Kremlin zoekt meer controle over techgigant

Europa | #173  | 29 January 2020 - 10:0029 Jan - 10:00

Alles wat Google, Amazon, Netflix, Uber, PayPal, Thuisbezorgd, Car2Go en Spotify regelen, kan Yandex ook. Deze techgigant met statutaire zetel in Amsterdam beschikt over gegevens van miljoenen Russen en wekt daarmee het wantrouwen van het Kremlin.

Dit artikel mag je gratis lezen omdat het is getipt door onze partner De Correspondent.

» Lees dit artikel in de Reader

De afstanden in Moskou zijn groot. Maar hoewel je overdag zelden langer dan negentig seconden op de volgende metro hoeft te wachten, nemen veel Moskovieten liever de taxi. De benzine is goedkoop, de zitplaatsen zijn comfortabeler. En een taxi betekent in Moskou meestal Yandex Taxi. Dat bedrijf heeft de markt vrijwel geheel in handen met zijn app, evenals die van ontelbare andere digitale dienstverleningen. Yandex is diep doorgedrongen tot veel terreinen van het Russische leven.

Om de grootte van het bedrijf enigszins te bevatten, volstaat een opsomming: Google, Amazon, Netflix, Uber, PayPal, Thuisbezorgd, Car2Go en Spotify zijn diensten die ook in Rusland bestaan, maar die door één concern worden aangeboden. Het bedrijf is een succesverhaal en groeide met het kapitaal van buitenlandse investeerders uit tot een techgigant met een miljardenomzet. Niet altijd tot genoegen van de Russische regering onder Vladimir Poetin. Yandex beschikt over gegevens van miljoenen Russische burgers en is daarmee een machtsfactor die het Kremlin onder controle wil houden, zoals onlangs nog met een nieuw wetsontwerp.

Begin jaren negentig van de vorige eeuw was Yandex daar nog ver van verwijderd. Arkadi Volozj startte het bedrijf met een schoolvriend. In interviews benadrukt hij vaak dat hij het niet heeft ontwikkeld als Google-imitatie, maar minstens even vroeg op het idee is gekomen: al in 1994 werd de zoekmachine gepresenteerd, een van de eerste voor cyrillische lettertekens. Er kwamen steeds meer diensten bij en uiteindelijk ging Yandex in 2011 naar de beurs. Het aantal werknemers steeg naar de huidige tienduizend in negen landen.

Wie in gesprek gaat met de vaak heel jonge en goed opgeleide werknemers van het bedrijf ­– de meeste spreken meerdere talen – merkt al snel dat ze trots zijn op hun werkgever. ‘Het is bijna als werken in Silicon Valley,’ zegt er een. Midden in het centrum van de metropool, niet ver van de oever van de Moskva, heeft Yandex zijn intrek genomen in een groot kantorencomplex, een van de vele kantoren in de stad. Buiten veel glas en staal, binnen veel bonte kleuren, muren met planten en speelse decoraties. Er is een fitnessstudio en een oefenruimte voor bands, en op de binnenplaats zitten werknemers in de zon te discussiëren met hun tablet in de hand. De diensten die hier worden ontwikkeld, werken snel en betrouwbaar. Zoals Yandex Taxi: gebruikers reserveren via de app, die de reistijd en een vaste prijs berekend. Er wordt virtueel betaald, met een creditcard of contant. Een miljard ritten zou Yandex Taxi al hebben verzorgd, twee van de drie ritten in Moskou lopen via het bedrijf. In Rusland kon het concern zijn monopolie zelfs tegen Uber verdedigen: de Amerikaanse vervoersdienst waagde zich in 2017 op de Russische markt, maar trok zich snel weer terug met het oog op de machtige marktpositie van Yandex en nam genoegen met aandelen in Yandex Taxi. In plaats van de zwarte Uber-reclame blijven de rood-wit-gele Yandex-auto’s het straatbeeld domineren.

MOGEN WE EVEN JE AANDACHT?
Dit artikel krijg je van 360 cadeau. We geloven dat internationale context leidt tot een beter begrip van de wereld om ons heen. Daarom zijn we blij als je dit artikel voor ons deelt. Nog blijer zijn we als je je bij ons aansluit: Probeer nu 5 nummers voor maar 15 euro. Duurt een paar minuten, stopt automatisch.
Bedankt

Kremlin
Eigenlijk staat Yandex te boek als tamelijk loyaal tegenover het Kremlin, maar dat grote delen van het concern toebehoren aan buitenlandse eigenaren en Yandex zijn statutaire zetel in Amsterdam heeft, wordt al jarenlang kritisch gadegeslagen door de Russische regering. Steeds weer heeft de overheid pogingen gedaan om meer controle te krijgen, ­vaak met als reden de gevoelige gebruikersgegevens uit handen van het buitenland te willen houden om daarmee de ‘nationale veiligheid’ te beschermen.
Kritische uitlatingen van de Russische president Poetin of wetsvoorstellen voor de regulering van internetbedrijven, deden de aandelenkoers van Yandex telkens weer korte tijd instorten. In 2014 daalde de koers met 20 procent toen Poetin het internet als ‘project van de CIA’ bestempelde en ook Yandex ervan beschuldigde contacten met buitenlandse geheime diensten te hebben. Maar waar vroeger olieconcerns als Yukos van Michail Chodorkovski gewoonweg de nek om werd gedraaid, treedt de regering tot nog toe minder hard op tegen Yandex.

