Geschiedenis van aarde en mensheid geen rimpelloos proces

Washington | Amerika's | The National Interest  | 14 March 2020 - 15:0014 Mar - 15:00

Het Chinese coronavirus, schrijft de gerenommeerde Amerikaanse beschouwer van de wereldpolitiek D. Kaplan, is de grootste geopolitieke gebeurtenis sinds de recessie van 2008: die vormt een bedreiging voor de reputatie en uiteindelijk misschien zelfs voor de overlevingskansen van sommige regimes.

Laat de naam Malthus vallen en je kunt een storm van protest verwachten. De media-elite, stevig verschanst in zijn stedelijke cocon ver van de natuur, mag het Essay on the Principle of Population (1798) van de Engelsman Thomas Robert Malthus graag afdoen als een grote vergissing. En toegegeven, zijn specifieke voorspelling – dat de lineaire groei van de voedselproductie zou achterblijven bij de exponentiële groei van de bevolking – is nooit uitgekomen, omdat de mens met al zijn vernuft een exponentiële groei van de voedselproductie bewerkstelligde. Maar Malthus heeft de hedendaagse politieke filosofie een onschatbare dienst bewezen door daarin het idee van het ecosysteem te introduceren. Hij beschouwde de mens als een biologische soort die niet vrij is van de invloeden van zijn natuurlijke omgeving en alle complexiteiten die ons op aarde omringen. Malthus dacht na over de politieke gevolgen van zaken als ziekte en hongersnood, en over de belabberde levenskwaliteit van de arme verstedelijkte klasse. Misschien moet zijn theorie naar de prullenmand worden verwezen vanwege de knagende angst dat hij het ergens, op een dieper niveau, toch bij het rechte eind had.

Overbevolkt
De gedachte dat de wereld overbevolkt is, is een gevaarlijk waardeoordeel. Mensen moeten zelf weten of ze kinderen willen krijgen. Daar gaat het mij niet om. Maar ik ben er wel van overtuigd dat een grotere wereldbevolking een andere en potentieel gevaarlijke geopolitieke dynamiek zal opleveren.

Het is waar dat het menselijk vernuft uiteindelijk voor elk tekort aan middelen een oplossing vindt. Maar die komt vaak te laat om grote politieke omwentelingen te voorkomen. De geschiedenis van de aarde en van de mensheid is geen rimpelloos proces geweest. Waterschaarste en woestijnvorming vormen het ecologische decor waartegen de Arabische Lente en de oorlog in Jemen zich afspelen. De bevolkingsgroei vlakt relatief gezien af, waardoor de planeet nu vergrijst, maar in absolute aantallen groeit de bevolking nog wel, wat de laatste tijd vooral tot uiting kwam in de toename van het aantal jonge mannen in minder stabiele naties – de motor achter politieke omwentelingen.

MOGEN WE EVEN JE AANDACHT?
Dit artikel krijg je van 360 cadeau. We geloven dat internationale context leidt tot een beter begrip van de wereld om ons heen. Daarom zijn we blij als je dit artikel voor ons deelt. Nog blijer zijn we als je je bij ons aansluit: Probeer nu 5 nummers voor maar 15 euro. Duurt een paar minuten, stopt automatisch.
Bedankt

Malthus staat bekend om zijn inschattingsfout op één specifiek punt, maar zijn inzicht in het verband tussen bevolkingsomvang en schaarste is bijzonder relevant voor onze tijd. Ik voelde dat al aankomen toen ik in februari 1994 in The Atlantic schreef dat natuur en milieu ‘hét nationale-veiligheidsvraagstuk’ van de eenentwintigste eeuw zou worden.

In deze neomalthusiaanse wereld zal de rivaliteit tussen de grootmachten China, Rusland en de VS niet langer de grootste aanjager van mondiale wanorde zijn, maar slechts een van de interactieve elementen in dat proces. De natuur speelt nu een andere rol dan in de tijd van de Koude Oorlog.

Laten we beginnen met het Chinese coronavirus, de grootste geopolitieke gebeurtenis sinds de Grote Recessie van 2008-2009: die vormt een bedreiging voor de reputatie en uiteindelijk misschien zelfs voor de overlevingskansen van sommige regimes. Met een wereldbevolking die van 7,7 miljard zal groeien tot bijna 11 miljard mensen in 2100, met minder ontwikkelde landen waar mensen nog in nauw contact staan met wilde dieren, en met het internationale vliegverkeer dat na de Koude Oorlog zo gigantisch is gegroeid, zitten we in een neo-malthusiaanse wereld waaruit pandemieën niet meer weg te denken zijn.

