en nationalisten en separatisten in regio’s als Catalonië en het Baskenland.

» Abonneer u op onze nieuwsbrief: wekelijks berichten uit de buitenlandse pers in uw inbox.

Plaats een reactie

In het Spaanse dorp Fermoselle zijn er in de laatste twee jaar geen kinderen geboren. De glijbaan blijft er ongebruikt. – © Getty