• Die Welt
  • Reader
  • Wandelen naar de 
wijsheid

Wandelen naar de 
wijsheid

Die Welt | Berlijn | Dirk Schümer | 13 juli 2017

Wandelen is een hype onder hoogopgeleide Duitse jongeren. Niet zo gek, schrijft journalist Dirk Schümer. Filosofen weten al eeuwenlang dat lopen dé manier is om je hoofd vrij te maken.

De meest filosofische van alle vragen luidt: hoe gaat het? Het meest onpeilbare van alle antwoorden is: gaat wel. Nergens beter dan in onze taal laten zin en succes van het bestaan zich terugbrengen tot een trektocht. Dat is meer dan een taalkundig toeval. Wanneer we het bestaan een ‘lange tocht in het onbekende’ noemen, is dat zeker geen platte surrogaatreligie, waarbij alle tegenslag en vreugd overgoten wordt met een mystiek sausje.

Het tegendeel is waar: wandelen is de laatste jaren echt een trendy bezigheid geworden voor intellectuelen en jonge mensen. Voorbij is de tijd dat lopen over bospaden een plezierige vrijetijdsbesteding betekende voor de bejaarden van de bergvereniging. Wandelen – dat klonk naar bezwete blokhemden, benauwde avondjes in een trekkershut, romantiek bij het kampvuur, en groepsuitstapjes met bijbehorende semimilitaire opsmuk. Het rook naar een Duitsland dat liefst zo snel mogelijk moest verdwijnen: wandeldagen, wandelspeldjes, wandelliederen, wandelgidsen.

De therapeutische werking van het lopen is door de medische wetenschap intussen te uit en te na aangetoond. Wandelen helpt tegen zo’n beetje elke welvaartsziekte, van hoge bloeddruk en burn-out tot artrose en depressie. Maar wandelen helpt vooral ook het hoofd vrij te maken: het opent nieuwe wegen en perspectieven voor vastgeroeste denkmodellen.

Vandaag leven hele landstreken, van de Lüneburger Heide tot aan het Beierse Woud, van de nieuwe wandelhype. In plaats van gezette heren in kniebroek 
en klederdrachtjasje lopen hippe stadsgirls kleurig functioneel gekleed de gecertificeerde top-trails die Bonn verbinden met Wiesbaden (Rheinsteig), 
Hamburg met Celle (Heidschnuckenweg) of Trier met Boppard (Saar-Hunsrück-Steig). De producenten van wandelkleding, stokken, navigatiesystemen groeien harder dan de auto-industrie.
Maar wat heeft dat allemaal met filosofie te maken? Hebben we bij het stappen soms een handboek westerse filosofie nodig? Nee natuurlijk: iedereen kan zonder boek en leermeester wandelen, dat simpele is er juist zo mooi en democratisch aan. Maar de omgekeerde vraag is wel interessant: kunnen we eigenlijk wel op hoog niveau denken zonder dat we ons voortbewegen?

Heideggeriaanse dwaalwegen

Dit is geen nieuw inzicht, denk maar aan de Duitse romantici en de heideggeriaanse dwaalwegen in het Zwarte Woud. Maar de wandelboom van de filosofen is Duitsland allang ontgroeid. Het is een wereldwijde beweging geworden. Niet zozeer een Duits exportproduct, als wel een denkrichting met een groot respect voor de pioniers van het lopend denken zoals Goethe, Nietzsche en Heidegger. Op de kronkelpaden van de wandelfilosofie vindt het al te intellectuele denken weer opnieuw zijn wortels: aan de voeten.

Neem de Italiaanse filosoof Duccio Demetrio die in zijn vaderland behalve de stichting van een Accademia del silenzio ook verschillende boeken over wandelen op zijn naam heeft staan. En dat terwijl Italië doorging, en -gaat, voor het land van Ferrari, of toch in elk geval Fiat-rijders, die de 500 meter voor een pakje sigaretten het liefst met ronkende motor afleggen.

Worden wandelaars in Italië dan beschouwd als rare snuiters die in een snikhete woestenij verdwaald zijn geraakt tussen espressobar en ijssalon? Absoluut niet. En dat niet alleen omdat de afgelopen jaren de oeroude pelgrimsweg tussen Lucca en Rome door de Apennijnen, de Via Francigena, logistiek werd ontsloten, bewegwijzerd en naar het lucratieve voorbeeld van de route naar Santiago de Compostella nieuw leven werd ingeblazen. Demetrio levert de 
Italiaanse wandeltheorie er meteen bij: hij gaat terug naar de oudste filosofenschool in Athene, waar Aristoteles zijn leerlingen peripatetisch – dus op en neer wandelend – onderrichtte.

De Duitse filosoof en wandelaar Martin Heidegger in zijn tuin, rond 1964. – © Getty Images
De Duitse filosoof en wandelaar Martin Heidegger in zijn tuin, rond 1964. – © Getty Images

Dat causale verband tussen je bewegen en inzicht krijgt volgens Demetrio zijn vervolg in de kruisgangen van de westerse abdijen en in de pelgrimstochten naar Jeruzalem, Rome en Compostella. En was de eerste man van wie geschreven staat dat hij uit honger naar kennis een berg beklom, niet ook een Italiaan? Vrijwel geen enkel wandelboek kan voorbij aan Francesco Petrarca die al in het jaar 1356 de steile Mont Ventoux in de Provence beklom, omdat hij als denker overzicht wilde krijgen.

Demetrio spreekt in dit verband van een ‘mediterrane meditatie’ – wandelen als een mediterrane bestaansvorm van een in gelatenheid loslaten: alleen wie voortgaat, verlaat zijn standpunt, laat zich inhalen en krijgt steeds weer nieuwe in- en uitzichten. Leven vanuit deze Europese traditie betekent je niet afzonderen in geboden en axioma’s, maar voortdurend onderweg zijn.

