• Motherboard
  • Politiek
  • 2. Mandarijn, my dear Watson

2. Mandarijn, my dear Watson

Motherboard | 14 oktober 2015

Tweehonderd onbetaalde amateurondertitelaars, zogenaamde Cumberbitches, hebben de Britse serie Sherlock in China toegankelijk gemaakt voor een uitdijend netwerk van miljoenen fans. Een operatie die zich afspeelt langs de marge van de illegaliteit.

Aan de blik van Benedict Cumberbatch valt moeilijk te ontkomen in het kleine, wat sjofele slaapkamertje van de 26-jarige Cassie in de stad Wuhan, in Centraal-China. De Sherlock -ster kijkt je dromerig aan vanaf het omslag van een nummer van het blad Time dat om esthetische redenen boven Cassies bureautje is blijven hangen.

Cassie is niet zomaar een Cumberbitch [zelfgekozen bijnaam van de fans van acteur Benedict Cumberbatch]. Ze geeft leiding aan iSherlock, een groep van zo’n tweehonderd onbetaalde amateurondertitelaars die hun leven wijden aan het vertalen van het universum van de tv-serie Sherlock in het Chinees, voor 59.000 volgers op Weibo, de Chinese versie van Twitter.

69 miljoen Chinezen kijken online naar Sherlock

‘De plots van Sherlock zijn intrigerend en de helden zijn aantrekkelijk door hun charisma,’ vertelt Cassie me. ‘Ik heb de oorspronkelijke boeken gelezen, en toen kwam de serie – en ik voelde me meteen aangesproken. Ik heb nog nooit een hoofdpersoon op zo’n manier uiting aan zijn gevoelens zien geven.’ Vorig jaar stonden betrekkelijk kleine groepen van amateurondertitelaars zoals iSherlock nog heel erg in de schaduw van de grotere, invloedrijkere ondertitelingsorganisaties. Maar sinds de Chinese overheid die grote organisaties hard heeft aangepakt wegens schending van het auteursrecht, zijn de kleintjes steeds belangrijker geworden.

Vorig jaar werd zowel ondertitelingsportal Shooter.cn als YYeTs, een reusachtige organisatie die gebruikmaakte van de diensten van duizenden onbetaalde amateurondertitelaars, gesloten door de nationale toezichthouder op auteursrechten. YYeTs lag in 2013 al onder vuur, en in datzelfde jaar werd een andere groep, Silu HD, opgeheven. Acht leidinggevenden werden gearresteerd.

© Yuan Liyang
© Yuan Liyang

De grote organisaties van Chinese amateurondertitelaars ontstonden aan het begin van deze eeuw, als gevolg van een toenemende belangstelling voor buitenlandse tv-series als Friends. Ze werden voornamelijk opgezet door jonge Chinezen die in het buitenland studeerden. Omdat de centrale regering weinig belang hechtte aan kunst – president Xi Jinping opperde kortgeleden nog dat Chinese kunst in de eerste plaats het socialisme moet dienen – en veel populaire series van de officiële kanalen weerde, werden de ondertitelaars belangrijke doorgeefluiken voor buitenlandse cultuur.

‘De overheid verbood een groot aantal series zonder ons specifieke redenen te geven, dus werden de ondertitelaarsgroepen de echte ambassadeurs voor het verspreiden van buitenlandse cultuur,’ aldus Cassie. ‘De overheid heeft gewoon weinig belangstelling voor het bevorderen van kunst. Wij lijken dat gat te hebben opgevuld.’

De overheid houdt streng toezicht op wat er wordt uitgezonden, al is het makkelijker geworden om via de officiële kanalen naar tv-series en films met Chinese ondertitels te kijken. Streamingsites als Iqiyi en Youku bieden legale versies aan van series als Sherlock, wat betekent dat amateurondertitelaarsgroepen als iSherlock allang niet meer kunnen volstaan met het toegankelijk maken van één enkele serie.

