Hoe extreem-rechts in Frankrijk het idee van een ‘Frexit’ liet varen

Le Monde | Parijs  | 21 mei 2019 - 09:0021 mei - 09:00

Sinds de verkiezingen van 2014 heeft de ultrarechtse partij Rassemblement national (voorheen het Front National, nu geleid door Marine Le Pen, de dochter van de oprichter Jean-Marie Le Pen), het idee laten varen van een Frans vertrek uit de Europese Unie en de eurozone. De voorkeur gaat nu uit naar een ‘omsmelting’ van de EU van binnenuit.

In aanloop naar de Europese verkiezingen van 23 t/m 26 mei bespreekt 360 elke dag een opinieartikel uit een internationale krant van een Europese politicus of opiniemaker met zijn of haar visie voor Europa.

Geen vertrek uit de Europese Unie, noch uit de eurozone: in het programma van de Rassemblement National voor de Europese verkiezingen (in Frankrijk traditiegetrouw gehouden op een zondag, dus op 26 mei ditmaal) worden deze twee voormalige hoofdpunten van de extreem-rechtse partij niet eens meer genoemd. In 2014, bij de laatste verkiezingen voor het Europese parlement, stonden die nochtans bovenaan.
‘Lange tijd hadden we geen andere keuze: we moesten ons erbij neerleggen of eruit stappen,’ legde Marine le Pen onlangs uit in een interview met de tv-zender France 2. Nu heeft zij dankzij nieuwe Europese bondgenoten als de Italiaanse Lega Nord en de de Oostenrijkse FPÖ, de ambitie om de EU van binnenuit te veranderen. Het streven naar een ‘Frexit’ laat zij aan twee andere kandidaten over: Florian Philipot (van Les Patriotes) en François Asselineau (Union Populaire Républicaine). Dat is dus de jongste zwenking van haar partij, die in de afgelopen dertig jaar nogal eens van standpunt is veranderd ten aanzien van Europa.
Want het Front is niet altijd zo’n verwoed tegenstander geweest van de EU. Tot aan het einde van de jaren ’80 werd er door de partijleden nog gescandeerd: ‘Europa, Le Pen, Vrijheid!’ Voor Jean-Marie Le Pen was destijds een Europese eenheidsmunt ‘een van de belangrijkste opdrachten voor de komende jaren’. De bocht naar het eurosceptisme werd pas ingezet na de ineenstorting van de Sovjet-Unie. De Europese Gemeenschap, die dienst deed als schild tegen de dreiging vanuit het Oosten, verloor toen zijn bestaansrecht.

De anti-Europese toon werd pas hoorbaar in de jaren ’90, met de verdediging van de nationale soevereiniteit als voornaamste argument. In 1995 riep Jean-Marie Le Pen, in zijn programma voor de presidentsverkiezingen, op tot ‘nieuwe onderhandelingen over het funeste Verdrag van Maastricht’ – in Frankrijk aanvaard bij referendum in 1992 – dat onder meer de invoering van de Europese eenheidsmunt behelsde. Het FN eist sindsdien het herstel van de Europese binnengrenzen, de handhaving/herinvoering van de franc en het vooropstellen van het nationaal belang.

Toen Marine Le Pen in 2011 de leiding van de partij overnam, werd de eurosceptische houding pas stevig verankerd. De nieuwe partijleider maakte van de strijd tegen de Unie een van de peilers van haar programma. Ondersteund door Florian Philippot, vice-partijvoorzitter sinds 2012, sloeg zij een strijdvaardiger toon aan. ‘Frankrijk is één van de land die het zwaarst worden gestraft door die Europese Unie,’ stelde het FN toen op zijn website. En Marine Le Pen valt net regelmaat het ‘totalitaire systeem van Brussel’ aan. Zij was het ook die het idee opperde om uit de EU te stappen. In 2009, tijdens Europese verkiezingen, had haar vader als opgeroepen tot ‘verandering’ van Europa. Vijf jaar later werd de koers nog duidelijker verlegd met als enige verkiezingsleus ‘Nee tegen Brussel, ja voor Frankrijk’. De natiestaat zou de enige zijn die ‘bescherming’ kon bieden tegen een Unie, die ‘een multicuturele brei’ zou zijn geworden ‘zonder invloed of macht, ondermijnd door onzekerheid en ontwricht door een woeste mondialisering’. Een paar maanden voor de verkiezingen verzocht de partijleidster ‘plechtig’ aan president François Hollande om ‘in januari 2014 een referendum te organiseren over het vertrek van Frankrijk uit de EU’.

