• Mother Jones
  • Economie
  • Dossier: Doorgeschoten

Dossier: Doorgeschoten

Mother Jones | San Francisco | Josh Harkinson, Bryan Schatz, Dave Gilson | 26 juni 2016

Na elke nieuwe massale schietpartij in de VS wordt met een beschuldigende vinger gewezen naar de wapenlobby en de NRA. Maar wie zijn deze wapenfabrikanten precies? Tijdschrift Mother Jones zocht het uit.

Het zijn allemaal blanke mannen van middelbare leeftijd. Sommige pronken met hun weelde, maar de meeste vliegen onder de radar. Ze staan zelden in de aandacht van de grote media en zelfs niet van de vakpers. Dat ze zo onbekend zijn, zou niet zo vreemd zijn als we het hadden over de grootste fabrikanten van autoaccessoires of verwarmingsinstallaties. Maar we hebben het over Amerika’s grootste wapenfabrikanten – de topmannen in Amerika’s meest omstreden industriesector. Die blijven op de achtergrond en laten liever niet merken hoeveel invloed ze uitoefenen op de wetgeving die hun sector moet beschermen – met name de wet die wapenfabrikanten vrijwaart van aansprakelijkheid voor misdaden die met hun producten worden gepleegd.

Met dit artikel wil Mother Jones wat licht werpen op deze schimmige sector (waar acht miljard dollar in omgaat) en de mannen die er aan de touwtjes trekken. De drie grootste bedrijven publiceren wat jaarcijfers, de rest is in private handen. Soms wordt de bedrijfsstructuur nog verder verhuld door private-equityfondsen en constructies met brievenbusfirma’s in belastingparadijzen.

Wij hebben productie- en importcijfers van het Bureau of Alcohol, Tobacco, Firearms and Explosives (ATF) geanalyseerd en obscure nieuwsberichten, gerechtelijke stukken, brancheonderzoeken en cijfers van de fiscus doorgespit. De tien onderzochte bedrijven slijten samen meer dan acht miljoen wapens per jaar aan kopers in de VS: meer dan twee derde van de hele Amerikaanse markt. Op ons verzoek om nadere informatie heeft geen van de bedrijven gereageerd.

In het jaar na de schietpartij op de Sandy Hook-school in Newtown boekten de drie grootste fabrikanten en recordwinst

Veel van de topmannen van deze bedrijven hebben al eens het jasje van de Golden Ring of Freedom gedragen, de exclusieve club van mensen die meer dan een miljoen dollar hebben gedoneerd aan de National Rifle Association (NRA). Naar een aantal van hen is al eens een justitieel onderzoek of zelfs strafvervolging ingesteld wegens delicten die variëren van wapensmokkel tot fraude, gewapende overvallen en afpersing.

En naarmate de discussie over de vuurwapenwetgeving hoger oplaait, blijven hun verkoopcijfers verder stijgen. In het jaar na de schietpartij op de Sandy Hook-school in Newtown boekten de drie grootste fabrikanten – Sturm Ruger, Remington Outdoor en Smith & Wesson – een recordwinst van meer dan 390 miljoen dollar. De aandelen van het beursgenoteerde Sturm Ruger en Smith & Wesson stegen dat jaar met 70 procent, tot profijt van institutionele beleggers als Vanguard, Blackrock en Fidelity. Het hedgefonds dat eigenaar is van Remington Outdoor, de fabrikant van het in Newtown gebruikte geweer, zag het jaarlijkse rendement op zijn investering vertienvoudigen.

En nu, vlak na de dodelijkste massale schietpartij in de geschiedenis van de VS, is die situatie niet anders. President Obama gaf weer een sombere toespraak na het bloedbad in Orlando, waar de dader tekeer was gegaan met een aanvalsgeweer van Sig Sauer. Dat wapen is ontwikkeld voor het Amerikaanse leger, maar mede dankzij de verkoop van dit model aan particulieren is Sig Sauer nu de op vier na grootste vuurwapenproducent op de Amerikaanse markt. En zoals je na schietpartijen tegenwoordig steeds weer ziet, zijn de koersen van de aandelen Sturm Ruger en Smith & Wesson de maandag na het bloedbad met meer dan zes procent gestegen (op een dag waarop de beurs als geheel in de min zat).

Het percentage Amerikaanse huishoudens dat over een vuurwapen beschikt, is van ongeveer vijftig procent gedaald naar een derde. Maar de mensen die nog wel vuurwapens kopen, doen dat tegenwoordig in recordaantallen. Zoals het hoofd van één investeringsfirma zei: ‘Obama is de beste vuurwapenverkoper ter wereld.’


1. Sturm Ruger

‘Een eerlijk mens heeft geen patroonhouder voor meer dan tien patronen nodig.’ Aldus wijlen William Ruger Sr., medeoprichter van Sturm Ruger, in een tv-interview in 1992. ‘Het is nooit mijn bedoeling geweest om geweren met inklapbare kolven en magazijnen van twintig of dertig patronen aan gewone burgers te verkopen.’

In 1994 vaardigt het Congres een verbod uit op grote patroonhouders en aanvalsgeweren. Zelfs Ronald Reagan is het daarmee eens. Maar tien jaar later wordt het verbod onder druk van de NRA weer opgeheven. De oude Ruger is dan overleden en zijn bedrijf hervat de verkoop van magazijnen voor dertig patronen. Geen fabrikant heeft sinds 2007 in de VS zo veel vuurwapens verkocht als het in Connecticut gevestigde Sturm Ruger.

‘Door de capaciteit van patroonhouders aan banden te leggen dam je de misdaad niet in, maar maak je brave burgers weerloos’ – Michael Fifer, CEO Sturm Ruger

Tijdens die bloeiperiode voert CEO Michael Fifer in Connecticut persoonlijk actie tegen een voorgenomen verbod op grote magazijnen, zoals die meestal worden gebruikt bij semiautomatische aanvalsgeweren. ‘Door de capaciteit van patroonhouders aan banden te leggen dam je de misdaad niet in, maar maak je brave burgers juist weerloos’, schrijft hij begin 2011 aan politici in Connecticut. In april van dat jaar sneeft het wetsvoorstel. Het jaar daarop overhandigt Fifer op de jaarlijkse NRA-bijeenkomst een cheque van 1,25 miljoen dollar aan de organisatie: één dollar voor elk vuurwapen dat Sturm Ruger dat jaar heeft verkocht.