‘Ik zie momenteel niet veel grotere groepen met miljoenen volgers,’ aldus Zack Lin, die werkzaam is in de filmindustrie in Beijing. Voor haar masterscriptie aan de Universiteit van Warwick deed ze onderzoek naar de Chinese publieke belangstelling voor Sherlock en amateurondertitelaarsgroepen. ‘De mensen zijn de programma’s die ze willen zien elders gaan halen, omdat dat nu mogelijk is,’ voegt ze eraan toe. ‘Vroeger zag je die dingen niet op de grote websites en moest je ondergronds gaan. Maar voor de series die niet populair zijn is er nog ruimte voor amateurondertitelaars.’

Het is niet eenvoudig om als iSherlock-vrijwilliger te worden geaccepteerd

Om de aandacht te trekken van de 69 miljoen Chinezen die online naar Sherlock kijken, moet iSherlock concurreren met andere amateurondertitelaarsgroepen zoals AllForBC. Maar iSherlock heeft een gezonde aanhang van hardcorefans van de serie weten te behouden door ze een constante stroom van informatie aan te bieden over Sherlock -acteurs als Benedict Cumberbatch en Martin Freeman. Naast de afleveringen vertalen ze interviews, nieuwsartikelen en talkshowoptredens, waarmee ze in wezen hun eigen sociale netwerk van gelijkgestemde fans creëren. ‘Je komt in het echte leven maar zelden mensen tegen die dezelfde interesses hebben als jij,’ zegt Cassie, die vaak iSherlock-leden in levenden lijve ontmoet. ‘Het maakt me gelukkig dat ik iets voor andere fans kan doen omdat ik goed Engels kan. Ik heb hier een heleboel vrienden aan overgehouden.’

Alle iSherlock-vrijwilligers werken vanuit huis, terwijl Cassie toezicht houdt op zaken als transcriptie, nieuwsgaring, postproductie en design. De meeste vrijwilligers zijn studenten en ongeveer eenderde woont in het buitenland. Maar verder houdt Cassie geen gedetailleerde profielen van de leden bij.

Totaal verschillend

Zodra een nieuwe aflevering van Sherlock in het Engels online beschikbaar is, komt het iSherlock-team in actie. Nadat de bronvideo is opgedeeld krijgen vertalers een specifiek tijdssegment om te ondertitelen. Zij sturen hun werk vervolgens naar correctoren en mensen van de postproductie, die alles aan elkaar plakken met videoconversieprogramma’s als Format Factory en Time Machine. Dat is een tijdrovend proces, maar het gaat in de eerste plaats om goede vertalingen, niet om snelheid. Engels en Mandarijn zijn totaal verschillende talen, wat betekent dat je je niet alleen heel bewust moet zijn van verschillen in emoties en culturele achtergrond, maar ook moet beschikken over een grote taalvaardigheid. Of ondertitels accuraat zijn is op zichzelf altijd subjectief. Dat is een van de redenen waarom er zowel op officiële als op inofficiële kanalen vaak veel verschillende versies van dezelfde aflevering beschikbaar zijn.

Sommige gebruikers willen eenvoudige vertalingen en raken gehecht aan groepen die die leveren. Anderen willen dieper graven. ‘In Sherlock kom je bijvoorbeeld veel culturele verwijzingen en uitdrukkingen in slang tegen die de meeste Chinezen onbekend zijn, zodat we nadere uitleg moeten geven in aparte ondertitels,’ zegt Lin. ‘Sommige ondertitelaars willen alleen maar zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke betekenis blijven. Maar een ander soort ondertitelaar zal gebruikmaken van Chinees slang en alles vereenvoudigen, zodat mensen het makkelijker begrijpen.’

Alle iSherlock-vrijwilligers werken vanuit huis. © Yuan Liyang
Alle iSherlock-vrijwilligers werken vanuit huis. © Yuan Liyang

Sherlock is erg populair hier in China,’ zegt Cassie. ‘En omdat er verschillende amateurondertitelaarsgroepen van Sherlock bestaan, hebben mensen verschillende ideeën en meningen over dezelfde zinnen. De ene ondertitelaar voelt de emoties van acteurs beter aan dan andere. Iedereen kan zijn favoriete versie kiezen, maar de wezenlijke kwaliteit van de vertaling is onze eerste zorg.’