In haar programma voor de Franse presidentsverkiezingen van 2017 viel Marine Le Pen opnieuw de Unie aan ‘die ons alleen maar problemen oplevert’. Punten in haar programma waren dan ook opnieuw een referendum over het Franse lidmaatschap na heronderhandelingen over het Europees Verdrag, en het herstel van de franc als nationale munteenheid. Maar haar alliantie met Nicolas Dupont-Aignan tussen de twee stemronden, dwong haar die standpunten te herzien. De leider van de eveneens zwaar nationalistische partij Debout la France (‘Frankrijk, ontwaakt!) was niet te porren voor een vertrek uit de EU. Om het stembusakkoord overeind te houden, moest Marine Le Pen diep door het stof, vooral op het punt van de eurozone.
Twee maanden na de nederlaag van Marine Le Pen bij de verkiezingen [gewonnen door Emmanuel Macron] wordt in besloten kring een seminar over de wederopbouw van de partij gehouden. De partij wordt al geruime tijd verdeeld over de lijn die moet worden gevolgd tussen de randgroep die soevereiniteit eist, aangevoerd door Florian Philippot, en de identitaire vleugel onder leiding van Nicolas Bay. De uitkomst van de debatten is dat de partij kiest voor een terugkeer naar nationale soevereiniteit in etappes, ‘beginnend bij een territoriale soevereiniteit en dus het beheer over onze buiten- en handelsgrenzen, en eindigend bij het herkrijgen van onze monetaire soevereiniteit’.
Florian Philippot, vice-voorzitter van de partij en voorstander van een Frexit, slaat met de deuren. ‘Op tal van terreinen kan het dagelijks leven van de Fransen worden verbeterd zonder dat we de Europese Unie en de euro terzijde schuiven,’ legt Marine Le Pen uit in een interview met het blad Valeurs actuelles in november 2017. Het plan tot uittreden uit de EU is dus dood en begraven.
Die ommekeer wordt vastgelegd in het nieuwe partijprogram voor de Europese verkiezingen. Het accent komt te liggen op ‘waarden’, de grenzen, immigratie en protectionisme, en daarmee keert de partij terug naar haar oude ‘historische’ standpunten. De mogelijkheid van een vertrek uit de eurozone komt pas ter sprake op pagina 14. In het vervolg roept Marine Le Pen niet meer op tot vertrek, maar nog slechts om ‘het functioneren van de EU te veranderen’ van binnenuit. Het is haar wel duidelijk dat de Fransen gehecht blijven aan de gezamenlijke Europese munt.
Een groot deel van het economische programma van de RN moet worden herschreven. Nu de partij niet meer voor het verlaten van de eurozone is, roept zij op de Centrale Europese Bank te hervormen door haar te belasten met nieuwe taken, zoals de strijd tegen de werkloosheid, naar Amerikaans voorbeeld. De partij verzet zich niet meer tegen het gelijktrekken van de fiscale normen tussen de lidstaten, maar stelt het creëren van een ‘fiscale slang’ voor met als doel de hoogste en laagste belastingtarieven vast te leggen.
Het idee van een ‘intelligent protectionisme’ wordt een Leitmotiv in het partijprogramma. Voortaan moet de verdediging van de Franse economische belangen verlopen via het doen terugkeren van ‘douanemaatregelen aan de buitengrenzen van Europa’ in plaats van aan de nationale grenzen, zoals voorgesteld in 2014.
In plaats van de EU te verlaten wil de RN de Unie vervangen door ‘een Europese Alliantie van Natiestaten’. De supranationale instellingen moeten plaats maken voor een samenwerking tussen de lidstaten. Een ommezwaai om aan te tonen dat het Front niet tegen Europa is , maar wel degelijk een Europese visie heeft. Marine Le Pen legt deze koerswijziging uit in november 2017: ‘We zijn Europeanen, geen anti-Europeanen, zelfs al hebben we dat beeld opgeroepen door semantische onhandigheid.’

