• Foreign Policy
  • Politiek
  • Afrikaanse leiders onttrekken zich aan grondwet

Afrikaanse leiders onttrekken zich aan grondwet

Op het hele continent 
zijn militaire machtsovernames uit. 
Afrikaanse leiders veranderen de grondwet gewoon. Goedschiks dan wel kwaadschiks.

Er is een nieuwe mode onder Afrikaanse presidenten die erop gebrand zijn vast te houden aan de macht: de constitutionele coup. Militaire coups zijn uit, deels omdat de Afrikaanse Unie heeft gezegd geen regeringen te zullen erkennen die middels zulke schaamteloze tactieken aan de macht komen. Daarom geven Afrikaanse leiders, die niet bereid zijn zich neer te leggen bij de limiet van hun ambtstermijn of bij tegenvallende verkiezingsresultaten, er de voorkeur aan wetten en grondwetten die hun in de weg staan eenvoudigweg te veranderen. Hun juridische manoeuvres gaan maar al te vaak gepaard met schendingen van de mensenrechten en de meedogenloze onderdrukking van degenen die zich verzetten.

Denis Sassou Nguesso, de bijna 72 jaar oude president van de Republiek Congo, is de laatste die deze weg is ingeslagen. Sassou Nguesso is al 31 jaar aan de macht. Onlangs hield zijn regering een constitutioneel referendum om de limiet van de presidentiële ambtstermijn te wijzigen – van twee zevenjarige termijnen naar drie vijfjarige termijnen – en de huidige leeftijdsgrens van 70 jaar voor presidentskandidaten te elimineren. De regering beweerde dat 72,44 procent van de kiezers was komen opdagen, maar volgens lokale activisten die we hebben gesproken lag de feitelijke opkomst onder de 10 procent.

In deze landen is er weinig of geen vrije pers, en worden oppositiepartijen routinematig gedwarsboomd bij het organiseren van betogingen

In de weken voorafgaand aan het referendum waren duizenden mensen in de hoofdstad Brazzaville de straat op gegaan om te protesteren. Ze hielden borden omhoog met teksten als ‘Weg met Sassou’, ‘Congo is niet van Nguesso’, en ‘Sassouffit’, een Franse woordspeling die ‘Dat is genoeg’ betekent. De veiligheidstroepen van de regering schoten vijf betogers dood en verwondden er tientallen. De regering heeft ook de mobiele internetdiensten gesloten, sms-berichten geblokkeerd en Radio France Internationale (RFI), het belangrijkste onafhankelijke medium van het land, uit de lucht gehaald; alle demonstraties werden verboden, oppositie
leiders werden gearresteerd of onder huisarrest geplaatst.

Zulke tactieken zijn maar al te gewoon geworden in de regio, nu steeds meer presidenten proberen zich te onttrekken aan de grondwetten die zij vaak zelf hebben helpen opstellen.

De langstzittende leiders van Afrika zijn goede voorbeelden van deze trend. Teodoro Obiang Nguema Mbasogo van Equatoriaal-Guinea, José Eduardo dos Santos van Angola en Robert Mugabe van Zimbabwe — die alle drie al ruim 35 jaar aan de macht zijn – hebben hun grondwetten veranderd om aan de macht te blijven. In deze landen is er weinig of geen vrije pers, en worden oppositiepartijen routinematig gedwarsboomd bij het organiseren van betogingen. Zij die hebben geprobeerd zich te verzetten tegen de pogingen van deze presidenten om aan te macht te blijven werden meedogenloos tot zwijgen gebracht.

Publieke protesten

Recenter heeft president Pierre Nkurunziza van Burundi in juli dit jaar nog campagne gevoerd voor een derde ambtstermijn. Maanden van publieke protesten hebben Nkurunziza niet van gedachten doen veranderen. Integendeel, de regering heeft stevig ingegrepen tegen betogers, activisten en onafhanke
lijke journalisten. Talloze betogers en vermeende opponenten van het regime zijn vermoord en honderden zijn gevangen gezet. Ruwweg 200.000 mensen zijn het land ontvlucht als gevolg van de onrust.

