‘We moeten de anarchistische theorieën over zelfbestuur weer van stal halen’

Wereldwijd | Horizon | Expert  | 26 March 2020 - 12:0026 Mar - 12:00

Wereldgebeurtenissen zijn steeds moeilijker te voorspellen en de toekomst wordt steeds ingewikkelder, aldus geschiedenissocioloog Georgi Derluguian. Geconfronteerd met onvrede onder het volk en het risico van een radicale omwenteling in het huidige politiek-economische systeem, is het dringend noodzakelijk om de betrekkingen tussen burgers en staten te herzien. ‘Het verbazingwekkendst is dat dit systeem nog niet is ingestort.’

» Lees dit artikel in de Reader

Expert heeft dit interview met Georgi Derluguian, hoogleraar aan New York University in Abu Dhabi, afgenomen aan de vooravond van het Gaidar Forum dat op 15 en 16 januari jongstleden werd gehouden in Moskou en waarvoor hij was uitgenodigd. De eerste dag van het forum was ook de dag waarop Vladimir Poetin de Federatieve Vergadering toesprak. De maatregelen die hij daarin heeft voorgesteld veroorzaakten opschudding onder de bezoekers van het forum, die duidelijk van hun stuk waren gebracht door de onvoorspelbaarheid van de Russische politiek. Dit alles heeft de onvoorspelbaarheid van de internationale politiek als geheel alleen maar bevestigd, een fenomeen dat Derluguian benadrukt in dit interview en dat de elite evenzeer uit haar evenwicht brengt als de volksmassa’s. Deze laatste leggen overigens een politiek activisme aan de dag dat sinds de jaren zestig van de vorige eeuw niet meer is vertoond, blijkens de talrijke protestbewegingen overal ter wereld.

Het protest groeit, maar er gebeurt niet echt iets. Staat ons desondanks een radicale omwenteling van het huidige politiek-economische systeem te wachten?

‘Het verbazingwekkendst is dat dit systeem nog niet is ingestort, al leek dat in 2008 bijna te gebeuren. Daar is geen verklaring voor. Of het zou een ideologische moeten zijn: het systeem kan niet ten onder gaan omdat dat in het verleden ook nooit is gebeurd. Maar dat klopt niet. In 1914 is het op een andere manier bezweken, als gevolg van een soort collectieve zelfmoord, omdat de gigantische technologische en structurele doorbraak die in de achttiende en negentiende eeuw was gerealiseerd uit de hand was gelopen.

MOGEN WE EVEN JE AANDACHT?
Dit artikel krijg je van 360 cadeau. We geloven dat internationale context leidt tot een beter begrip van de wereld om ons heen. Daarom zijn we blij als je dit artikel voor ons deelt. Nog blijer zijn we als je je bij ons aansluit: Probeer nu 5 nummers voor maar 15 euro. Duurt een paar minuten, stopt automatisch.
Bedankt

Toch hebben cycli zich in de loop van de geschiedenis nooit herhaald om de eenvoudige reden dat de context altijd anders is; anders gezegd, de geschiedenis slaat nooit tweemaal toe op dezelfde plek. Daarom moeten we op iets nieuws wachten, iets wat we nog niet kennen. En als dat komt, zal het waarschijnlijk heel snel gaan. Om Lenin te parafraseren: de elite is onmachtig, de massa is onwillig, en niemand krijgt iets voor elkaar. Veel bewegingen lopen op niets uit, zou je zeggen. Bewegingen in de letterlijke zin, in de politieke zin. Toch bloeien de politieke bewegingen als nooit tevoren. Waarom? Dat is logisch: terreur is niet langer gepast, de elite durft niet langer haar toevlucht tot terreur te nemen, zelfs niet in de mate waarin deze eind twintigste eeuw voorkwam, zoals de junta in Chili of de militairen in Turkije… Hooguit enkele ontsporingen bij het onderdrukken van de Arabische revoluties, en dan nog. En in het Westen is terreur uitgesloten.