Acht maanden later worden twintig kinderen en zes volwassenen doodgeschoten door de twintigjarige Adam Lanza, die met een semiautomatisch aanvalsgeweer en een magazijn voor dertig patronen huishoudt in de Sandy Hook Elementary School in Newtown – op zo’n vijfenveertig kilometer van het hoofdkantoor van Sturm Ruger.

Het jaar daarop stijgt de winst van Sturm Ruger met 56 procent. Fifer zelf verdient dat jaar meer dan 2,6 miljoen dollar. Hij zit in het bestuur van de National Shooting Sports Foundation, een in Newtown gevestigde lobbygroep onder leiding van Steve Sanetti, oud-directeur van Sturm Ruger. De grootste aandeelhouders van Sturm Ruger zijn de beleggingsgigant Vanguard Group en de London Company of Virginia, een beleggingsmaatschappij met een kapitaal van meer dan tien miljard dollar die belegt in producenten van onder meer munitie, sigaretten, raketten en doodskisten.

Het wapen dat Adam Lanza gebruikte bij het bloedbad in Newton.
Het wapen dat Adam Lanza gebruikte bij het bloedbad in Newton.

2. Remington Outdoor

Na het drama in Newtown belooft Stephen Feinberg aanvankelijk dat zijn private-equityfonds Cerberus Capital Management (omvang: 29 miljard dollar) Remington Outdoor in de verkoop zal zetten. Remington is de fabrikant van de bij deze schietpartij gebruikte Bushmaster XM-15. Korte tijd later maakt het fonds bekend dat het geen kopers kan vinden. Bovendien stijgt de winst van Remington in het jaar daarop met een factor dertig – vooral opgestuwd door de verkoop van aanvalsgeweren.

Remington schrijft deze piek toe aan ‘de zorgen van de consument over strengere regelgeving’. Als grote beleggers, zoals het pensioenfonds van Californische leraren, dreigen hun geld terug te trekken, distantieert Cerberus zich van die politieke stellingname. ‘Het is onze taak om het geld van onze cliënten te beleggen’, stelt het bedrijf in een verklaring. ‘Het is niet aan ons om stelling te nemen in of invloed uit te oefenen op het debat over de wapenwetgeving.’

‘Het is altijd makkelijk om de schuld op een gebruiksvoorwerp te schuiven’ – Kollitides, CEO Remington Outdoor

In mei 2013 worden drie directieleden van Remington – CEO George Kollitides, vicevoorzitter Wally McLallen en directeur Scott Blackwell – toegelaten tot de Golden Ring of Freedom, de club van mensen die minstens één miljoen dollar doneren aan de NRA. Kollitides zit ook in de commissie die de bestuursleden van de NRA selecteert. ‘Het is altijd makkelijk om de schuld op een gebruiksvoorwerp te schuiven’, luidt zijn commentaar op het nieuws dat de dader in Newtown een Bushmaster had gebruikt.

Als de staat New York in 2013 strengere wapenwetgeving invoert, ontslaat Remington werknemers in zijn historische, twee eeuwen oude fabriek in die staat en verplaatst een deel van de productie naar Huntsville in Alabama. Daar krijgt het bedrijf 69 miljoen dollar aan subsidies van de staat en lokale overheden – grofweg 14 dollar per inwoner van Alabama.

Als bestuursleden van Remington en de NRA worden rondgeleid op de locatie van de nieuwe fabriek, worden ze vergezeld door de Republikeinse senator Richard Shelby. Shelby was mede-indiener van de wet uit 2005 die wapenfabrikanten vrijwaart van aansprakelijkheid en voert nu campagne voor zijn herverkiezing. Als de NRA een steunbetuiging uitspreekt, staat de huidige topman van Remington, Jim ‘Marco’ Marcotuli (voormalig directeur bij Cerberus), er lachend bij.

Smith & Wesson-CEO James Debney; ‘De NRA is van levensbelang.’ – © Suzanne Kreiter / Getty Images
Smith & Wesson-CEO James Debney; ‘De NRA is van levensbelang.’ – © Suzanne Kreiter / Getty Images

3. Smith & Wesson

In augustus 2013 wordt een parlementaire hoorzitting in Massachusetts bijgewoond door meer dan honderdvijftig werknemers van Smith & Wesson, die komen protesteren tegen een voorgenomen aanscherping van de wapenwet. CEO James Debney, al langer lid van de Golden Ring of Freedom, geeft het jaar daarop nog eens 600.000 dollar aan Wayne LaPierre, vicevoorzitter van de NRA. ‘Met al haar campagnes voor versoepeling van de wapenwetgeving en allerhande burgerinitiatieven,’ zegt Debney, ‘is de NRA van levensbelang voor het voortbestaan van de schietsport en de hele vuurwapenindustrie.’

Voor Smith & Wesson breekt een moeilijke periode aan als het in 2000 een akkoord sluit met de regering-Clinton. Het bedrijf wordt dan gevrijwaard van aansprakelijkheid voor hun producten, in ruil voor de belofte een extra beveiliging op zijn wapens te installeren, geen wapens meer te verkopen aan louche dealers en de massaverkoop van vuistvuurwapens aan banden te leggen. Ook belooft Smith & Wesson binnen drie jaar ‘smart gun’-technologie te ontwikkelen.

In 2004 onthult de krant Arizona Republic dat de 74-jarige bestuursvoorzitter James Joseph Minder ooit een beruchte overvaller was

Dat akkoord jaagt de grote jongens in de sector in de gordijnen. ‘We moeten Smith voor altijd boycotten. Jaag ze het land uit’, schrijft een directeur van concurrent Kimber America aan zijn branchegenoten. ‘Zorg dat niemand anders nog zo’n knieval maakt.’ Als gevolg van een boycot door de NRA dalen de verkoopcijfers met veertig procent, en Smith & Wesson wordt door zijn Britse moedermaatschappij met een verlies van honderd miljoen dollar verkocht.

De nieuwe eigenaar is Saf-T-Hammer Corp., een start-up van Robert L. Scott, voormalig vicevoorzitter van Smith & Wesson. Scott zet een streep door het akkoord met de regering-Clinton. ‘Het was van belang dat wij weer een actieve rol in deze industrie gingen spelen,’ verklaart hij in 2002. (Tegenwoordig is hij voorzitter van de National Shooting Sports Foundation.)

