Europa is verhard

Europa | Dossier | Die Zeit  | 24 March 2020 - 13:0024 Mar - 13:00

Het mislukken van de Turkije-deal legt de achilleshiel van het Europese migratiebeleid bloot: de lidstaten hebben geen gemeenschappelijk idee hoe ze met vluchtelingen willen omgaan, aldus Die Zeit-redacteur Lenz Jacobsen. Zonder steun van Europa kan Griekenland niet anders dan de grenzen gesloten houden.

» Lees dit artikel in de Reader

Eén zinnetje is de afgelopen jaren uitgegroeid tot een mantra van een CDU in verwarring en van het Duitse vluchtelingenbeleid: ‘2015 mag, kan en zal zich niet herhalen.’ Zo formuleerde Angela Merkel het in 2016 voor het eerst.

Het zinnetje was enerzijds makkelijk en onbeduidend, omdat geschiedenis zich niet herhaalt, en de bijzondere situatie van 2015 al helemaal niet. 2015 was uniek, maar 2020 is dat ook. Aan de andere kant was het zinnetje te sterk aangezet, omdat het een politieke sturing impliceerde die er niet is: vluchtelingenbewegingen laten zich niet inperken vanuit de Duitse Bondskanselarij. Wat het zinnetje echter terecht signaleerde, is dat we ons op alle realistische scenario’s moesten voorbereiden, en wel – ook dat hoorde bij de mantra – samen met de andere landen van de EU.

Waarom lijkt de EU nu dan toch nagenoeg onvoorbereid te zijn? En welke rechtstreekse gevolgen heeft dat aan de Turks-Griekse grens?

MOGEN WE EVEN JE AANDACHT?
Dit artikel krijg je van 360 cadeau. We geloven dat internationale context leidt tot een beter begrip van de wereld om ons heen. Daarom zijn we blij als je dit artikel voor ons deelt. Nog blijer zijn we als je je bij ons aansluit: Probeer nu 5 nummers voor maar 15 euro. Duurt een paar minuten, stopt automatisch.
Bedankt

Overdramatisering
Zolang de EU geen antwoord heeft, kunnen de Turkse en de Griekse regering hun versie van de feiten geven. Beide profiteren van een overdramatisering. De Turkse president Erdogan buldert dat hij ‘de poorten heeft opengezet’, terwijl die poorten aan de Griekse kant nog altijd dicht zijn. Volgens de Turkse propaganda hebben niet slechts enkele tientallen mensen de grens weten te passeren, maar tienduizenden. Zo probeert de Turkse regering de mensen richting Europa te drijven.

Op haar beurt slaat de conservatieve Griekse regering om twee redenen zeer luidruchtig alarm. In de binnenlandse politiek profileert ze zich met een harde koers in het migratiebeleid, waartoe ook de huidige, een maand durende opschorting van het asielrecht behoort. Hoe dramatischer de situatie aan de grens lijkt, des te eenvoudiger drastische maatregelen zijn door te voeren. Het stemvolume helpt de regering ook naar buiten toe: hoe harder de verantwoordelijken in Athene roepen, des te groter de druk op de andere Europese landen om hen te helpen.

Mensenmassa’s die oprukken tot de Griekse grensafzettingen, de traangaspatronen en de stenen die door de lucht vliegen, boten met vluchtelingen die in de havens van Lesbos bij het aanleggen worden gehinderd: het schrikt allemaal af. Dat zijn nou net die ‘afschuwelijke beelden’ waarvan AfD-politicus Alexander Gauland al jaren zegt dat we die eens moeten weerstaan. In onschuldigere vorm heeft vooral Griekenland in de afgelopen maanden al bewust dergelijke boodschappen afgegeven, door opdracht te geven voor een drijvende muur in de Middellandse Zee en door nieuwe, afgesloten kampen op de eilanden te laten bouwen.

» Abonneer u op onze nieuwsbrief en ontvang wekelijks onze selecie uit 943 kranten wereldwijd in uw inbox.

Deze beeldvorming werkt ook naar binnen toe. Welke beelden van de eigen grenzen kan Europa verdragen? De grens van de belastbaarheid (of van het negeren, net hoe je het bekijkt) is hier de afgelopen jaren constant verschoven. In die tijd zijn er steeds dramatischere beelden binnengekomen van de Griekse eilanden: bibberende baby’s in de sneeuw, families in de blubber, overvolle kampen, ontwrichte structuren, pure ellende. Maar al die alarmerende reportages, de roep om hulp en de beschuldigingen sorteren geen effect. Europa is verhard.

Het is evenwel niet meer dan een bewering van de voorstanders van afschrikking dat er door dergelijke beelden minder of geen migranten aan de Europese grens zullen verschijnen. De situatie in Libië toont aan dat in elk geval een deel zich ook door de grootste ellende niet zal laten tegenhouden. Wie vertwijfeld is, trotseert ook het traangas.