Waarom? Ik denk dat dat komt doordat de elite zich de gevolgen van terreur herinnert, met name voor haarzelf. De elite onthoudt zich nadrukkelijk van het gebruik van geweld, zelfs in China, merkwaardig genoeg. Aan de andere kant zijn de protestbewegingen nog helemaal niet toe aan geweld, want zelfs als mensen tegen het systeem zijn, zijn ze niet in staat onder woorden te brengen wat ze willen of hoe een ‘naderhand’ eruit zou moeten zien, hoe dat zou moeten functioneren. Er is sprake van een impasse die nog lang zal kunnen duren. Hoelang valt moeilijk te zeggen. We weten dat desintegratie een van de oplossingen voor een historische impasse is, zoals in het geval van de Sovjet-Unie.’

» Abonneer u op onze nieuwsbrief en ontvang wekelijks onze selecie uit 943 kranten wereldwijd in uw inbox.

Toch is het frappant dat er door degenen die protesteren, en meer in het algemeen door iedereen die ontevreden is, een beroep op de staat wordt gedaan om een oplossing te vinden. Dat was in 1968 wel anders, toen er tegen het systeem zelf werd geprotesteerd. Op dit moment lijken de mensen niet meer zo vastberaden.

Dat klopt. Al richtte men zich in 1968 ook tot het systeem, maar vanuit een soort moraliserend oogpunt, door van het systeem te eisen dat het opkwam voor de idealen waarvoor men zich inzette. In een deel van de wereld protesteerde men voor een beter en krachtiger socialisme, en in een ander deel eiste men kapitalisme, maar dan met een menselijk gezicht. Momenteel wordt bijna hetzelfde gezegd: u moet aan uw sociale verplichtingen voldoen omdat er geen alternatief is.

Want de afspraken die in de twintigste eeuw zijn geformuleerd waren uitstekend. Zo stonden er heel wat goede dingen in de grondwet van de Sovjet-Unie, die er onder meer toe hebben geleid dat dissidenten zich op diezelfde grondwet konden beroepen. Hetzelfde geldt voor de protestbewegingen in het Westen. Behalve dat men destijds het idee had dat er een alternatief voor het systeem bestond, dat op zijn minst anders was. Terwijl het momenteel heel moeilijk is je een alternatief systeem voor te stellen. Daar zit volgens mij nu precies de grote onbekende. Want nog niet zo lang geleden, in de twintigste eeuw, verwachtte zowel links als rechts de val van het kapitalisme.

In de eenentwintigste eeuw verwacht niemand meer de val van het kapitalisme, en daarom zou dat juist op dit moment ‘de pijp uit kunnen gaan’. Precies vanwege de historische regel volgens welke gebeurtenissen die zich voordoen altijd onverwacht zijn. De elite is veelal scherpzinnig en sluw. Maar de geschiedenis kent tal van gebeurtenissen die nooit zouden hebben plaatsgevonden als de mogelijkheid ervan door een serieus iemand serieus was genomen.

Zoals?

De Franse Revolutie. De elite zou een Robespierre nooit aan de macht hebben laten komen als ze had bevroed waartoe dat zou leiden. Desondanks ontbrak het in Frankrijk niet aan serieuze en vooral cynische lieden. Of neem de Eerste Wereldoorlog. Als iemand zich had kunnen voorstellen dat die langer dan een maand zou duren en meer dan honderdduizend levens zou kosten, was er wel een stokje voor gestoken. Of de val van de Sovjet-Unie: tot het laatste moment kon niemand op de wereld zich voorstellen dat zoiets mogelijk was.

Hetzelfde geldt voor de machtsovername door Hitler: als iemand zich had kunnen voorstellen dat hij serieus van plan was in praktijk te brengen wat hij schreef, wie zou hem dan zijn gang hebben laten gaan? Alles wat hij geschreven had werd als pure retoriek beschouwd.