» Abonneer u op onze nieuwsbrief en ontvang wekelijks onze selecie uit 943 kranten wereldwijd in uw inbox.

Superstormen, aardbevingen, droogtes, overstromingen en bosbranden zijn in de geschiedenis van de aarde vaker voorgekomen. Maar nooit eerder hebben ze zich voorgedaan in grote stedelijke agglomeraties, veelal gevestigd op ecologisch kwetsbare locaties die misschien nooit geschikt waren voor zulke enorme aantallen mensen. Omdat de wereldbevolking sinds 1900 is vervijfvoudigd, zullen zelfs normale klimatologische en seismische gebeurtenissen – laat staan de klimaatverandering – steeds meer mensenlevens kosten en materiële schade aanrichten naarmate die bevolking groeit naar bijna 11 miljard. De schade van de orkanen Katrina in New Orleans in 2005 en Harvey in Houston in 2017 (bij elkaar opgeteld een kwart biljoen dollar), het enorme leed van de aanhoudende overstromingen in Mozambique, de aardbeving die in 2011 de kernramp in Fukushima veroorzaakte – dat zijn maar een paar van de voorbeelden van de impact van natuurrampen in een tijd waarin de grootste wereldbevolking aller tijden voor zijn voortbestaan afhankelijk is van ongekende hoeveelheden energie en infrastructuur.

Nu veertig procent van de wereldbevolking binnen honderd kilometer van de kust woont, kan ook de stijging van de zeespiegel steeds rampzaliger uitpakken. De tsunami in de Indische Oceaan van 2004, die naar schatting 225.000 levens heeft gekost, illustreert de impact van een natuurramp op een in relatief korte tijd sterk gegroeide bevolking. Voor tientallen miljoenen mensen die in de Nijldelta en Bangladesh op zeeniveau wonen, kunnen de smeltende ijskappen de komende eeuw een grote bedreiging vormen. Naarmate de aarde opwarmt zal de geopolitiek steeds turbulenter worden.

Omdat geen enkele grote vervuiler ook maar in de buurt komt van het Parijse klimaatdoel om de opwarming van de aarde tot anderhalve graad Celsius te beperken, krijgen we onherroepelijk te maken met een steeds warmere planeet met steeds meer mensen, zoals recentelijk gesymboliseerd in het beeld van mensen die in Zuidoost-Australië de zee in vluchtten om aan de bosbranden te ontkomen.

Het is misschien maar een kwestie van tijd voordat we een door milieufactoren gedreven machtswisseling zien in een land van geopolitiek belang. De rechtse junta van de Nicaraguaanse Anastasio Somoza kwam in 1979 ten val na een hele reeks gebeurtenissen die was begonnen met zijn inadequate reactie op de aardbevingen van 1972. De aardbeving van 1992 in Caïro ondermijnde het regime van president Mubarak doordat de Moslimbroederschap uitblonk in de efficiënte uitdeling van hulpgoederen. De huidige Egyptische president Sisi, die aan het hoofd staat van een sterk vervuild land met een door armoede geteisterde bevolking van honderd miljoen mensen (in 1992 waren dat er nog maar zestig miljoen), gaat in zijn repressie nog verder dan Mubarak: misschien een goed voorbeeld van een door milieuproblemen aangedreven hard beleid dat in feite geen enkel antwoord biedt op de vraag hoe je de orde kunt bewaren zonder anarchie te riskeren.

Het islamitisch radicalisme is organisch met deze neomalthusiaanse trends verbonden. Door de enorme bevolkingsgroei in Iran en de Arabische wereld, en de als gevolg daarvan ongekende migratie naar de steden en sloppenwijken aldaar, is religie daar niet langer een onbewust onderdeel van het eeuwenoude patroon van het traditionele dorpsleven. In de kille anonimiteit van de stedelijke armoede moest de godsdienst een nieuwe ideologische gedaante krijgen, die schriller en abstracter is.

