Philip Obaji Jr.: ‘De toekomst van Afrika mag niet worden bepaald door buitenlandse huurlingen’

Rusland verstevigt al jaren zijn greep op Centraal-Afrika. Eerst via de Wagnergroep, en nu via het Afrika-korps. Philip Obaji Jr. documenteerde meer dan honderd wreedheden die hier door Russische huurlingen zijn begaan. Dit is een vertaalde versie van zijn toespraak in De Balie, Amsterdam.

Dames en heren, geachte gasten, vrienden,

Bedankt dat u vanavond hier bent in De Balie. Het is een eer om voor u te staan in Amsterdam. Een stad die bekendstaat om vrijheid van meningsuiting, moreel besef en de verdediging van menselijke waardigheid.

Maar het verhaal wat ik ga vertellen is niet makkelijk. 

Ik sta hier namens de dorpen die in stilte zijn verbrand; de journalisten die worden belaagd omdat ze de waarheid vertellen; de burgers die vastzitten in conflicten waar zij nooit om hebben gevraagd.

Ik ben hier met het verhaal van een Afrika dat stilletjes wordt hervormd door Russische paramilitaire groepen.

En ik ben hier met mijn eigen verhaal.

Al jaren reis ik door delen van Afrika om geweld, uitbuiting en verborgen conflicten te documenteren.

Mijn werk bracht mij diep in de bossen en stoffige steden van de Centraal-Afrikaanse Republiek, een land dat rijk is aan grondstoffen, maar waar de bevolking nauwelijks wordt beschermd. 

Daar begon ik met het vastleggen van de activiteiten van Russische paramilitaire troepen die gelieerd zijn aan de Wagnergroep.

Toen zij aankwamen, werd veel Afrikanen verteld dat zij hun redding waren.

Ze zeiden dat ze terrorisme kwamen bestrijden.

Ze zeiden dat ze de veiligheid kwamen herstellen.

Ze zeiden dat ze partners waren.

Maar wat ik zag, was iets heel anders.

Ik werd verhoord, gemarteld en geslagen omdat ik vragen stelde

Ik documenteerde dorpen waar burgers verdwenen na ontmoetingen met Russische paramilitairen.

Ik sprak met overlevenden van martelingen.

Ik zag gemeenschappen waar mensen fluisterden in plaats van vrijuit te spreken, omdat angst hen eerder had bereikt dan gerechtigheid.

Het overtuigde mij ervan dat Afrika het toneel wordt van een nieuwe vorm van geopolitieke strijd.

In 2023, tijdens mijn werk in de Centraal-Afrikaanse Republiek, werd ik gearresteerd door Russische paramilitairen.

Het was geen legale arrestatie. Er waren geen aanklachten. Er was geen rechtbank. Alleen verdenking, intimidatie en geweld.

Ik werd meegenomen door mannen die geen officiële staatsuniformen droegen, maar wel absolute macht uitoefenden.

Ik werd verhoord, gemarteld en geslagen omdat ik vragen stelde.

Geslagen omdat ik vastlegde wat burgers mij hadden verteld.

Geslagen omdat ik weigerde de waarheid op te geven.

Op dat moment werd mij één ding glashelder.

Deze mannen waren niet bang voor wapens of legers

Deze mannen waren niet bang voor wapens of legers.

Ze waren bang voor getuigen en voor documentatie.

Ze waren bang voor journalisten.

Want bewijs bedreigt straffeloosheid. En waarheid bedreigt macht.

In heel Afrika breiden Russische paramilitaire operaties zich vandaag de dag uit.

Van de Centraal-Afrikaanse Republiek tot Mali, van Soedan tot Libië: hun aanwezigheid verandert de manier waarop conflicten zich ontwikkelen.

Het zijn niet slechts soldaten.

Het zijn politieke actoren.

Economische actoren.

Propaganda-actoren.

Zodra zij op het toneel verschijnen, verandert er iets.

Informatie verdwijnt.

Onafhankelijke media worden als vijand bestempeld.

Het maatschappelijk middenveld krimpt.

Grootschalig geweld wordt lastiger te onderzoeken.

En natuurlijke hulpbronnen zoals goud, diamanten en hout worden verhandeld.

Het slagveld verandert.

Niet altijd door grootschalige militaire operaties.

Soms door iets subtielers.

Angst.

Maar het is heel belangrijk om het volgende te begrijpen: Afrikanen zijn niet naïef.

Maar het is heel belangrijk om het volgende te begrijpen: Afrikanen zijn niet naïef.

Afrikanen zijn geen passieve toeschouwers.

Over het hele continent wordt hier intensief over gesproken.

Op markten.

Op universiteiten.

In taxi’s.

Thuis.

Sommige Afrikanen verwelkomden aanvankelijk de aanwezigheid van Rusland, uit frustratie over het beleid van westerse landen.

Sommigen voelden zich in de steek gelaten door internationale partners. Anderen zagen in Rusland een alternatief.

Maar vandaag de dag stellen steeds meer Afrikanen de moeilijke vragen: waarom worden gebieden waar Russische troepen actief zijn zo afgeschermd?

Waarom verdwijnen journalisten?

Waarom melden burgers dat er sprake is van misbruik?

Waarom worden de grondstoffen verhandeld, maar blijven de gemeenschappen arm?

Waarom neemt de onveiligheid juist toe?

Afrika en Europa zijn geen gescheiden werelden. Het zijn buren

Deze vragen verspreiden zich. En ze verdienen eerlijke antwoorden.

Sommige Europeanen denken dat deze ontwikkelingen ver weg zijn.