Daarom sta ik aan de kant van iedereen die de mogelijkheid van een belangrijke onverwachte gebeurtenis serieus neemt, en zich erop voorbereidt. In onvoorziene situaties kan de elite machteloos komen te staan tegenover de problemen die zich dan voordoen. En dat is heel gevaarlijk. Want nog erger dan een reactionair regime is het ontbreken van enig regime. En dat is iets wat overal op de wereld hand over hand toeneemt: zullen wij nog meemaken dat de situatie in Libië of Syrië normaliseert of dat Congo herleeft? Zoals de socioloog Immanuel Wallerstein zei: ‘Niemand is bijzonder gecharmeerd van de staat, maar wie garandeert onze veiligheid als er geen staat is?’

Kropotkin en het anarchisme

De Russische geograaf, historicus en publicist Pjotr Aleksejevitsj Kropotkin (1842-1921) stond aan de wieg van de ideologie van het anarchocommunisme en was een van de invloedrijkste theoretici van het anarchisme.

Na meer dan veertig jaar ballingschap in Europa en de Verenigde Staten, waar hij altijd actief bleef als publicist en militant anarchist, keerde hij in 1917 terug naar Rusland om de Februarirevolutie te steunen. Hij verwelkomde de Oktoberrevolutie maar kwam daarna steeds kritischer te staan tegenover de rode terreur en de dictatuur van de bolsjewistische partij. Volgens Kropotkin kwam het anarchisme voort uit dezelfde revolutionaire eisen en hetzelfde volksongenoegen als het socialisme. Hij beschouwde de invoering van een ‘communisme zonder staat’ als de kroon op de revolutie.

Historisch gezien was de staat uitsluitend een oorlogsapparaat. Tijdens de eerst vijf millennia van zijn bestaan was de staat bedoeld om de oorlog te organiseren en belasting te heffen. Verbazingwekkend genoeg heeft dit apparaat in de loop van de moderne tijd in Europa de middelen en de motivatie gevonden om zijn soldaten en hun moeders een toelage te verschaffen. Dat was het begin van de sociale staat. Bovendien had men behoefte aan goed opgeleide toekomstige soldaten, aan kleine jongens die oorlogje speelden en modelvliegtuigen bouwden, omdat ze de piloten van morgen zouden worden. En de staat zorgde daarvoor. Dit proces heeft zich in de achttiende en negentiende eeuw voltrokken. En bereikte in de twintigste eeuw een hoogtepunt.

Waarom had men aan dat alles behoefte? Omdat de legers gigantisch waren geworden. De moderne tijd is de tijd van het buskruit, die begon met de komst van het kanon. Welke effecten hebben de kanonnen gehad? De kanonnen hebben de kastelen van de grootgrondbezitters verwoest en geleid tot de centralisering van de macht en de beëindiging van het nomadisme. Stephen Kotkin, de auteur van een biografie van Stalin, heeft het heel goed gezegd: modernisering is geen resultaat van een cultureel proces, maar een geopolitiek imperatief. Of je hebt een metaalindustrie, wetenschappers en ingenieurs, of je krijgt onverwacht bezoek van degenen die daar wel over beschikken.

Behalve dat vandaag de dag, nu er kernwapens bestaan, grote oorlogen vrijwel onmogelijk zijn…

Precies. Daarom heeft de komst van het kernwapen een eind aan de moderne geschiedenis gemaakt: oorlog voeren is onmogelijk geworden. Terwijl het gisteren nog de bestaansreden voor de staat was, omdat oorlog voeren zijn vruchten afwierp: slaven, grondgebied, nieuwe belastingplichtigen, roem. Het kernwapen is eigenlijk een afschrikkingswapen, niemand zal het gebruiken. Natuurlijk, je kunt je elektronische superwapens voorstellen, robots, oorlog zonder mensen. Maar wat win je met zo’n oorlog? Wat houd je eraan over? In 1914 verdween al een van de kostbaarste emolumenten: het prestige en de rijkdom van het kolonialisme. Geen enkel koloniaal bezit was zo’n hoge tol waard.