Turkije-deal
Het negeren van de situatie op de Griekse eilanden is ook pijnlijk omdat de toestand daar het gevolg is van strikt genomen juiste Europese besluiten. De in maart 2016 ondertekende gezamenlijke verklaring van de EU en Turkije (een formele overeenkomst is het nooit geweest) was de enige echte poging om tot een gemeenschappelijk antwoord te komen in het migratiebeleid. Die verklaring was niet, zoals vaak wordt beweerd, onderdeel van het probleem, maar de meest veelbelovende poging tot een oplossing.

Ten eerste omdat Turkije erbij werd betrokken. Je hoort vaak dat de EU door de vluchtelingendeal afhankelijk is van Erdogan. Een blik op de landkaart maakt echter duidelijk dat Turkije nu eenmaal tussen Syrië en Europa in ligt en dat wie invloed wil hebben op hoeveel Syriërs er naar Europa komen, zal moeten samenwerken met Turkije. Daarom was en is het juist om als tegenprestatie voor de Turkse medewerking aan de grens de huisvesting en het onderwijs van de Syriërs daar te steunen met miljarden uit Brussel.

Ten tweede was de Turkije-deal juist omdat deze ongeregelde migratie (met smokkelbootjes naar de Griekse eilanden) wilde vervangen door geregelde migratie (overbrenging vanuit Turkije naar de EU). Voor elke Syriër die vanaf de eilanden werd teruggestuurd naar Turkije, zou de EU een andere uit Turkije opnemen. Zo zou het voor de vluchtelingen in Turkije niet meer lonend zijn om op eigen houtje op weg te gaan.

Het heeft niet gewerkt. Vrijwel niemand werd teruggestuurd naar Turkije, omdat de linkse Griekse regering niet in staat of van plan was om de procedures te versnellen en voorbij te gaan aan mensenrechtelijke beperkingen. En omdat de rest van Europa snel de belangstelling kwijtraakte voor de uitvoering en de details van de deal, toen steeds minder mensen de dood vonden in de Egeïsche Zee en steeds minder mensen via deze route de weg naar kern-Europa vonden. Daarmee was de kwestie voor hen afgehandeld.

De omgang met de Turkije-deal is symptomatisch voor het kernprobleem van de EU in het migratiebeleid. De lidstaten kunnen het niet eens worden over gemeenschappelijke belangen en waarden, die de voorwaarden zijn voor een gemeenschappelijk migratiebeleid. Frontex werd sinds 2015 uitgebreid, maar een werkende verdeelsleutel voor vluchtelingen is er niet. Europa is er (iets) beter in geworden mensen aan de grens te weren, maar weet nog altijd niet hoe het moet omgaan met diegenen die de grens weten over te komen.

Wat nu gebeurt is bovendien altijd het meest acute en realistische scenario geweest. Al jaren dreigt Erdogan met de opzegging van de vluchtelingendeal uit 2016, en nu heeft hij dat gedaan. De EU heeft vier jaar de tijd gehad om zich daarop voor te bereiden. Vier jaar om een gemeenschappelijk antwoord te vinden. Ze is er niet in geslaagd.

Niet omdat de Europeanen zich niet hebben ingespannen – tal van debatten, buitengewone vergaderingen en voorstellen getuigen van het omgekeerde – maar omdat de Europese landen geen gemeenschappelijk idee hebben hoe ze met vreemdelingen willen omgaan, ethisch en praktisch. Dat is de reden van de verspilde voorbije vier jaar. Dat is wat de EU opnieuw dreigt te verlammen.

Voor Griekenland is het nu verstandiger om de grenzen te sluiten dan ze te openen, omdat het land de migranten niet meer, zoals in 2015, kan doorwuiven naar Duitsland en omdat de afgelopen vier jaar hebben aangetoond dat het beter niet kan vertrouwen op de EU. Zonder een Europese oplossing resteren alleen nationale antwoorden.

Auteur: Lenz Jacobsen

Die Zeit
Duitsland | weekblad | oplage 505.000

De krant van de Duitse intelligentsia is tolerant en liberaal, en biedt iedere donderdag grote politieke analyses. Bij controversiële thema’s worden verschillende meningen en auteurs tegenover elkaar gezet.

» Abonneer u op onze nieuwsbrief en ontvang wekelijks onze selecie uit 943 kranten wereldwijd in uw inbox.

Plaats een reactie

Duizenden migranten en vluchtelingen zitten vast op Lesbos. Eilandbewoners zijn het beu en enkele hebben de afgelopen dagen leden van ngo’s en journalisten aangevallen. – © Joris van Gennip