Al snel komt het bedrijf weer op andere manieren in de publiciteit. In 2004 onthult de krant Arizona Republic dat de 74-jarige bestuursvoorzitter James Joseph Minder ooit een beruchte overvaller was, de zogenaamde ‘shotgun bandit’ die in Michigan acht roofovervallen pleegde. (Na die onthullingen legt Minder zijn functie neer.) In 2010 wordt een hoofd van de salesafdeling vervolgd wegens poging tot omkoping van een FBI-agent: die had zich voorgedaan als een Afrikaan die voor vijftien miljoen dollar wapens moest inkopen. En in 2014 treft Smith & Wesson een schikking van twee miljoen in een rechtszaak rond de omkoping van ambtenaren in Pakistan en Indonesië.

Alain Delon, Kathrin Glock (echtgenote van Gaston Glock) en Hugh Grant op een feestje in Oostenrijk in 2014. – © Gisela Schober / Getty Images
Alain Delon, Kathrin Glock (echtgenote van Gaston Glock) en Hugh Grant op een feestje in Oostenrijk in 2014. – © Gisela Schober / Getty Images

4. Glock

In een garage aan de rand van Wenen ontwerpt Gaston Glock, een Oostenrijkse fabrikant van gordijnrails, begin jaren tachtig de Glock 17. Het wapen is al snel een wereldwijd succes. Het revolutionaire ontwerp van de Glock – die deels uit kunststof bestaat en geen externe veiligheidspal heeft – wekt aanvankelijk zo veel onrust dat het Congres er in 1986 hoorzittingen over houdt en het gemeentebestuur van New York het wapen verbiedt. Maar de Glock is en blijft verreweg het populairste pistool in Amerika: het dienstwapen van twee derde van alle agenten, vereeuwigd door hiphoppers en Hollywood, en gebruikt door de daders van de schietpartijen op Virginia Tech, in Tucson, in Aurora en in Charleston.

Gaston Glock woont in een luxe villa in Oostenrijk. Hij beschikt over twee zakelijke vliegtuigen van meer dan een miljoen en een helikopter van drie miljoen. In de jaren tachtig zou Glock enkele van zijn grootste deals met politiekorpsen in de wacht hebben gesleept dankzij strippers in de Gold Club, niet ver van zijn Amerikaanse hoofdkantoor in Smyrna, Georgia. ‘Voor veel jongens was dat bezoekje aan het hoofdkantoor de leukste tijd van het jaar, misschien wel van hun leven,’ aldus een voormalig politieagent die wordt aangehaald in Paul Barretts boek Glock: The Rise of America’s Gun. ‘Je komt naar Smyrna, je krijgt champagne en een goeie beurt in de beste stripclub van de stad – reken maar dat je dat later nog weet, als het tijd wordt om te kiezen tussen Glock en Smith & Wesson.’

In 1999 overleeft Glock een moordaanslag, die later blijkt te zijn beraamd door de financieel adviseur, bijgenaamd ‘Panama Charlie’

In de jaren negentig mag Gaston Glock zich miljardair noemen. Paul Jannuzzo, een advocaat en voorvechter van het recht op wapenbezit uit New Jersey, moet hem helpen bij de verdediging tegen een hele zwik claims van slachtoffers van vuurwapengeweld. Jannuzzo, die uiteindelijk hoofd van de Amerikaanse tak van Glock zal worden, haalt hem over om voor elk verkocht pistool één dollar te doneren aan de American Shooting Sports Council. Maar de relatie tussen de twee verzuurt als ze allebei naar de gunsten dingen van de jonge hr-manager van het bedrijf. In 2012 wordt Jannuzzo veroordeeld omdat hij geld uit de kas heeft laten overmaken naar zijn eigen rekening; in hoger beroep wordt hij wegens een vormfout vrijgesproken.

In 1999 overleeft de dan zeventigjarige Glock een moordaanslag in een Luxemburgse parkeergarage: een oud-legionair met de bijnaam ‘Spartacus’ valt hem aan met een hamer. Glock slaat zijn belager een paar tanden uit de mond en weet hem uit te schakelen. Later blijkt de huurmoord te zijn beraamd door Glocks financieel adviseur Charles Ewert, bijgenaamd ‘Panama Charlie’ vanwege de brievenbusfirma’s die hij voor Glock had opgezet om de Oostenrijkse en Amerikaanse fiscus te slim af te zijn. Volgens door Glock ingehuurde onderzoekers had Ewert 103 miljoen dollar van het bedrijf verduisterd.

Later spant een van die onderzoekers een rechtszaak tegen Glock aan, waarin wordt beweerd dat Glock overal van op de hoogte was, dat hij zichzelf royalty’s laat uitbetalen voor niet-bestaande handelsmerken en geld witwast middels valse facturen, huurconstructies en nepleningen. Toen de onderzoekers Glock daarmee confronteerden, haalde hij de autoriteiten in Georgia over om hen aan te klagen omdat ze te veel zouden hebben gefactureerd. Volgens de stukken in deze rechtszaak was de aanklacht, die later werd ingetrokken, ‘uit de duim gezogen en gebaseerd op vervalste bewijzen, onder druk gezette getuigen en bewijsmateriaal dat was achtergehouden of vernietigd’.


Sinds 2011 is Glock ook verwikkeld in een vechtscheiding. In dat jaar verliet hij Helga, de vrouw met wie hij 49 jaar was getrouwd, voor Kathrin Tschikof, de eenendertigjarige verpleegster die hem na een beroerte had verzorgd. Tschikof geeft nu leiding aan het Glock Horse Performance Center, een stal met vijftig dressuur- en springpaarden.

In mei 2014 kocht Glock voor haar een dressuurpaard dat al eens zilver op de Olympische Spelen heeft gewonnen. Met een prijs van vijftien miljoen dollar is dat een van de duurste paarden ooit. Zes maanden later eist Helga Glock bij de rechter 500 miljoen dollar van haar ex, omdat hij haar en hun drie kinderen een rechtmatig aandeel in het bedrijf en honderden miljoenen winst zou hebben onthouden. Gaston Glock noemt het afpersing, maar volgens haar advocaat is niet Gaston maar Helga het slachtoffer.

‘Hij heeft nog heel wat lijken in de kast,’ verklaarde voormalig Glock-directeur Peter Manown voor de rechter, nadat hij zelf schuld had bekend aan verduistering. ‘Hij heeft volgens mij veel ergere dingen gedaan dan Jannuzzo en ik. Hij verdient ongeveer twee ton per dag, in zijn eentje. Hij geeft geld uit aan minnaressen, aan huizen, aan seks, aan auto’s. Hij koopt mensen om. Het is gewoon een slecht mens.’