Voor die tijd, toen de elite van de grote naties merkte dat ze terrein begon te verliezen, kwam ze in de verleiding om te bluffen of de spelregels om te draaien. Dat was inmiddels moeilijk voorstelbaar geworden. Daarom kwam niemand op het idee zich vijandig uit te laten over de val van de Sovjet-Unie. Dat zegt veel over wat het postmodernisme wordt genoemd.

Het hoogtepunt van het modernisme zijn de Eerste Wereldoorlog, de bolsjewistische revolutie, de door het nazisme uitgelokte conflicten en meer in het algemeen alles wat volgde na de oorlog van 1914-1918. Het etatisme was zo wijdverbreid geraakt dat de staatsacties astronomische proporties aannamen, met honderden miljoenen kogels en tientallen miljoenen dienstplichtigen. Met dat doel werden er gigantische staatsapparaten in het leven geroepen, corporaties, planningsinstanties. Wat moest je vervolgens met die enorme machinerie beginnen? Grote problemen oplossen. Ook sociale. Men heeft veel sociale woningen kunnen bouwen, massaal onderwijs van middelmatig niveau kunnen aanbieden, enorme hoeveelheden auto’s van matige kwaliteit kunnen fabriceren…

En waarvan was het eind van het modernisme het begin?

Dat is heel goed zichtbaar, bijvoorbeeld in de postmodernistische protesten van 1968: de wens om de eigen identiteit te bevestigen tegenover de massificering en uniformering: ik ben anders.

En nu zitten we dus opgescheept met die enorme staatsapparaten en corporaties, die het protest oproepen en nutteloos zijn geworden ten gevolge van nieuwe technologieën. Wat betekent bijvoorbeeld de 3D-printer? Nou, dat de productielijn, in de twintigste eeuw de hel voor de mensheid, kan verdwijnen. Waarop zullen al die experimenten uitlopen waarmee we ons vandaag de dag vermaken, die tartaartjes die Amerikaanse romantici nu nog van soja-eiwitten maken en in de toekomst van kweekvlees uit laboratoria? En stel dat dat gaat lopen? Die kans is groot, zodat de landbouw die wij kennen over dertig of vijftig jaar niet meer zal bestaan.

En dat opent dan weer het perspectief van een immens aantal werklozen. Een fenomeen dat al zichtbaar is in het overaanbod van academici, het gevolg van een bovenmatige groei van het hoger onderwijs. Bovenmatig omdat niemand zich afvraagt wat er van al die jongeren moet worden.

Wat is volgens u de oplossing?

Ik denk dat we bepaalde anarchistische theorieën over zelfbestuur, die al heel oud zijn en allang in de vergetelheid zijn geraakt, weer van stal moeten halen. We moeten de ideeën van Pjotr Kropotkin [zie kader] weer in omloop brengen. Wat wilden de anarchisten? Denk aan alle kwesties die ons in de eenentwintigste eeuw bezighouden: bejaardenzorg, kinderopvoeding, zorg voor verslaafden en drop-outs. Wie kan dat het beste, bureaucratie of burgerlijk zelfbestuur? Zelfbestuur, zo leert de ervaring. Dat leidt tot vrije burgers. Bovendien wordt steeds vaker een beroep op zelfbestuur gedaan om bepaalde staatsfuncties te vervullen, zoals het vergaren van middelen om in collectieve behoeften te voorzien. Tegenwoordig heet dat crowdfunding. In de huidige samenleving zien we steeds meer verschillende vormen van zelfbestuur opduiken.

Maar wat gebeurt er dan met de staat?

Daar gebeurt niets mee, want net als bij de evolutie van soorten gaat er bij de evolutie van staten niets verloren, maar wordt alles getransformeerd. Tegenwoordig ziet men de staat als een sociale instelling, terwijl hij historisch gezien voor de kazerne, de gevangenis en de belasting stond. De massale oorlogen zijn nutteloos geworden, maar de staat is er nog altijd. Ook blijkt er een hele categorie taken te zijn die beter door staten kunnen worden vervuld, of preciezer gezegd door de bureaucratie.

