• Die Tageszeitung
  • Politiek
  • 1. Het woord ‘oorlog’ valt weer in Sarajevo

1. Het woord ‘oorlog’ valt weer in Sarajevo

Die Tageszeitung | Berlijn | Erich Rathfelder | 14 november 2016

In het altijd onrustige Bosnië en Herzegovina wordt nerveus gereageerd op de pogingen van Rusland (en Turkije en de Golfstaten) om politieke invloed te verwerven. Volgens waarnemers speelt Poetin met vuur.

Eind september werd voor het eerst weer gesproken over oorlog in Bosnië en Herzegovina. Hoewel de gemoederen inmiddels weer wat bedaard zijn, werd maar al te duidelijk hoe gespannen de situatie aan de zuidoostelijke flank van Europa nog altijd is. Het land dat de afgelopen eeuw driemaal het belangrijkste slagveld van de Balkan was, is nog altijd een seismograaf voor de ontwikkelingen in de regio.

Als er op de Balkan een crisis in de lucht hangt, wordt die het eerst duidelijk in Bosnië en Herzegovina. In de geschiedenis hielden de crises in de regio altijd al verband met conflicten tussen de grootmachten. Duidelijker dan elders botsen ook vandaag de dag de belangen van de internationale spelers op het kruispunt Sarajevo.
Het gaat hierbij niet alleen om de tegenstellingen tussen de buurlanden Servië en Kroatië, maar ook om die tussen de EU, Rusland en de VS – en zelfs om belangen van islamitische machten, zoals Turkije en recentelijk ook de Golfstaten en Saoedi-Arabië.

Lange adem

Door de inmenging van buiten worden de conflicten tussen de drie kampen in Bosnië en Herzegovina aangewakkerd. De oorlog die in de jaren negentig de multinationale en multireligieuze samenleving poogde te vernietigen en de daarop volgende administratieve opdeling van het land in de Servische deelrepubliek en de Bosniak-Kroatische federatie maken dit zelfs nog eenvoudiger dan vroeger.

Het Servische nationalisme heeft een lange adem. Het heeft de negentiende-eeuwse droom van een Groot-Servië nooit opgegeven. Aan Kroatische kant is het precies zo. Beide ontzeggen Bosnië en Herzegovina tot op heden zijn bestaansrecht. Ze willen de baas zijn in het land of het onder elkaar opdelen. Alleen de Bosniakken [Bosnische moslims] en de niet-nationalistische stromingen ter linkerzijde hebben altijd vastgehouden aan de multinationale staat. Met de akkoorden van Dayton heeft ook de internationale gemeenschap in 1995 het bestaansrecht van de staat Bosnië en Herzegovina gegarandeerd.

Aanhangers van de Servische nationalist Vojislav Seselj tonen hun loyaliteit aan Poetin. Seselj is overigens ook een van van Trump. – © Marko Djurica / Reuters
Aanhangers van de Servische nationalist Vojislav Seselj tonen hun loyaliteit aan Poetin. Seselj is overigens ook een van van Trump. – © Marko Djurica / Reuters

Maar nu komen deze akkoorden ook internationaal weer op losse schroeven te staan. In 2003 stelde de EU in Thessaloniki de Balkanstaten nog in het vooruitzicht dat zij op termijn lid konden worden van de Europese Unie, op voorwaarde dat ze zich richting democratie en rechtstaat zouden ontwikkelen. Dat wekte bij de bevolking hoge verwachtingen. Rechtstaat en democratie moesten de regio stabiliseren en zo de weg vrijmaken voor positieve economische ontwikkeling. Maar met de crisis in de EU en het verlies aan geloof in de Europese idealen zou de weegschaal wel eens bedenkelijk naar de andere kant kunnen uitslaan. Daarbij komt dat de VS met zichzelf bezig zijn.

Als gevolg hiervan is er een politiek vacuüm ontstaan dat andere politieke spelers op de Balkan ruimte laat voor het nastreven van de eigen belangen. Sinds Vladimir Poetin zijn Europapolitiek wijzigde, probeert Rusland via bondgenoten op de Balkan de westerse integratiepolitiek dwars te zitten. Grootste troef voor de Russen is de orthodoxe bevolking die traditioneel veel sympathie voor Rusland heeft – in Servië, Bulgarije, Macedonië, Montenegro, maar ook in Griekenland. Economisch probeert Rusland afhankelijkheid te creëren. Niet alleen zijn de meeste Balkanlanden afhankelijk van Russisch gas, in Servië en de Republiek Srpska hebben de Russen ook al de olie-industrie in handen. Russische banken proberen westerse en lokale banken op te kopen.

Maar het is Poetin vooral om politieke invloed te doen. Verdere integratie van de regio in de NAVO en de EU moet worden voorkomen. Naast militaire hulp in Servië biedt Rusland in de Veiligheidsraad van de VN steun aan de Servische deelstaat in Bosnië. Een referendum over losmaking van de Servische deelrepubliek uit Bosnië – wat oorlog zou kunnen betekenen – is op die manier heel wel denkbaar. Poetin kan met vuur spelen.

Europa moet het zich opnieuw samenpakkende gevaar op de Balkan onderkennen. En ook de veiligheidsrisico’s

Ook Turkije is de afgelopen jaren actief geworden. President Erdogan heeft de moslimbevolking in Bosnië en Herzegovina, in de Servische regio Sandzak, in Kosovo, Macedonië en Albanië verzekerd van zijn (in Bosnië ook militaire!) steun. Zijn visie van herleving van het Osmaanse Rijk is een religieus geïnspireerd politiek offensief, maar ontbeert verder elke economische kracht. In Turkse ogen zijn de door moslims bewoonde gebieden op de Balkan ‘ons land’.