Een man test een Sig Sauer-geweer op een jaarlijkse bijeenkomst van de NRA in Louisville, Kentucky. – © Scott Olson / Getty Images
Een man test een Sig Sauer-geweer op een jaarlijkse bijeenkomst van de NRA in Louisville, Kentucky. – © Scott Olson / Getty Images

5. Sig Sauer

‘Wij zoeken onze groei duidelijk in opkomende markten en ontwikkelingslanden,’ zegt Ron Cohen, hoofd van de Amerikaanse tak van Sig Sauer, in een interview in Management Today in 2014. Later dat jaar wordt het huis van de Duitse mede-eigenaar Michael Lüke door de autoriteiten doorzocht omdat ze hem verdenken van medeplichtigheid aan illegale wapenhandel. Volgens de Süddeutsche Zeitung heeft hij wapens van Duitse makelij via de Amerikaanse tak van het bedrijf laten verhandelen, om zo het Europese embargo op wapenexport naar conflictzones in Irak, Colombia en Kazachstan te omzeilen.

In maart 2015 ontdekken de Duitse autoriteiten dat cruciaal bewijsmateriaal uit de kantoren van het OM is ontvreemd. Omdat er een strafzaak loopt, mag Sig Sauer geen wapens buiten de EU exporteren. Maar Sig Sauer-fans in de VS hoeven zich geen zorgen te maken: 477.000 van de wapens die het bedrijf jaarlijks produceert, worden gemaakt in New Hampshire.

De geschiedenis van Sig Sauer gaat terug tot halverwege de negentiende eeuw, toen het Zwitserse SIG hoofdleverancier van het Zwitserse leger werd. Om de Zwitserse exportbeperkingen te omzeilen fuseert het in de jaren zeventig van de vorige eeuw met het Duitse Sauer en wordt in 1985 de Amerikaanse tak in Virginia geopend. In 2000 wordt de wapendivisie van het bedrijf verkocht aan Lüke en zijn Duitse mede-investeerder Thomas Ortmeier. Die richten zich vooral op de Amerikaanse markt en beweren inmiddels een derde van alle dienstwapens van de Amerikaanse politie te leveren. In 2014 kondigt Sig Sauer aan twee derde van zijn Duitse werknemers te ontslaan omdat het meer in de VS wil produceren.

Het hoofd heeft niet gereageerd op het feit dat het bloedbad in Orlando is aangericht met een geweer van Sig Sauer

Cohen was commandant in het Israëlische leger ten tijde van de oorlog in Libanon. ‘Als leider geef je het goede voorbeeld’, zegt hij in het interview in Management Today. ‘Je leert elk obstakel te overwinnen en je hebt een constante drang naar voren. Een gevoel van “stilstand is sterven”. Dat verklaart veel van hoe ik ben.’ (Cohen heeft niet gereageerd op een verzoek om commentaar op het feit dat het bloedbad in Orlando is aangericht met een geweer van Sig Sauer.)

In december vorig jaar was presidentskandidaat Ted Cruz aanwezig bij een schietdemonstratie voor vertegenwoordigers van Sig Sauer in Iowa. In februari brachten Donald Trumps zonen Eric en Donald Jr. een bezoek aan de Sig Sauer fabriek in New Hampshire. Het bedrijf tweette er een foto van met de tekst: ‘De tijd nemen om tot begrip te komen #whoweare #whatwedo #LiveFreeorDie’.

Oscar Mossberg en zijn zonen Harold & Iver.
Oscar Mossberg en zijn zonen Harold & Iver.

6. O.F. Mossberg & Sons

Amerika’s oudste familiebedrijf in deze sector is gevestigd in North Haven, Connecticut, veertig kilometer van Newtown. Op de dag van het bloedbad staan sommige werknemers met tranen in de ogen te werken. Mossbergs vicedirecteur Joseph Bartozzi veroordeelt de recalcitrante reactie van de NRA, die hij hardvochtig noemt. ‘De uitvaarten waren nog aan de gang,’ zegt hij tegen persagentschap Bloomberg. ‘Ouders waren hun kinderen aan het begraven.’

Maar twee maanden later trekt het bedrijf zich terug uit een grote wapenbeurs in Pennsylvania omdat de organisatoren, uit respect voor de nabestaanden van Newtown, geen semiautomatische wapens en grote patroonhouders wilden toelaten. ‘Mossberg houdt onveranderd vast aan de grondwettelijke rechten van het Tweede Amendement,’ verklaart het bedrijf. ‘Daarom steunt het bedrijf geen organisaties of evenementen die het tentoonstellen en verkopen van wettelijk toegestane vuurwapens verbieden.’

Als Connecticut een nieuwe wapenwet aanneemt, zegt Bartozzi dat gouverneur Dannel Malloy de industrie ‘in een kwaad daglicht stelt’ en ‘als zondebok gebruikt’. In 2014 kondigt topman Iver Mossberg aan dat de productie grotendeels zal worden verplaatst naar een fabriek in Texas. ‘Een staat die niet alleen kiest voor economische groei,’ zegt hij, ‘maar die ook het Tweede Amendement in ere houdt, en het recht op wapenbezit dat dit grondwetsartikel ons garandeert.’

Het in 1919 door de Zweedse immigrant Oscar Mossberg opgerichte O.F. Mossberg & Sons produceerde aanvankelijk vooral ‘zakpistolen’, maar ging zich allengs meer op jachtgeweren richten. Inmiddels is het ’s werelds grootste producent van pomphagelgeweren, waaronder een speciale lijn Duck Dynasty-geweren. Maar de groei zit vooral in aanvalsgeweren. Zoals Bartozzi zelf zegt: ‘Dat is wat de mensen willen.’

De Mossbergs zijn misschien minder rechts dan ze openlijk toegeven

De familie mijdt uiterlijk vertoon. Iver Mossberg woont in een vrij bescheiden huis in Branford, Connecticut. Zijn vader, voormalig CEO Alan I. Mossberg, woont in Florida in een huis dat ooit voor ABBA is gebouwd.