Voor Demetrio is Goethe, die in Rome zijn volmaakte landschap zag, de wandelaar die bij uitstek als schakel kan dienen tussen de Middellandse Zee en de donkere wouden van de romantiek. Na Goethe waren het de tragische Duitse intellectuelen die in de bossen een tegenwicht ontdekten voor de vervuilende industrie en de rationele Verlichting.

Voor de Franse wandelfilosoof Jean-Louis Hue vormt natuurdenker Jean-Jacques Rousseau het ideaaltype. In zijn essay ‘L’ apprentissage de la marche’ (Leren lopen) schetst landloper Hue zijn voorbeeld Rousseau als de man die in gepeins verzonken van nature beweegt.

Hue laat ook zien dat de esthetische praktijk van het wandelen niet in Europa werd uitgevonden, maar in het Verre Oosten: door Chinese monniken die zoekend naar verheffing rondstapten tussen drakenbergen. Of in het klassieke Japan, waar men al eeuwen geleden tien wandellandschappen onderscheidde en die al naar gelang de stand van de zon, het jaargetijde en het weer, bij de echte kenners aanbeval. Wat stellen in vergelijking hiermee onze eigen moderne routeplanners, wandelspeldjes en vaste bagagetarieven dan eigenlijk voor?

Echte wandelaars lopen het risico de weg kwijt te raken, dwaalwegen te volgen, zich nat te laten 
regenen en het soms met blaren onder de voeten het allemaal niet meer te weten

Hue kwam op het geniale idee om de wandelfilosofie zogezegd ‘fenomenologisch’ te schragen door de wandelstokken van zijn idool Rousseau te bestuderen. Met een ervan mocht hij zelfs een paar stappen zetten. Ook Thomas Hobbes, die in het handvat van zijn stok een inktpotje en een ganzenveer bewaarde om zijn ideeën te kunnen noteren, kon trouwens niet zonder attributen. En dat gold ook voor Friedrich Nietzsche, die nooit zonder gele paraplu door de bergen van het Engadin liep: dat gaf houvast op steil terrein, beschermde de denker bij regen tegen een verkoudheid en gaf zijn ogen bescherming tegen de zon.

Zo zie je maar dat de wereldwijde wandelfilosofie niet over uitgesleten paden gaat. De Californische kunstcritica en feministe Rebecca Solnit heeft het genre zelfs verankerd in een landstreek waar banneling Günther Anders in 1940 nog gearresteerd werd omdat hij het waagde te gaan wandelen in Los Angeles.

In Solnits voetsporen is de politieke trektocht momenteel uitermate populair bij pacifistische natuurfreaks. Alleen de oorspronkelijke titel van haar prachtige handboek vormt natuurlijk al een hommage aan het model van het Duitse middelgebergte: Wanderlust. Dit romantische begin past naadloos in de praktijk van demonstraties, van kritische bewaking van plekken en van fysiek verzet die door de feministe Solnit uit een referentieloze verplaatsing zijn ontwikkeld. We hoeven alleen maar terug naar de wijsheid van de peuter die leert lopen door voortdurend te vallen.

Dat politieke ‘gaan’ zien we ook terug in de antikoloniale protestmarsen van Gandhi en de weerspannige stedelijke Stalker-groep rond de Italiaanse stadfilosoof Francesco Careri. Zij meten de kwaliteit van de ruimte aan verlaten industrieruïnes, bouwgaten en groenstroken naast asfalt, rails en beton.

Careri’s leer van het junglewandelen door de stad past bij rappers die freestyle langs brugleuningen en door tunnels turnen of bij wildgolfers die in parken en metro’s spelen. Maar sport, dat weet Foucault-expert Frédéric Gros ook slaapwandelend zeker, dat nooit.

Onthaasting

Deze persoonlijke, niet te meten en te commercialiseren onthaasting heeft de Franse filosoof ook meesterlijk beschreven in zijn in het Nederlands vertaalde boek Wandelen – een filosofische gids. Op zijn poëtische zwerftochten beziet Gros het genre van alle kanten. Met hem creëert het meanderende denken en passant een antiwereld tegen de razende stilstand van de digitale beweging. Waar de nerds hun kunstmatige wereld betreden met een elektronische handschoen om zich door de software te worstelen, blijven ze toch steken in het siliconen foedraal van het postmoderne.

Echte wandelaars lopen het risico de weg kwijt te raken, dwaalwegen te volgen, zich nat te laten 
regenen en het soms met blaren onder de voeten het allemaal niet meer te weten. Die relativering door de realiteit doet het denken alleen maar goed, terwijl de profeten van het beeldscherm net zo vast aan hun stoel blijven plakken als de rationalisten van 
het zinnelijk-concrete.

Zijn hele leven heeft hij gewandeld, schrijft Jean-Louis Hue, om het nu, nu hij oud wordt en zijn voeten zwaar zijn, eindelijk te kunnen. Dat sluit aan op de opmerking van Lao Zi dat ook de verste reis altijd met een kleine stap begint. En is deze ogenschijnlijke tegenstrijdigheid niet de kwintessens van wijsheid? Als 
je na lange wegen eindelijk hebt leren lopen, is het inderdaad zo ver: tijd om te gaan.

Auteur: Dirk Schümer

Die Welt
Duitsland | dagblad | oplage 202.000

Profileert zich als conservatief. Op economisch gebied zeer uitgebreid, tevens aandacht voor toerisme en de huizenmarkt. In 1946 door de Britten in Hamburg opgericht.

Dit artikel van Dirk Schümer verscheen eerder in Die Welt.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.