• The Washington Post
  • Cultuur
  • 4. Steven Pinker: ‘Niet elk probleem is symbool van een verziekte samenleving’

4. Steven Pinker: ‘Niet elk probleem is symbool van een verziekte samenleving’

The Washington Post | Washington D.C. | Emma Seppälä | 16 augustus 2018

Steven Pinker, hoogleraar psychologie aan Harvard, bekijkt de wereld met een optimistische blik. De statistieken laten volgens hem geen twijfel: het gaat steeds beter met de mensheid.

TWP: Het nieuws wekt vaak de indruk dat alles steeds slechter wordt. U geeft in uw boek goed onderbouwde en overtuigende argumenten voor de stelling dat de wereld juist steeds beter wordt. Kunt u dat verschil verklaren?

Steven Pinker: ‘Kijk, als je in een nieuwe stad komt en het regent, trek je dan meteen de conclusie: “Het wordt hier steeds erger met de regen”? Dat kun je toch niet zeggen als je niet weet hoeveel regen er tot die tijd gevallen is? Maar als mensen over een oorlog of een terroristische aanslag lezen, concluderen ze wel dat het geweld toeneemt. Dat is net zo onlogisch. Het aantal landen waar oorlog woedt is vanaf 1946 in sneltreinvaart gedaald, de Amerikaanse moordcijfers kelderen al sinds 1992 en als je de cijfers voor slachtoffers van ziekte, honger, extreme armoede, analfabetisme en dictatoriale regimes langs een eerlijke meetlat legt, zie je dat die ook allemaal zijn gedaald. Niet tot nul, maar wel een heel eind.’

De wereld mag er dan beter op worden als je de beschaving in vogelvlucht bekijkt, van dichterbij bezien kan de situatie op de korte termijn toch ook jarenlang verslechteren?

‘Vooruitgang is geen tovenarij. Je hebt altijd hindernissen en tegenslagen en soms een gruwelijke terugval zoals de Spaanse griep, de Tweede Wereldoorlog of de explosieve stijging van de misdaadcijfers na de jaren zestig. Vooruitgang krijg je als de tegenslagen minder frequent of minder zwaar worden of helemaal uitblijven. We moeten natuurlijk altijd beducht zijn op de grootst mogelijke tegenslag van allemaal, een kernoorlog, en op het gevaar van permanente achteruitgang, zoals in de somberste scenario’s voor klimaatverandering… En de mensen die op deze wereld aan het kortste eind trekken, hebben natuurlijk nog steeds een akelig leven. Dat zal zo blijven tot er helemaal geen oorlog, misdaad, ziekte en armoede meer zijn. Maar het punt is dat er nu veel minder mensen met die nachtmerrie van oorlog en ziekte moeten leven.’

Gaat dat optimistische wereldbeeld vooral over Amerika, verschilt de situatie sterk per werelddeel?

‘De vooruitgang is niet specifiek Amerikaans. Amerika is zelfs een buitenbeentje onder de rijke westerse democratieën in de zin dat het kampt met stagnerende cijfers op het gebied van geluk en een stijging van het aantal moorden, gedetineerden, abortussen, seksueel overdraagbare aandoeningen en gevallen van kindersterfte, overgewicht, matige onderwijsprestaties en voortijdig overlijden. De landen met de hoogste welzijnscijfers vind je in West-Europa en het Britse Gemenebest, en de landen met de spectaculairste stijging in welzijn zijn ontwikkelingslanden, waar armoede, honger, ziekte en analfabetisme sterk worden teruggedrongen. En hoewel de ongelijkheid in de Verenigde Staten groeit, neemt die in de wereld als geheel juist af doordat arme landen sneller rijker worden dan rijke landen.’

Het belangrijkste is het besef dat mensen die in het verleden naar verbetering van de wereld hebben gestreefd daar in het algemeen ook in geslaagd zijn

Volgens u worden deze verbeteringen gedreven door bepaalde normen en waarden. Wat vindt u de belangrijkste normen en waarden die we aan onze kinderen moeten meegeven om de menselijke beschaving verder te helpen?