En de Mossbergs zijn misschien minder rechts dan ze openlijk toegeven. ‘Ik heb gesproken met mensen die voor Mossberg werken, en met mensen van elke grote wapenfabrikant, en die zeggen allemaal dat ze persoonlijk geen enkel bezwaar hebben tegen beter toezicht op de verkoop van vuurwapens,’ zegt gouverneur Malloy in 2014 in een interview in de New Haven Register. ‘Maar ze zijn bang voor de NRA, daar durven ze het niet tegen op te nemen.’

Een van Alan Mossbergs andere zonen, Jonathan, ontwikkelde in 1999 de iGun, een jachtgeweer met een microchip waarmee alleen de eigenaar zelf kan vuren. Onder politieke druk hebben Mossberg en andere fabrikanten de ontwikkeling van ‘slimme’ wapens later stilgelegd, maar Jonathan Mossberg heeft het project nu nieuw leven ingeblazen in een aparte onderneming en zoekt investeerders in Silicon Valley.


Een prijsuitreiking van de Congressional Sportsmen’s Foundation, 2016. Links staat CEO Mark DeYoung.
Een prijsuitreiking van de Congressional Sportsmen’s Foundation, 2016. Links staat CEO Mark DeYoung.

7. Savage

Amerika’s grootste fabrikant van grendelgeweren is eigendom van Vista Outdoor, een holding met een waarde van 2,9 miljard dollar die ook munitie en vuurwapenaccessoires maakt. Na het bloedbad in Newtown draaide Savage 24-uursdiensten om de vraag bij te benen. De winst van Vista steeg dat jaar van 10 naar 64 miljoen dollar.

Mark W. DeYoung, CEO van zowel Vista als Savage, is misschien wel de bestbetaalde wapenproducent in het land: in 2015 bedroeg zijn jaarinkomen 13,2 miljoen dollar. Hij is voorzitter van de Congressional Sportsmen’s Foundation: een stichting die opkomt voor de belangen van ‘de jagers en sportvissers van Amerika’ en die zich op haar jaarlijkse banket in 2015 liet toespreken door de huidige voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, de Republikein Paul Ryan.

‘In een verkiezingsjaar zie je in onze branche de vraag altijd stijgen. En dat lijkt me goed voor ons allemaal.’ – CEO DeYoung

In dat jaar gaf Vista Outdoor 390.000 dollar uit aan federaal lobbywerk, vooral rond wetgeving op het gebied van de defensiebegroting en de jacht en sportvisserij. Ook voerde het een lobby rond de wet op vervuilende gifstoffen – misschien omdat Savage in 2013 een boete van 6000 dollar had gekregen wegens de illegale lozing van bijna 200.000 liter industrieel afvalwater.

‘Ik denk dat 2016 een sterk jaar wordt,’ zei DeYoung op een recente bijeenkomst van de wapenindustrie tegen een topman van de NRA. ‘In een verkiezingsjaar zie je in onze branche de vraag altijd stijgen. En dat lijkt me goed voor ons allemaal, nietwaar?’

Allan Cors, hoofd NRA, is in het bezit van het miljoenste Springfield Armory M1-geweer, uit 1953.
Allan Cors, hoofd NRA, is in het bezit van het miljoenste Springfield Armory M1-geweer, uit 1953.

8. Springfield Armory

Het huidige hoofd van de NRA, Allan Cors, pocht graag over het favoriete stuk in zijn uitgebreide wapenverzameling: het miljoenste Springfield Armory M1-geweer, in 1953 het pensioneringscadeau voor de geestelijk vader van het wapen, ontwerper John Garand.

De naam van dit bedrijf bestaat al sinds de Amerikaanse revolutie, toen George Washington de wapensmederij in Springfield in 1777 tot officieel arsenaal uitriep. Tot en met de Tweede Wereldoorlog leverde het als overheidsbedrijf wapens aan het Amerikaanse leger.

‘The First Name in American Firearms’ is de bedrijfsslogan, maar veel wapens komen uit Kroatië

Na de sluiting in 1968 werd de merknaam Springfield Armory in 1974 opgekocht door Robert Reese, eigenaar van een legerdump in Geneseo, Illinois. ‘The First Name in American Firearms’ is de bedrijfsslogan, maar veel van de wapens van Springfield Armory komen uit Kroatië. Toch weten Reese’s zonen Dennis en Tom, de huidige eigenaren, de staat Illinois van een verbod op aanvalsgeweren te weerhouden door te dreigen hun productie te verplaatsen naar de aangrenzende staat Iowa.

In 1989 bekent Dennis Reese smeergeld te hebben betaald aan kolonel Juan Lopez de la Cruz (in de vorm van 70.000 dollar en een Rolex) om een wapendeal van 3,7 miljoen dollar te kunnen sluiten met de regering van El Salvador. Reese krijgt strafvermindering als hij een belastende verklaring aflegt tegen De la Cruz, die volgens Associated Press uiteindelijk vrijuit gaat omdat Reese in de ogen van de jury geen betrouwbare getuige is.

Springfield heeft in de loop der jaren minstens een miljoen dollar gedoneerd aan de NRA.

Een Baretta M9 in de maak in een fabriek in Accokeek, Maryland – © Linda Davidson / The Washington Post via Getty Images
Een Baretta M9 in de maak in een fabriek in Accokeek, Maryland – © Linda Davidson / The Washington Post via Getty Images

9. Beretta

De Beretta’s gaan er prat op dat ze de oudste zakelijke dynastie ter wereld zijn, nu al vijftien generaties lang. Hun bijna vijf eeuwen oude bedrijf is gevestigd in een door siertuinen omringde vesting in een dorpje bij de Italiaanse alpen. Napoleon en Mussolini waren allebei grote klanten.

Patriarch Ugo Beretta en zijn vrouw Monique zijn lid van de NRA Golden Ring of Freedom en hebben veel politieke connecties in de VS. In 2010 krijgt George Bush bij een banket van hun zoon Franco Gussalli Beretta een jachtgeweer van 250.000 dollar. In het metaalbeslag staan het presidentieel embleem, een afbeelding van Bush’ Schotse terriër en het getal 43 gegraveerd [Bush was Amerika’s 43ste president]. Dit speciaal voor de president gemaakte geweer is een bedankje voor de defensieorder van een half miljoen pistolen.

In 2014 vliegt gouverneur Bill Haslam van Tennessee naar Italië voor een ontmoeting met de familie Beretta. Kort daarna kondigt Beretta aan dat de Amerikaanse hoofdvestiging in Maryland – waar net een nieuwe wapenwet is aangenomen – verhuist naar Tennessee, waar het bedrijf 14 miljoen dollar aan subsidies krijgt.

