Dictatuur en wetenschap

The Atlantic  |  8 May 2017 - 07:00 8 May - 07:00

Wetenschapsjournalist Simon Ings publiceerde onlangs het boek Stalin and Scientists: A History of Triumph and Tragedy 1905-1953. Hij beschrijft hierin hoe de wetenschap functioneerde in de jaren van politieke Sovjet-terreur onder Stalin. The Atlantic sprak met de schrijver.

Wetenschap en politiek verdragen elkaar vaak slecht. Wetenschappers proberen in principe waardenvrij tot ontdekkingen en oplossingen te komen en de resultaten van hun onderzoek voegen zich lang niet altijd naar de wensen van politici. Hetzelfde geldt overigens voor journalistiek.

Het is daarom niet voor niets dat dictators en ideologen met dictatoriale neigingen eerst hun politieke tegenstanders uit de weg ruimen en onmiddellijk daarna hun pijlen richten op wetenschappers en journalisten.

Al sinds mensenheugenis wordt wetenschappelijk bewijs gemanipuleerd en verwrongen in naam van een opgedrongen ideologie. Zo stelde Joseph Stalin in de jaren twintig alles in het werk om wetenschap en wetenschappers dienstbaar te maken aan het Russische regime. Wetenschappers met een afwijkende opvatting werden vervolgd, gevangengezet of gedood.

Resultaten van wetenschappelijk onderzoek waren alleen acceptabel als ze de heersende bolsjevistische doctrine bevestigden. Stalin ging zelfs zo ver dat hij een wetenschapper steunde die het bestaan van genen ontkende maar die wel beloofde dat zijn theorieën over ontkieming tot overvloedige oogsten zouden leiden en de Russische hongersnood zouden oplossen.

In zijn boek benadrukt Ings niet alleen de tragedie van de Russische wetenschap, maar ook de enorme technologische prestaties die werden geleverd, zoals de ontwikkeling van het Russische ruimtevaartprogramma. Dergelijke resultaten werden opmerkelijk genoeg behaald doordat wetenschappers op eigen verzoek gevangen werden gezet.

Een groep ingenieurs die op het punt stond gedeporteerd te worden naar concentratiekampen in Siberië schreef een brief aan Beria, het gevreesde hoofd van de Geheime Dienst, met het voorstel om niet naar Siberië gestuurd te worden: ‘Zet ons hier gevangen, geef ons een potlood en een probleem en we lossen het voor je op.’

Beria stemde in met het voorstel en volgens Ings hadden de Russen de Tweede Wereldoorlog niet kunnen winnen zonder die beslissing. In de relatieve bescherming van de gevangenissen konden Russische wetenschappers de atoombom en het ruimtevaartprogramma ontwikkelen: in 1957, vier jaar na Stalins dood, werd Spoetnik 1 als eerste kunstmatige satelliet in een baan om de aarde gebracht.

Ings noemt het mengen van politiek en wetenschap uiteindelijk levensgevaarlijk, ‘want het maakt feiten onmogelijk. Het maakt waarheid onmogelijk.’

Het hele interview met Simon Ings kun je hier lezen.

Foto: Masha Krasnova-Shabaeva

Plaats een reactie