Maar Afrika en Europa zijn geen gescheiden werelden. Het zijn buren. Verbonden door geschiedenis, handel en migratie.

Wat er in Afrika gebeurt, blijft niet in Afrika.

Wanneer conflicten escaleren, overheden verzwakken en gemeenschappen hoop verliezen, gaan mensen op zoek naar een uitweg.

Ze migreren. Soms uit eigen keuze, op zoek naar kansen. Maar soms worden mensen gedwongen te vertrekken door instabiliteit die bewust wordt gecreëerd of uitgebuit door externe machten.

Er zijn steeds meer aanwijzingen dat Rusland migratiedruk ziet als geopolitiek instrument en destabilisatiestrategie.

Het doel is: Instabiliteit in Afrika aanwakkeren.

Mensen richting het noorden laten trekken.

Druk creëren op Europese grenzen.

Europese politiek verdelen.

Extreemrechtse narratieven voeden.

En menselijk lijden omzetten in strategisch voordeel.

Dit is geen speculatie.

Het is een patroon dat veiligheidsanalisten in Europa steeds nauwkeuriger onderzoeken.

En het zou iedereen zorgen moeten baren.

Wie het verhaal beheerst, hoeft geen verantwoording af te leggen.

In Afrika heeft Rusland niet alleen het militaire landschap veranderd, maar ook het informatielandschap.

Desinformatie en fake news overspoelen sociale media. Narratieven waarin het lijkt alsof Rusland de bevrijder van Afrika is, circuleren breed.

Sommige narratieven ontstaan spontaan, maar veel worden doelbewust de wereld in geholpen.

Tegelijkertijd worden journalisten die Russische activiteiten onderzoeken geïntimideerd, lastiggevallen of erger.

Het doel is eenvoudig: controle behouden over het verhaal. Want wie het verhaal beheerst, hoeft geen verantwoording af te leggen.

Er is nog een ongemakkelijke waarheid die vanavond benoemd moet worden: Afrikanen hebben complexe gevoelens over Europa.

Enerzijds staat Europa symbool voor kansen: onderwijs, instituties, rechtsstaat.

Anderzijds staat Europa symbool voor een pijnlijke geschiedenis: koloniale uitbuiting, gebroken beloftes, inconsistente betrokkenheid.

Die tegenstellingen vormen het beeld van Europa in Afrika.

Wanneer Rusland zich presenteert als antikoloniaal bondgenoot, zijn er mensen die dat geloven. 

Maar naarmate de realiteit duidelijker wordt, veranderen die percepties. Want Afrikanen beoordelen partners niet op woorden, maar op resultaten.

Worden gemeenschappen veiliger?

Worden instituties sterker?

Worden mensen vrijer?

Dat zijn de echte maatstaven.

Europa kan Afrika niet blijven bekijken door de lens van crisis, liefdadigheid of migratie.

Afrika is een strategische partner. Een politieke partner. Een menselijke partner.

Als externe machten Afrika hervormen via geweld, uitbuiting en desinformatie, zullen de gevolgen vroeg of laat Europa bereiken.

De toekomst van Afrika mag niet worden bepaald door buitenlandse huurlingen,

De veiligheid van Afrika en die van Europa zijn met elkaar verweven.

Het negeren van die realiteit maakt beide continenten kwetsbaar.

Vanavond ben ik hier niet om confrontatie aan te wakkeren.

Ik ben hier om aandacht te vragen.

Aandacht voor wat er in stilte gebeurt in delen van Afrika.

Aandacht voor de stemmen van Afrikanen die waardigheid en verantwoordelijkheid eisen.

Aandacht voor journalisten, activisten en burgers die alles riskeren om zich uit te spreken.

Want de toekomst van Afrika mag niet worden bepaald door buitenlandse huurlingen, maar moet worden bepaald door Afrikanen.

Na mijn arrestatie en marteling vroegen veel mensen mij:

‘Ga je door?’ en ‘Is het het risico nog waard?’

Voor mij was het antwoord duidelijk: ja.

Want journalistiek is niet zomaar een beroep.

Het is een verantwoordelijkheid.

Als getuigen zwijgen, nemen misdaden toe.

Als journalisten zich terugtrekken, wint propaganda terrein.

En als de waarheid verdwijnt, groeit het geweld.

Maar ik wil vanavond nog iets benadrukken.

Ik ben niet de moedigste persoon in dit verhaal.

De moedigste mensen zijn de burgers die praten. De dorpsbewoners die fluisteren wat zij hebben gezien. De moeders die vertellen over hun vermiste zonen. De jongeren die weigeren angst te aanvaarden.

Zij zijn de echte verdedigers van de waarheid. En zij nemen veel grotere risico’s dan ik.

Kijk niet weg. Luister naar de verhalen uit Afrika

Toen ik werd vastgehouden en gemarteld in de Centraal-Afrikaanse Republiek, waren er momenten waarop ik me afvroeg of ik die plek levend zou verlaten.

Maar wat mij het meest is bijgebleven, is niet angst, maar het besef.

Het besef dat zwijgen alleen degenen versterkt die afhankelijk zijn van duisternis.

Dus vraag ik u hier vanavond in Amsterdam om één ding.

Kijk niet weg. Luister naar de verhalen uit Afrika. Steun onafhankelijke journalistiek. Verdedig de waarheid.

Want de strijd om waarheid in Afrika is niet alleen een Afrikaanse strijd.

Het is een mondiale strijd.

En de uitkomst zal de toekomst van onze beide continenten bepalen.

Dank u wel.