In de Beretta Gallery kun je terecht voor après-chassekleding en sierwapens, zoals met diamanten ingelegde pistolen van 100.000 dollar

Beretta zet zijn wapens in de markt als chic accessoire voor de jetset. Er zijn exclusieve jachthuizen van Beretta en een lijn luxe kleding en huishoudelijke artikelen. In steden als Dallas, Memphis en New York kun je in de Beretta Gallery terecht voor après-chassekleding en sierwapens, zoals met diamanten ingelegde pistolen van 100.000 dollar.

In Italië woont de familie in een deftig paleis met kroonluchters van Venetiaans glas en jachttrofeeën aan de wand, waar je wordt ontvangen door een butler in livrei. Franco Beretta rijdt daar in zijn Maserati Quattroporte naar de wijngaarden op het landgoed dat al sinds de zestiende eeuw familiebezit is. Foto’s van zijn vrouw Umberta duiken met regelmaat op in de Italiaanse roddelpers en natuurlijk op haar Instagramaccount, waar ze zich vooral bezig lijkt te houden met mode en onlangs een foto van zichzelf plaatste met een teddybeer gemaakt van bankbiljetten.

Franco Beretta op een receptie van The Metropolitan Club in New York. – © John Lamparski / Getty Images
Franco Beretta op een receptie van The Metropolitan Club in New York. – © John Lamparski / Getty Images
Een foto van Umberta Baretta’s Instagram. Zijzelf staat rechts.
Een foto van Umberta Baretta’s Instagram. Zijzelf staat rechts.

10. Taurus International

In februari 2015 gaat het pistool van scheepskapitein Donald Simms in Alabama onverwacht af als hij het thuis zit te herladen. De kogel doorboort zijn hand en de borstkas van zijn zoontje van elf, dat het niet overleeft. Simms klaagt fabrikant Taurus aan omdat de dood van zijn zoon volgens hem te wijten is aan het gebrekkige veiligheidsmechanisme van het wapen. Het is slechts een van de vele rechtszaken die tegen Taurus zijn aangespannen vanwege veronderstelde gebreken in hun pistolen. Het bedrijf haalt bijna een miljoen pistolen terug uit de markt en schikt een collectieve rechtszaak door dertig miljoen dollar uit te trekken voor schadevergoedingen, juridische kosten en waarschuwingscampagnes.

Taurus is zevenenzeventig jaar geleden in Porto Alegre opgericht Braziliaans bedrijf dat aanvankelijk gereedschap produceerde. Tegenwoordig haalt het ongeveer twee derde van zijn inkomsten uit wapenverkoop in de VS, waar kopers bij aanschaf meteen een gratis lidmaatschap van de NRA krijgen. Bijna 87 procent van de aandelen zijn in het bezit van de Companhia Brasileira de Cartuchos (CBC).

In 2005 diende popzanger Lobão een aanklacht tegen hoofd Birmann in omdat deze hem zou zijn aangevlogen toen hij op zijn verjaardagsfeestje niet alles wilde spelen wat hij vroeg

Deze munitie- en wapenfabrikant was ooit onderdeel van Remington, maar werd in 2007 opgekocht door beleggingsfondsen van Daniel Birmann, een van de meest beruchte Braziliaanse beursfraudeurs. In 2005 kreeg hij van de Braziliaanse toezichthouder een boete van 91 miljoen dollar voor het oplichten van de aandeelhouders in een van zijn beleggingsmaatschappijen. Begin 2015 werd een jacht van 23 miljoen in beslag genomen dat volgens de Braziliaanse autoriteiten eigendom van Birmann was via brievenbusfirma’s in belastingparadijzen.

De familie van Birmann zou nog steeds aan het hoofd staan van de in Delaware gevestigde holding waar CBC onder valt. Door de dubieuze kwaliteit van de wapens en de dalende afname door het leger en de politie van Brazilië zijn de aandelen Taurus sinds 2013 95 procent in waarde gedaald.

Birmann, die zijn tijd verdeelt tussen Porto Alegre en Rio de Janeiro, heeft volgens de Braziliaanse pers altijd een pistool op zak en rekent in dure restaurants steevast contant af. In 2005 diende de Braziliaanse popzanger Lobão een aanklacht tegen hem in omdat Birmann hem zou zijn aangevlogen toen hij op zijn verjaardagsfeestje niet alles wilde spelen wat hij vroeg.

Vijf andere grote wapenfabrikanten

Keystone Sporting Arms

Dit bedrijf uit Pennsylvania verkoopt zijn kaliber .22 Crickett met de slogan ‘My First Rifle’. De in blauw en roze uitgevoerde geweren zijn op maat gemaakt voor kinderen en zien er volgens critici ook uit als speelgoed. In 2013 schiet een jongen van vijf met zo’n Crickett zijn tweejarige zusje dood.

De resulterende mediastorm levert veel aandacht op voor jeugdige slachtoffers van vuurwapengeweld. Uit een onderzoek van Mother Jones blijkt het jaarlijks om honderden kinderen te gaan.

Keystone krijgt ook kritiek omdat het zijn reclame specifiek op kinderen richt

Keystone krijgt ook kritiek omdat het zijn reclame specifiek op kinderen richt, met op hun website onder meer een ‘Kid’s Corner’ waar foto’s worden geplaatst van jonge tot heel jonge kinderen met een vuurwapen in hun hand. Het bedrijf verkoopt nog steeds stripboeken over vuurwapens en andere producten voor kinderen, zoals een knuffel met een geweer.

De industrie wil de dalende populariteit van de sportschieterij namelijk verder voorkomen door kinderen zo jong mogelijk met wapens in aanraking te brengen. Ook Sig Sauer heeft inmiddels een kleinkaliberversie van zijn AR-15 op de markt. De National Shootings Sports Foundation spoort leden aan om ‘van jagen en schieten de belangrijkste activiteit te maken’ met programma’s ‘gericht op kinderen van twaalf jaar en jonger’. De NRA probeert op zijn jaarlijkse bijeenkomst (waar wapenfabrikanten vaak snoep uitdelen) kinderen aan te spreken met knuffels en videogames.

De wapens van Keystone.
De wapens van Keystone.