Concurrentie krijgen de Turken van de Golfstaten en Saoedi-Arabië. De emiraten investeren miljarden in enorme toeristenprojecten in het kanton Sarajevo, en private Arabische investeerders kopen tot zelfs in Servië en Kroatië landbouwgrond. Belangrijk is dat de Arabieren hun fundamentalistische variant van de islam met name in Bosnië proberen te verankeren en de traditionele, tolerante en open Bosnische islam, die in politiek opzicht staat voor het samenleven van alle religies en volksgroepen, willen terugdringen. Met hun geld hebben zowel de Turken als de Arabieren meer invloed gekregen binnen de Bosniakkisch-nationale partij SDA, die zich tot op heden sterk maakte voor een multi-etnisch Bosnië en Herzegovina.

Turkije en de emiraten dragen met hun religieus getinte politiek bij aan de afgrenzing van de Bosniakken van andere volksgroepen, en daarmee aan een driedeling van Bosnië en Herzegovina langs etnisch-nationalistische en religieuze lijnen. Daarmee wakkeren ze de spanningen in de regio aan en legitimeren ze bovendien agressie in de Russische politiek.

En het Westen? Europa moet het zich opnieuw samenpakkende gevaar op de Balkan onderkennen. En ook de veiligheidsrisico’s. Maar of er in Brussel en Berlijn weldoordachte strategieën tegen het Russische, Turkse en Arabische offensief op de Balkan ontwikkeld worden, valt helaas te betwijfelen.

Auteur: Erich Rathfelder
Vertaler: Marten de Vries

Beeld bovenaan: Een demonstratie in juli dit jaar in Sarajevo, Bosnië en Herzegovina, als steunbetuiging aan Erdogan. – © Samir Yordamovic / Anadolu Agency / Getty Images

Die Tageszeitung
Duitsland | dagblad | oplage 57.000

Opgericht als reactie op het terrorisme van de RAF. Uitgegroeid tot krant van feministen, milieuactivisten en pacifisten. Tot 1991 werd iedere medewerker een eenheidssalaris betaald.

CONTEXT – Europa moet het gevaar op de Balkan onderkennen

Montenegro – Russisch bruggenhoofd

Volgens de Kroatische website Tportal is ‘de aanwezigheid van Rusland in Montenegro dermate groot dat men kan spreken van een ware Russische expansie’ in dat land met 650.000 inwoners, onderdeel van het voormalige Joegoslavië. Naar schatting wonen er tienduizend Russen in Montenegro, die zich daar hebben gevestigd na de onafhankelijkheid van het land in 2006.

Honderdduizend onroerende goederen en een derde deel van de 4200 particuliere ondernemingen in Montenegro zijn in Russische handen. De immigranten hebben er eigen scholen gesticht, die het Russische lesprogramma volgen. 
Ze beschikken ook over eigen radiozenders, kranten en tal van culturele verenigingen en sportclubs.
‘De Russen nemen er officieel niet deel aan het politieke leven, maar dat is slechts een kwestie van tijd aangezien zij ongeveer twee procent van de Montenegrijnse bevolking uitmaken,’ waarschuwt Tportal.

Sommige politieke organisaties dienen als steunpunt voor de belangen van de Russische Federatie en steken dat niet onder stoelen of banken. ‘Dat is bijvoorbeeld het geval met Demokratska Fronta [Democratisch Front, de partij die tweede werd bij de algemene verkiezingen van 16 oktober jongstleden], maar ook met andere partijen of coalities, alle gekant tegen het lidmaatschap van Montenegro van de NAVO en, in mindere mate, van de Europese Unie.’

Hoewel Poetin niet expliciet zijn goedkeuring hechtte aan het referendum van Dodik, sprak hij er zich ook niet tegen uit

Bosnië en Herzegovina – Permanente destabilisering

‘Telkens wanneer hij wordt getroffen door sancties van de Europese Unie, of aan de vooravond van verkiezingen in het Servische deel van Bosnië en Herzegovina, laat Milorad Dodik, de premier van dat Servische deel, zich door Poetin uitnodigen in Moskou,’ schrijft de Kroatische krant Jutarnji List. Dat was opnieuw het geval voor het omstreden referendum over de handhaving van de datum van de nationale feestdag in de Republiek Servië, 25 september. ‘Voor Rusland is dat een manier om te laten blijken dat Dodik de Russische belangen op de Balkan behartigt.’

In Moskou karakteriseerde de regeringsgetrouwe krant Rossijskaja Gazeta de ontmoeting tussen Poetin en Dodik als ‘het overleg tussen twee regeringsleiders’. Hoewel Poetin niet expliciet zijn goedkeuring hechtte aan het referendum van Dodik, sprak hij er zich ook niet tegen uit.

‘Een permanente destabilisering van Bosnië en Herzegovina en van de Balkan, evenals de dreiging van het Servische deel zich van Bosnië af te scheiden, komen de Russen goed van pas om te verhinderen dat Bosnië en Herzegovina en de rest van de Balkan zich aansluiten bij de Europese Unie en de NAVO,’ volgens Jutarnji List.

Dit artikel van Erich Rathfelder verscheen eerder in Die Tageszeitung.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.