Veel particuliere ondernemingen zijn bureaucratisch, iedere corporatie is bureaucratisch, ook al is hij particulier. De bureaucratische organisaties zullen blijven bestaan, net als de markten, omdat het gigantische mechanismen zijn voor het coördineren van menselijke handelingen, en het zou waanzin zijn daar afstand van te doen. Een heleboel problemen vereisen juist een bureaucratische aanpak, wanneer er snel moet worden gehandeld, wanneer er een crisis moet worden bezworen, tanks moeten worden gefabriceerd of scholen moeten worden gebouwd. Maar als zo’n school met docenten en leerlingen moet worden gevuld, dan komt het aan op ideeën en anarchistische methodes.

Toch zijn deze protestbewegingen geen toeval. Wil dat zeggen dat er iets aan de opzet schort?

Precies. Momenteel wordt er overal op de wereld druk gediscussieerd over de vraag hoeveel mensen al door de macht van de staat worden begunstigd en hoeveel daar nog bij kunnen komen, hoeveel mensen werkelijk in staat zijn deel te worden van het beleid van de staat. Omdat men zich cynisch kan tonen over de huidige liberale democratie, kun je zeggen dat die corrupt is, maar je kunt niet ontkennen dat de macht er aan het volk toebehoort, dat het volk regelmatig gaat stemmen en bij machte is om te protesteren.

Er is een kloof ontstaan tussen de realiteit waarin de staat en zijn elite evolueren (waarmee ik met elite degenen bedoel die door de staat worden begunstigd, niet alleen ambtenaren maar ook degenen wier economische belangen door ambtenaren worden beschermd) en de realiteit van het volk. Dan heb ik het bijvoorbeeld over de westerse banken die er in 2008 weer door de staat bovenop zijn geholpen en gered.

Overal wordt druk gediscussieerd over het recht om te kiezen en degenen die men gekozen heeft te controleren en om te weten wie het recht heeft om van de baten te profiteren die door de staat worden gegenereerd. De afgelopen vijftig jaar heeft de elite, met name in het Westen, deze strijd onmiskenbaar gewonnen van de gewone burgers. De vraag is alleen: waarom had de elite de honderdvijftig jaar daarvóór niet de overhand? Omdat ze bang was voor externe oorlogen. Over het algemeen is iedere elite voor drie dingen bang. Voor een externe oorlog: men mag niet verliezen, dus moet naar de gunst van het volk worden gedongen, moet het volk gevoed en onderwezen worden. Voor een interne revolutie: men moet ook naar de gunst van zijn gelijken dingen maar tegelijkertijd de politiemacht handhaven. En dan is er de angst voor diezelfde gelijken: de angst om verstoten te worden.

Met de komst van het kernwapen en het verdwijnen van de legers van dienstplichtigen is de angst voor het externe het eerst verdwenen. De angst voor de revolutie is verdwenen omdat de toename van bewegingen geen revolutie heeft ontketend. Toen diende zich de vraag aan waarom je met je burgers zou moeten marchanderen als ze geen soldaten of potentiële revolutionairen meer zijn. In feite is de enige angst die is blijven bestaan de angst voor de interne elite. En die trapt daar met open ogen in. Het laatste voorbeeld daarvan is de verkiezing van Donald Trump. Die lijkt zowel qua vorm als inhoud op een ‘kleurrevolutie’ waarbij buitenlandse agenten worden beschuldigd. Terwijl het in werkelijkheid de wanhopige kiezers zijn die uiteindelijk wraak hebben genomen op de elite. En daar heeft die elite nog altijd niet van terug. Niet alleen in Amerika, maar overal ter wereld.

Stel u de reactie van de Saoedische elite voor, die zich afvraagt: wie beschermt ons vandaag de dag? Met wie hebben we te maken in Washington, van wie kopen we voor miljarden dollars wapens in de hoop op een betrouwbare bondgenoot die ons zal steunen? Of de Chinese elite. En daarmee zijn we weer aangeland bij ons beginpunt: de toename van het aantal problemen zonder oplossing. Tot wie moeten we ons richten?