Kahr Arms

Op het Shooting Industry Masters-toernooi in Kansas konden deelnemers vorig jaar uitgedost als vooroorlogse gangsters met klassieke tommyguns prijsschieten. Het was een publiciteitsstunt van Kahr Arms, de huidige fabrikant van die beroemde vooroorlogse mitrailleur.

De rechten op de tommygun zijn in 1999 verworven door Justin Moon. Die had in 1994 Kahr Arms opgericht met een lening van vijf miljoen dollar van zijn vader Sun Myung Moon, de stichter van de Verenigingskerk. Het bedrijf profiteerde van de sterk gestegen vraag naar krachtige maar kleine vuistvuurwapens in de jaren negentig, toen steeds meer staten de regelgeving voor het dragen van vuistvuurwapens begonnen te versoepelen. De K-9 van Kahr past makkelijk in je broekzak. Artsen wijten de scherpe stijging in het aantal dodelijke schotwonden aan de verspreiding van dit type wapens van Kahr en andere fabrikanten.

De in een voorstad van New York opgegroeide Justin Moon ‘filosofeerde vaak over het einde van de wereld en hoe geweldig zijn vader was’, zei Tim Porter, de zoon van vooraanstaande leden van de Verenigingskerk, in een interview in Condé Nast Portfolio in 2007. ‘Daarom is hij zo met wapens bezig. Hij denkt dat de Verenigingskerk de wereld zal regeren. Daar had hij het altijd over.’

Barrett Firearms

In april 2013 pleit Chris Christie, de gouverneur van New Jersey, voor een verbod op twee scherpschuttersgeweren, de kaliber .50 M82 en M107 van Barrett. Maar als dat verbod er vier maanden later dreigt te komen, spreekt hij zijn veto uit. Volgens hem ging het wetsvoorstel verder dan hij wilde, omdat het behalve nieuwe kopers ook de huidige bezitters van zo’n wapen zou treffen. Met zo’n scherpschuttersgeweer kun je een helikopter neerhalen, kogelwerend glas verbrijzelen of iemand vanaf anderhalve kilometer afstand doodschieten.

Toen de discussie over het wetsvoorstel nog woedde, kreeg Christie van een NRA-lobbyist een campagnebijdrage van drieduizend dollar.

Ronnie Barrett, de CEO van Barrett, zit ook in de bestuursraad van de NRA. Deze voormalige bruidsfotograaf woont nu in een gigantisch herenhuis met een Engelse siertuin op een landgoed van zes hectare in Murfreesboro, Tennessee.

De scherpschuttersgeweren van Barrett zouden al zijn gebruikt door drugskartels, rechtse milities, motorbendes en terroristische organisaties

Volgens het Government Accountability Office [Amerikaanse Rekenkamer] zijn de scherpschuttersgeweren van Barrett al gebruikt door drugskartels, rechtse milities, motorbendes en terroristische organisaties. De sekte van de Branch Davidians gebruikte zo’n geweer bij het beleg van Waco in 1993, zodat de FBI genoopt was pantserwagens in te zetten. In de staten Californië en Washington D.C. zijn ze verboden, maar in de rest van de VS mogen ze gewoon worden verkocht. In februari riep de Senaat van Tennessee de Barrett M82 uit tot officieel staatsproduct.

Norinco

Norinco, gevestigd in Beijing, maakt jachtgeweren die vooral worden verkocht via webwinkels als CheaperThanDirt.com. Het exporteert jaarlijks tienduizenden geweren naar de VS. Het is eigendom van de Chinese communistische partij en levert ook wapens aan het Chinese leger en partijen als de regering van Zuid-Soedan. Daarnaast produceert het bedrijf metrostellen, onderdelen voor waterkrachtcentrales en koper. Nadat het in 2003 werd beschuldigd van de verkoop van rakettechnologie aan Iran, mocht het twee jaar lang geen wapens invoeren in de VS.

Wapenwinkel Guns Galore in Texas, waar twee daders van massale schietpartijen hun wapens kochten. – © Robert Daemmrich / Getty Images
Wapenwinkel Guns Galore in Texas, waar twee daders van massale schietpartijen hun wapens kochten. – © Robert Daemmrich / Getty Images

Hi-Point Firearms

Als Tom Deeb, de oprichter van Hi-Point, in 1999 hoort dat het bloedbad op Columbine mede is aangericht met een van zijn semiautomatisch geweren, gooit hij de fabriek een dag dicht. ‘Ik was er ziek van,’ zegt hij in een interview in The Buffalo News. ‘Ik overwoog ermee te kappen.’ Maar hij bedenkt zich en besluit: ‘Ik laat me niet knechten door het kwaad.’ (Het bedrijf begint wel serieus werk te maken van het aanbrengen van serienummers.)

Op de ranglijst van meest gevonden vuurwapens op een plaats delict in vierenveertig grote steden prijkt Hi-Point in het jaar 2000 op de derde plaats

Hi-Point verkoopt al handvuurwapens vanaf 79 dollar per stuk en is lange tijd een van de beruchtste aanbieders van de zogenaamde ‘Saturday night specials’. Op de ranglijst van meest gevonden vuurwapens op een plaats delict in vierenveertig grote steden prijkt Hi-Point in het jaar 2000 op de derde plaats. Wapens van dit merk doen er gemiddeld een jaar over om na een legale aankoop in handen van een crimineel te belanden en horen daarmee tot de vuurwapens met de kortste route naar de zwarte markt.

In 2005 wordt Hi-Point door het Brady Center to Prevent Gun Violence aangeklaagd namens Daniel Williams, een jongen van zestien die tijdens een potje basketbal is neergeschoten omdat hij abusievelijk voor een bendelid werd aangezien. De eisers verwijten de fabrikant en zijn enige distributeur nalatigheid omdat ze het gebruikte pistool – samen met 86 andere exemplaren – op een wapenbeurs klakkeloos aan een tussenpersoon hebben verkocht. De eis wordt aanvankelijk afgewezen op basis van de wet uit 2005 die wapenfabrikanten vrijwaart voor aansprakelijkheid. Maar een hoger beroep wordt in 2012 gegrond verklaard, zodat de zaak nu nog onder de rechter is in New York.