Het is niet eenvoudig om als iSherlock-vrijwilliger te worden geaccepteerd; kandidaten moeten een strenge vertaaltest doen die online wordt afgenomen door een ervaren lid. ‘Het valt niet mee,’ zegt Cassie. ‘De acteurs in Sherlock spreken snel, wat een echte uitdaging is. Ongeveer de helft zakt en de helft slaagt. In mijn eigen test sprak het personage heel snel met een sterk accent, waardoor ik zenuwachtig werd en de betekenis van sommige slanguitdrukkingen moest opzoeken.’ Cassie zegt dat ze ongeveer eenderde van haar tijd voor iSherlock werkt, dat in 2012 werd opgericht. ‘Ik voel duidelijk meer druk sinds ik vorig jaar de leiding heb gekregen, vooral nu we steeds meer volgers op Weibo krijgen,’ zegt ze. ‘De voormalige leidinggevende heeft grote verwachtingen van me. Maar ik voel me niet echt een leider, omdat we een vrijwilligersgroep zijn. We zijn democratisch en luisteren naar de ideeën en meningen van alle leden.’

Auteursrechtkwesties

Cassie geeft toe dat groepen als iSherlock op de lange termijn betere vooruitzichten hebben dan de grotere groepen die zwaar onder vuur liggen, maar zoals veel mensen in China heeft Cassie weinig benul van auteursrechtkwesties. Ze schippert heen en weer tussen verklaringen als ‘We overtreden min of meer de wet [als we een video reproduceren] omdat het productieteam veel werk heeft gedaan en we geen toestemming hebben’ en ‘De meeste video’s die we vertalen zijn openbaar op internet beschikbaar – het valt moeilijk te bepalen of we inbreuk op het auteursrecht maken.’ (Dat laatste is niet waar: het zonder toestemming reproduceren van een video die je niet zelf hebt gemaakt geldt als inbreuk op het auteursrecht.)

In China zijn de wetten vaak opzettelijk vaag en worden ze alleen maar serieus genomen als er streng de hand aan wordt gehouden. Amateurondertitelaarsgroepen werden jarenlang met rust gelaten, waardoor ze zich tot molochs als YYeTs konden ontwikkelen, totdat er plotseling hard werd ingegrepen. ‘Ondertitelaarsgroepen bevonden zich in China altijd al in een schimmig gebied, dus als de overheid iets kan doen om ze te reguleren is dat goed nieuws,’ zegt Cassie. ‘Maar ze zouden dat beter kunnen doen door de boel te coördineren. Ze zouden fans over de regels moeten informeren. Je kunt niet plotseling strenge regels gaan opleggen als er al enorme fangroepen in China bestaan. Ze kunnen niet in één klap zo ver gaan.’

Maar dat hebben ze wel gedaan, en als de overheid uiteindelijk kleinere groepen als iSherlock gaat aanpakken, zegt Cassie, zal ze de eventuele opheffing ‘gewoon accepteren’. Maar dat is voorlopig onwaarschijnlijk, tenzij het aantal volgers van de groep zodanig toeneemt dat het als een ernstige bedreiging voor het auteursrecht wordt beschouwd. En trouwens, ook al zou iSherlock geen ondertitelde Sherlock -afleveringen meer mogen produceren, dan heeft het inmiddels zo’n sterk netwerk van bezeten fans opgebouwd dat het gemakkelijk onder een ander mom door zou kunnen gaan, bijvoorbeeld als een fanclub die artikelen deelt en fanatieke Cumberbatch-aanhangers verenigt.

‘Ik hoop gewoon dat we een legale manier vinden om ons werk voort te zetten,’ zegt Cassie. ‘Benedict is een toegewijd acteur. Als je naar zijn spel kijkt, voel je precies wat hij wil uitdrukken. We hopen dat we iets kunnen blijven doen om de hoofpersonen van deze serie te helpen.’

Auteur: Jamie Fullerton
Vertaler: Peter Bergsma

Motherboard
VS, motherboard.vice.com
Onlinetijdschrift en videokanaal voor technologie, wetenschap en ‘de mens’. In 2009 gelanceerd door Amerikaans mediabedrijf Vice.

Dit artikel van verscheen eerder in Motherboard.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 is jarig en trakteert!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en krijg 3 maanden gratis toegang tot 360 online.