Door de combinatie van verstedelijking, klimaatverandering, bodemuitputting en soms ook de opkomst van een nieuwe middenklasse zal in de loop van deze eeuw een constante migratiestroom van Sub-Sahara Afrika naar Europa ontstaan, zodat het populisme daar permanent kan doorsudderen. Naarmate het leven in Afrika door een samenspel van stijgende temperaturen en bevolkingsgroei steeds moeilijker wordt, zullen ook steeds meer inwoners daar – doordat er voor het eerst in de geschiedenis een middenklasse ontstaat – over de economische middelen beschikken om de Middellandse Zee over te steken naar Europa. Daarbij komen dan nog de vluchtelingen van oorlogen in Afrika en het Midden-Oosten – oorlogen die zelf ook weer mede aan klimatologische en demografische factoren te wijten zijn. Nogmaals: klimaatverandering en bevolkingsgroei veroorzaken geen oorlogen en revoluties, maar hebben wel invloed op politieke, etnische en sektarische conflicten en kunnen die verder aanwakkeren.

Sociale media zijn niet direct gerelateerd aan bevolkingsgroei en verstedelijking, maar versterken de effecten ervan doordat ze de psychologie van de massa bespelen. Hoe verstedelijkter wij mensen zijn, hoe ontwikkelder en verfijnder in vergelijking met plattelandsbewoners, des te meer we ook neigen – hoezeer iedereen ook het tegendeel beweert – naar conformisme en kuddegeest op alle gebieden, van mode tot politiek. Onze neomalthusiaanse eeuw is en zal steeds meer de eeuw van de massavorming zijn, wat zal resulteren in groeiende politieke polarisatie en een gevaar zal vormen voor het politieke midden.

Meer mensen betekent een grotere behoefte aan energie. In het verleden heeft dat altijd geleid tot meer CO2 die de aarde opwarmt en vervuilt. Wat dan weer heeft geleid tot de politieke roep om schone energie. De schaliegasrevolutie biedt een brug naar die schonere toekomst. Hoewel dat op zich een positieve ontwikkeling is, hangt ook dit weer indirect samen met de bevolkingsgroei: de technologische innovatie moet de toenemende vraag naar energie wel een stap voor kunnen blijven.

De ontwikkelingen op het gebied van schone energie hebben de machtsverhoudingen in het Midden-Oosten veranderd. Mede door de schaliegasrevolutie in Amerika kan Saoedi-Arabië niet meer zo automatisch als vroeger rekenen op de militaire steun van de VS. En die revolutie werd ingegeven door de groeiende Amerikaanse behoefte aan goedkopere en schonere brandstof. De geopolitiek zal op allerlei directe, indirecte en dubbelzinnige wijzen blijven veranderen terwijl de wereldbevolking doorgroeit naar 11 miljard mensen, om vervolgens af te vlakken.

Nieuwe strijd
De Koude Oorlog was oorspronkelijk een statisch conflict over ideologie, dat in Europa was begonnen en daar ook werd beslecht, al werden de bloedige veldslagen – tragisch genoeg – vooral in minder ontwikkelde landen uitgevochten. De derde wereld doorliep in die tijd zijn eigen neomalthusiaanse veranderingen, waar de ideologisch gedreven grootmachten ambivalent tegenover stonden. Maar het recente verleden van de ontwikkelingslanden is ons eigen heden: een heden waarin ziekte en politieke chaos niet meer alleen de armste uithoeken van de wereld treffen. Reken er dus niet op dat deze nieuwe strijd tussen grootmachten net zo lineair zal verlopen als de Koude Oorlog, die in feite het staartje van de Tweede Wereldoorlog was. Intellectuelen zien de geschiedenis graag als een strijd tussen ideeën en ideologieën, die op hun beurt zijn uitgebroed in hun eigen hoogontwikkelde stedelijke milieu, afgesneden van de natuur. Maar wat ons te wachten staat is juist een wisselwerking tussen ideologieën en de natuur zelf.

Dit alles zal het wereldomspannende netwerk van interacties tussen mensen intensiveren, juist vanwege de neo-malthusiaanse problemen die ons allemaal zullen treffen. Dus er zal geen eind komen aan de conflicten, maar er zal wel sprake zijn van een groeiend besef van de verbondenheid van alle mensen. De huidige reacties op de overkoepelende trend zijn populisme en neo-isolationisme. Maar uiteindelijk blijken dat wellicht secundaire bijverschijnselen te zijn. Misschien leidt het uiteindelijk tot een gezamenlijke toekomst waarin wij de voorspellingen van Malthus andermaal ontkrachten – maar pas nadat we de problemen hebben opgelost waarop hij ons attent maakte. Voorlopig gaat het gezicht van de mensheid nog schuil achter een mondkapje. 

Robert D. Kaplan

The National Interest 
Washington | Website | nationalinterest.org

» Abonneer u op onze nieuwsbrief en ontvang wekelijks onze selecie uit 943 kranten wereldwijd in uw inbox.

Plaats een reactie