‘Het belangrijkste is een geloof in vooruitgang. Niet een geloof dat vooruitgang iets is wat vanzelf komt, maar het besef dat mensen die in het verleden naar verbetering van de wereld hebben gestreefd daar in het algemeen ook in geslaagd zijn. Zo hebben ze democratie ontwikkeld, en vaccins en hybride gewassen en de rechtsstaat en de vrije pers en nog veel meer. En dat deden ze vanuit bepaalde waarden. Ze hechtten waarde aan de rede: de overtuiging dat feiten en logisch redeneren meer waard zijn dan gezag, charisma, intuïtie of mystiek inzicht. Ze hechtten waarde aan de wetenschap: de gedachte dat we de wereld kunnen begrijpen door verklaringen te bedenken die je vervolgens kunt toetsen. En ze hechtten waarde aan het humanisme: de gedachte dat het welzijn van mannen, vrouwen en kinderen belangrijker is dan roem en glorie voor stam, volk of natie.’

U bent tegen extreme politieke en godsdienstige opvattingen. Maar de humanistische waarden die u prijst worden ook al eeuwenlang door religieuze en filosofische tradities uitgedragen. Pleit u voor een seculiere maatschappij?

‘Ja, ik geloof in het in de Amerikaanse grondwet verankerde verbod op een staatskerk en op eender welke poging om collectieve beslissingen liever te baseren op kleingeestige dogma’s dan op universeel aanvaarde redenen. Maar veel godsdiensten hebben in hun ontwikkeling de lessen van de Verlichting verwerkt, hebben een geloof in bovennatuurlijke krachten en een prehistorische zedenleer verruild voor werkelijkheidszin en het ideaal van universeel menselijk welzijn.’

‘Ik ben een veel meer geëngageerd mens geworden, actiever in de politiek, in goede doelen, het pleiten voor verandering’
‘Ik ben een veel meer geëngageerd mens geworden, actiever in de politiek, in goede doelen, het pleiten voor verandering’

Wat kunnen we doen om de positieve ontwikkeling vast te houden en onze samenleving en de wereld beter te maken voor de mens?

‘Ten eerste moeten we ophouden om elk onopgelost probleem te beschouwen als symptoom van een verziekte samenleving, alsof wij recht hebben op een rijke en volmaakt harmonieuze wereld en elke tekortkoming het werk van kwaadwillende saboteurs is. Tot de messias terugkeert op aarde zullen problemen onvermijdelijk zijn, een onafwendbaar gevolg van het bestaan in een onverschillig universum. We moeten belangrijke instellingen als de liberale democratie, de wetenschap, de markt, de rechtsstaat en internationale organisaties op waarde schatten, omdat ze het leven op aarde zo veel veiliger, gezonder en vreedzamer maken dan het vroeger was. We moeten de resterende problemen te lijf gaan met ons verstand en met toetsbare hypotheses, in plaats van een beroep te doen op de dogma’s van onze politieke clan, of onze instituties te ondermijnen in de hoop dat het toch niet erger kan worden dan de onvolmaakte situatie waarin we nu verkeren. We weten dat het wel degelijk veel erger kan: het Duitsland van de nazi’s, het China van Mao of het Venezuela van nu, om maar een paar voorbeelden te noemen.’

In welk opzicht heeft het besef dat het steeds beter gaat met de wereld uw eigen gedrag, opvattingen en keuzes beïnvloed?

‘Ik ben een veel meer geëngageerd mens geworden, actiever in de politiek, in goede doelen, het pleiten voor verandering. Toen ik nog niet doorhad hoezeer het leven is verbeterd, was ik veel fatalistischer: defaitistisch over gewelddadige conflicten, pessimistisch over armoede, cynisch over de politiek en maatschappelijke betrokkenheid. Tegenwoordig vind ik hoop op verbetering niet alleen opbeurend, maar ook pragmatisch.’

Auteur: Emma Seppälä

The Washington Post
Verenigde Staten | dagblad | oplage 700.000

Bewees zich met het publiceren van de Pentagon Papers. Eerste krant die zeven dagen per week verscheen (sinds 1980), en een van de meest invloedrijke kranten ter wereld. Centrum-rechts georiënteerd met een grote focus op de Amerikaanse politiek.

Dit artikel van Emma Seppälä verscheen eerder in The Washington Post.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 is jarig en trakteert!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en krijg 3 maanden gratis toegang tot 360 online.