Auteurs: Josh Harkinson m.m.v. Bryan Schatz en Dave Gilson
Vertaler: Nicolette Hoekmeijer

Beeld bovenaan: Een 9mm semi-automatisch pistool van Glock. – © Mark Lewis / Getty Images

Mother Jones
Verenigde Staten | tweemaandelijks tijdschrift | oplage 180.000

Mary Harris Mother Jones (1837-1930) was een belangrijke Amerikaanse socialiste die het immer opnam voor de underdog en lid was van Industrial Worker of the World, een organisatie opgericht om alle arbeiders ter wereld onder te brengen in een grote vakbond en het loonsysteem af te schaffen. De organisatie verrichte pionierswerk op het gebied van democratische systemen bevorderen op de werkvloer. De krant wil haar bijdrage aan de democratie vooral leveren door burgers goed te informeren, door middel van intelligente, onbevreesde journalistiek, die onder andere wordt mogelijk gemaakt door totale onafhankelijkheid. De lezers zijn de eigenaars van de site. Mother Jones is meer dan alleen een prijswinnende krant, het is een non-profitorganisatie die ook een website bezit die 24 uur per dag nieuws levert en voorheen ook een tv- en radioshow maakte. Specialisatie van de organisatie is onderzoeksjournalistiek met politieke en maatschappelijke inhoud. De toon is vrijgevochten en vaak humoristisch.

CONTEXT: De president is er niet in geslaagd de vrije wapenverkoop te beteugelen.

‘Als u mij vraagt naar één onderwerp waardoor ik mij het meest gefrustreerd en het meest gedwarsboomd voel, dan is dat het feit dat de Verenigde Staten het enige ontwikkelde land op aarde is waar het gezond verstand met betrekking tot de wapenwetgeving zelfs na herhaalde massamoorden blijft ontbreken,’ zei Barack Obama in 2015 in een interview met de BBC. ‘Kijkt men naar het aantal burgers dat sinds 9/11 ten gevolge van terrorisme om het leven is gekomen, dan is dat minder dan honderd. Het aantal doden door wapengeweld liep in dezelfde periode in de tienduizenden. Het is beangstigend dat wij er niet in zijn geslaagd dat probleem op te lossen.’

De frustratie van de president, die sinds zijn aantreden in 2009 herhaalde pogingen heeft ondernomen om de vrije wapenverkoop te beteugelen, sloeg eind juni van dit jaar over naar het Huis van Afgevaardigden. Daar organiseerde de fractie van de Democraten een sit-in om de Republikeinse meerderheid te dwingen de jongste voorstellen van de president op het gebied van de wapenwetgeving in stemming te brengen. Die wetswijzigingen gingen voor Europese begrippen niet erg ver: ze behelsden een verscherping van de controle van de persoonlijke achtergronden van de koper.

Na 24 uur wist de Republikeinse voorzitter van het Huis, Paul Ryan, een einde te maken aan de ongekende demonstratie door afgevaardigden vervroegd met reces te sturen voor de nationale feestdag, Independence Day. Ryan deed de actie van de Democraten af als ‘een publiciteitsstunt’. De actievoerders zongen ‘We shall overcome’, met als enigszins gewijzigd refrein: ‘We shall pass a bill someday!’

Alex, een inwoner van Houston, poseert met een Mossberg-geweer dat hij gebruikt ‘om te jagen en mezelf te beschermen’. Hij en zijn broer bezitten samen vijf vuurwapens. – © HH
Alex, een inwoner van Houston, poseert met een Mossberg-geweer dat hij gebruikt ‘om te jagen en mezelf te beschermen’. Hij en zijn broer bezitten samen vijf vuurwapens. – © HH

Maar de meerderheid van de Amerikanen beschouwt het recht op wapenbezit als een historisch onvervreemdbaar grondrecht, voortvloeiend uit het recht tot zelfverdediging jegens zowel medeburgers als jegens de overheid. En die meerderheid lijkt zelfs te groeien. In 1991 meende volgens Gallup 43 procent van de Amerikanen nog dat het bezit en gebruik van vuurwapens voorbehouden moest worden aan politie en leger, en bleek 53 procent vóór het recht op wapenbezit voor iedere burger. Maar een kwart eeuw later is nog maar 27 procent voor een verbod op wapenbezit door de burger en is 72 procent daartegen.

Opvallend is evenwel dat Gallup tevens constateert dat het wapenbezit in dezelfde periode lijkt te zijn afgenomen. Op de vraag ‘Is er een vuurwapen in uw huis?’ antwoordde in 1991 48 procent bevestigend (en 51 procent ontkennend), en in 2016 nog maar 41 procent bevestigend (en 56 procent ontkennend).

CONTEXT: Dodelijke wapens

De meeste daders van massale schietpartijen gebruiken wapens die ze legaal hebben gekocht. Bij de zes dodelijkste schietpartijen sinds 2012, werden alleen in Newtown gestolen wapens gebruikt.

San Bernardino, Californië, december 201. Aanvalsgeweren van Remington en Smith & Wesson. 14 doden, 21 gewonden.
San Bernardino, Californië, december 201. Aanvalsgeweren van Remington en Smith & Wesson. 14 doden, 21 gewonden.
Roseburg, Oregon, oktober 2015. Pistolen van Taurus,  Smith & Wesson en Glock. 9 doden, 9 gewonden.
Roseburg, Oregon, oktober 2015. Pistolen van Taurus, Smith & Wesson en Glock. 9 doden, 9 gewonden.
Charleston, South-Carolina, juni 2015. Een pistool van Glock. 9 doden, 1 gewonde.
Charleston, South-Carolina, juni 2015. Een pistool van Glock. 9 doden, 1 gewonde.
Washington Navy Yard (DC), september 2013. Een jachtgeweer van Remington. 12 doden, 3 gewonden.
Washington Navy Yard (DC), september 2013. Een jachtgeweer van Remington. 12 doden, 3 gewonden.
Newtown, Connecticut, december 2012. Een pistool van Glock en de Bushmaster van Remington. 26 doden, 2 gewonden.
Newtown, Connecticut, december 2012. Een pistool van Glock en de Bushmaster van Remington. 26 doden, 2 gewonden.
Aurora Colorado, juli 2012. Een pistool van Glock en een jachtgeweer en een aanvalsgeweer van Remington. 12 doden, 58 gewonden
Aurora Colorado, juli 2012. Een pistool van Glock en een jachtgeweer en een aanvalsgeweer van Remington. 12 doden, 58 gewonden
Dit artikel van Josh Harkinson, Bryan Schatz, Dave Gilson verscheen eerder in Mother Jones.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 is jarig en trakteert!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en krijg 3 maanden gratis toegang tot 360 online.