De 55-jarige oprichter Volozj, die nog altijd de scepter zwaait en inmiddels miljardair is, heeft echter enkele concessies moeten doen om het bedrijf te beschermen tegen nationalisatie of een overname door een investeerder uit de invloedssfeer van het Kremlin. Daarin slaagde hij bijvoorbeeld in 2009 door een ‘gouden aandeel’ te verlenen aan de door de staat gecontroleerde Sberbank. Daarmee kan de bank voorkomen dat een belang van meer dan 25 procent wordt verkocht. ‘Eigenlijk een goede regeling, want zo konden we onafhankelijk blijven,’ zegt een jonge werknemer in Moskou. Tot ondubbelzinnige politieke uitlatingen laat niemand op de Yandex-campus zich verleiden, maar toch wordt
duidelijk dat men zelfbewust is en de eigen producten toetst aan die van de concurrentie uit de VS. Een populair voorbeeld: met Yandex Maps kun je in Moskou echt vaak beter uit de voeten dan met de kaartendienst uit Silicon Valley.

Maar de staat gaat deze onafhankelijkheid te ver en vindt het ‘gouden aandeel’ niet meer toereikend als zekerheid. Hoe meer de internetgigant met zijn producten doordrong tot het dagelijks leven van de Russen, en op die manier een gewilde investering voor de internationale kapitaalmarkten werd, des te dringender trad een probleem op de voorgrond: het ‘gouden aandeel’ sloot niet uit dat de meerderheid van de aandelen met stemrecht in buitenlandse handen terecht kon komen.

Wet Yandex
Om dat te voorkomen deed Doema-afgevaardigde Anton Gorelkin van de partij Enig Rusland, ­die dicht bij het Kremlin staat, ­in juli 2019 een voorstel voor een drastische maatregel: buitenlandse aandeelhouders moest voortaan bij wet worden verboden een belang van meer dan 20 procent te hebben in Russische internetbedrijven die als strategisch belangrijk worden beschouwd. Zelfs naar stemrecht, dat voor 43 procent in buitenlandse handen ligt, gaat Yandex dit maximum tot nog toe ruimschoots te boven.

In de herfst zwakte de Doema het wetsontwerp weliswaar enigszins af (buitenlandse investeerders zouden maximaal 50 procent min 1 aandeel mogen hebben) maar omdat de wetgever hiermee duidelijk maakte dat het hem echt ernst is met zijn voornemen, leverde het aandeel Yandex 18 procent in. ‘De beleggers zijn bang dat ze hun aandelen tegen een heel ongunstige koers moeten verkopen,’ zegt de Moskouse analist Michail Terentjev van Sova Capital. Koortsachtig probeerde oprichter Volozj de realisatie van de plannen te voorkomen.

En opnieuw lukte het hem een compromis uit te onderhandelen dat alle drie de partijen­ het management, de investeerders en de staat­ tevreden moet stellen. In november verplichtte Volozj zich aan voorwaarden die moeten voorkomen dat buitenlanders de controle krijgen over het concern. Zo voorkwam hij een nationalisatie. Het plan betreft zijn eigen aandelen, waarvan hij twee jaar lang 95 procent niet mag verkopen. De waardepapieren worden bovendien ondergebracht in een stichting, zodat ook alles twee jaar bij het oude blijft als Volozj onverwachts zou overlijden.

Maar dat is nog niet alles: in het vervolg moet een nieuw bestuurscollege waarborgen dat de nationale belangen worden beschermd. Tot deze ‘stichting van het openbaar belang’ zullen drie bestuursleden van Yandex, onder wie Volozj, en vertegenwoordigers van de Russische ondernemersbond, particuliere onderzoeksinstellingen en toonaangevende staatsuniversiteiten toetreden. Indirect zit het Kremlin nu ook aan tafel als er bij Yandex belangrijke besluiten genomen moeten worden.

Deze stichting heeft namelijk veel macht. Het ‘gouden aandeel’ wordt eraan overgedragen en bovendien krijgt de stichting verscheidene vetorechten en mag ze zelfs het management van het Russische Yandex ontslaan. Het is overigens heel gebruikelijk dat landen hun belangrijkste bedrijven tegen overnames willen beschermen. Zo wil de Duitse minister van Economische Zaken Peter Altmaier de meldplicht voor grote aandelenaankopen uit het buitenland verscherpen, waarbij een investeringsverbod echter de absolute uitzondering moet blijven.

Yandex biedt onder andere de volgende diensten aan: Search, Mail, Maps (kaartendienst), Direct (reclamedienst), Money (betaaldienst), Translate, Browser, Disk (cloudopslag), Market (verkoopdienst), Musyka (muziekdienst), Moi Krug (sociaal netwerk), Rabota (personeels-werving), Metrica (webanalyse), Slowari (encyclopedie), Auto (automarktplaats), Nedvizjimost (makelaar), News, Raspisanija (ov-vertrektijden), Taxi

Paul Katzenberger, Valentin Dornis en Clara Lipkowski

Süddeutsche Zeitung
Duitsland | dagblad | oplage 372.000

Opgericht in 1945. De intellectuele, liberale krant van links Duitsland. Samen met de FAZ een van de belangrijkste dagbladen van het land. De SZ staat bekend om de drie-eenheid: tolerantie, onafhankelijkheid en waakzaamheid.

» Abonneer u op onze nieuwsbrief: wekelijks berichten uit de buitenlandse pers in uw inbox.

Plaats een reactie

De Russische president Vladimir Poetin inspecteert een zelfrijdende auto ontwikkeld door Yandex Taxi in Moskou. © Alexei Druzhinin / TASS / Getty