Om die reden zal, als er iets gebeurt, dat tegelijkertijd overrompelend en fundamenteel zijn. Dat is het enige wat ik kan voorspellen. Kunnen we ons daar een voorstelling van maken? Vermoedelijk evenmin als een boer zich vroeger een voorstelling kon maken van het leven in een moderne stad: dat mensen ziek zouden worden vanwege te veel voedsel en te weinig activiteit, dat er te veel goederen zouden zijn en te weinig kinderen, dat niemand zich om de bejaarden zou bekommeren en ga zo maar door. En aan de andere kant dat mannen hun vrouw niet meer zouden slaan.

Wat verwacht u van de toekomst?

Die vraag is niet te beantwoorden. Het is heel goed mogelijk dat er binnen afzienbare tijd een nieuwe samenleving ontstaat, maar daar kunnen we ons nog geen voorstelling van maken, al zijn de componenten ervan al aanwezig. Wij zoeken al tastend naar onze toekomst, en het enige wat daarbij telt (en dat is de werkelijke missie van de toegepaste geschiedenis) is dat het niet slechter wordt. Of misschien is dat slechtere al daar aanwezig waar we het absoluut niet verwachten, daar waar de elite zou kunnen falen en alles bederven. Dat hebben we al zien gebeuren, met name in de Sovjet-Unie. Maar we hebben het ook gezien in 2008, toen er een wereldwijde crisis uitbrak maar het systeem tegen die crisis bestand bleek.

Het beste boek over 2008 is Crashed van Adam Tooze, waarin wordt beschreven hoe een decennium van financiële crises de wereld heeft veranderd. Toen Tooze werd gevraagd of er sprake was van een complot of een jammerlijk falen, antwoordde hij: “Nee, het had meer weg van een overbeladen trein die op volle snelheid ontspoorde.” Hij laat op een heldere manier zien hoe de elite zonder aarzelen twee fundamentele waarden heeft geschonden: de democratie en de markteconomie; hoe, zonder overleg met het Congres, de Amerikaanse Federal Reserve (Fed) miljarden dollars heeft laten bijdrukken om staatsobligaties op te kopen. Het ontstellende is dat de directie van de Fed dat zonder enig overleg met een paar telefoontjes heeft geregeld. Dat alles vond plaats in een staat van verwarring die mensen die de Sovjeteconomie hebben gekend niet onbekend zal voorkomen: op momenten van crisis wordt de beslisprocedure ingekort en moeten enkele mensen ogenblikkelijk een besluit nemen. Dat hebben ze gedaan.

Vreemd genoeg verwachtten alle financieel analisten van naam dat de dollar een zware val zou maken. Of dat iedereen juist dollars zou willen hebben om kredieten op te kopen, om schulden af te betalen, om te laten zien dat men over voldoende dollars beschikte. Maar waar moesten al die dollars vandaan komen? Plotseling sloot de Duitse federale bank een akkoord en verschafte een reusachtig krediet in dollars. Dat gebeurde uiteraard met wederzijds vertrouwen, en het waren financiers en geen politici die aan de knoppen zaten. De politici restte niets anders dan een rookgordijn op te trekken. Ze begrepen duidelijk niet goed wat er aan de hand was. En precies om die reden is het onmogelijk om de toekomst te voorspellen: het is allemaal te ingewikkeld geworden.’

Auteurs: Aleksandr Mekhanik en Pjotr Skorobogatiy 

Expert
Rusland | weekblad | oplage 85.000

Opgericht in 1995 door een team van economen en gespecialiseerde journalisten van de redactie van het dagblad Kommersant (pionier van de onafhankelijke pers in Rusland). Expert staat bekend om haar diepgaande economische en politieke verslaggeving.

» Abonneer u op onze nieuwsbrief en ontvang wekelijks onze selecie uit 943 kranten wereldwijd in uw inbox.

Plaats een reactie