Zoals de RN heeft ook de partij La France insoumise (Weerspannig Frankrijk) haar Europese vocabulaire gematigd met betrekking tot het lidmaatschap van de EU. In 2016 riep partijleider Jean-Luc Mélenchon nog uit: ‘We moeten Europa veranderen óf verlaten’. Voor de komende Europese verkiezingen rept de partij nog altijd over ‘alternatieven’ maar niet meer over het klip en klaar verlaten van de EU. De LFI voorziet vandaag de dag een Plan A – ‘een collectieve heronderhandeling over de verdragen’ – en een Plan B, dat zou moeten bestaan uit ‘het opbouwen van nieuwe Europese samenwerkingsverbanden, bevrijd van de soberheidsmaatregelen’.
Het loslaten door de RN van het vertrek uit de EU maakt de weg vrij voor een Frexit-streven op andere kieslijsten. Op de eerste plaats komt dan de lijst van Florian Philippot met de leuze ‘Voor Frankrijk, uit de Europese Unie’. De leider van de Patriotes is niet van zijn lijn afgeweken sinds zijn vertrek uit de RN en streeft naar een vertrek uit de EU en de eurozone. Hij stelt zich op tegen Marine Le Pen, die de Unie wil veranderen ‘van binnenuit’. ‘De Europese Unie is van binnenuit niet te veranderen, want daar is de meerderheid van lidstaten voor nodig’, zo valt te lezen in het programma van de Patriotes.
Een ‘Frexit’ is evenzeer het voornaamste programmapunt in de campagne van de Union populaire républicaine (UPR). De partij, aangevoerd door François Asselineau, roept op om een einde te maken aan ‘de dictatuur van Brussel’ om Frankrijk haar vrijheid terug te geven. Volgens de partij zal het vertrek uit te Unie ‘banen opleveren’ en ‘tot herstel van de democratie leiden’.
De lijst Reconquête, van de nationalistische beweging Dissidence française, die zich vooral tegen immigratie verzet, roept op tot opschorting van ‘de Franse medewerking aan de Europese Unie, aan de eurozone en aan de verdragen voor Transatlantische vrijhandel’. De partij geeft de voorkeur aan een ‘Europa van vrije en onafhankelijke naties’.

Auteur: Damien Cottin

Le Monde
Frankrijk | dagblad | oplage 345.000

Links-liberaal dagblad. In 1944 opgericht nadat Duitse troepen Parijs verlieten. Journalisten die voor de krant werken zijn ook aandeelhouder.

Andere artikelen in deze reeks:

» 16 mei, Spaanse minister van Buitenlandse Zaken Josep Borell: ‘Hoe kunnen we voorkomen dat de EU uiteenvalt door angst voor de toekomst?’

» 17 mei, Poolse minister-president Mateusz Morawiecki: ‘Meer samenwerking om Europa te beschermen tegen Russische invloeden, of minder bemoeienis van “Brussel”?’

» 18 mei, Iniciativa Liberal: In Portugal positioneert een nieuw liberale partij zich tegenover de socialisten en de sociaal-democraten

» 19 mei, Heiko Maas: ‘Als we Europa aan de populisten overlaten, dan leidt dat tot chaos’

» 20 mei, Radu Dimitrescu: ‘We moeten corruptie in bestrijden om Europa’s ziel te redden’

Plaats een reactie