De 71-jarige president van Oeganda, Yoweri Museveni, heeft de grondwet van zijn land al in 2005 veranderd om zich niet te hoeven houden aan de limiet van de presidentiële ambts‑termijn. In februari 2016 zal hij zich opnieuw herkiesbaar stellen. Met de aanhoudende beperkingen van de 
vrijheid van meningsuiting, en de vrijheid van vereniging en vergadering, zal hem dat zeer waarschijnlijk gaan lukken. Oppositiekandidaten zijn al in elkaar geslagen, vastgezet en ervan weerhouden de kiezers in bepaalde delen van het land te bezoeken.

In Congo loopt de tweede ambtstermijn van president Joseph Kabila in december 2016 af. Toen zijn regering eerder dit jaar probeerde de kieswet te veranderen om Kabila’s ambtstermijn te verlengen, waren er massaprotesten. Veiligheidstroepen schoten minstens 38 burgers dood in de hoofdstad Kinshasa, en nog eens vijf in de oostelijke stad Goma. Leiders van politieke partijen en activisten die zich hebben uitgesproken tegen een mogelijke derde termijn voor Kabila zijn gevangen gezet, mishandeld en bedreigd.

De protesten hebben Kabila gedwongen terug te komen van zijn voornemen om de kieswet te veranderen, maar nu lijkt hij de organisatie van de verkiezingen te willen uitstellen om zijn bestaande ambtstermijn te kunnen rekken.


In Rwanda zal ook president Paul Kagame in 2017 op de grenzen van zijn ambtstermijn stuiten. Een ‘consultatieproces’ om de grondwet te wijzigen is al gestart. In juli had het Rwandese parlement 3,78 miljoen petities van burgers ontvangen die zeggen een grondwetswijziging te steunen om Kagame de kans te geven een derde ambtstermijn na te streven. Wetgevers zijn sindsdien begonnen aan nationale consultaties met kiezers en melden dat de meeste Rwandezen vóór verandering van de grondwet zijn. Druk vanuit de regeringspartij en angst om publiekelijk weerstand te bieden hebben ongetwijfeld de resultaten van dit proces bepaald. Op 29 oktober heeft het Lagerhuis van het Rwandese parlement unaniem constitutionele hervormingen aanvaard die Kagame in staat stellen een derde termijn te ambiëren, maar ook een vierde en een vijfde. De hervormingen moeten nog wel worden goedgekeurd door de senaat en aan een publiek referendum worden onderworpen.

De Afrikaanse Unie, de Europese Unie en de Verenigde Staten hebben allemaal in verschillende bewoordingen deze trend van ‘constitutionele coups’ veroordeeld. Internationale en regionale spelers moeten consistenter zijn in het krachtig veroordelen van deze illegale pogingen om aan de macht te blijven – en van de schendingen van de mensen
rechten die daar dikwijls mee gepaard gaan.

Stijlvolle aftocht

Niet alle Afrikaanse leiders willen tegen elke prijs aan de macht blijven, zoals is aangetoond door de stijlvolle aftocht van de Nigeriaanse president Goodluck Jonathan en de Namibische president Hifikepunye Pohamba eerder dit jaar. Beide leiders hebben de macht vrijwillig afgestaan, waardoor het respect voor fundamentele rechten is versterkt en hun erfenis intact is gebleven.

Auteurs: Anneke Van Woudenberg en Ida Sawyer
Vertaler: Menno Grootveld

Anneke van Woudenberg is senior researcher voor de Afrika-divisie van Human Rights Watch. Haar focus ligt op de Democratische republiek Congo, waarin ze sinds dertien jaar werkzaam is en waarover ze vele rapporten schreef.

Ida Sawyer is als researcher en advocaat verbonden aan Human Right Watch in DRC, waar ze sinds 2008 verblijft. Daarvoor werkte ze als journalist in o.a. Caïro.

Foreign Policy
VS | oplage 106.000

Wil het debat stimuleren over de Amerikaanse buitenlandpolitiek. Sinds 2008 eigendom van The Washington Post.

Dit artikel van Anneke van Woudenberg en Ida Sawyer verscheen eerder in Foreign Policy.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 heeft 1000 nieuwe leden nodig

Deze maand bieden wij daarom een deel van onze artikelen gratis aan. Zo kunt u vast kennismaken met ons aanbod. Leden blijven toegang houden tot onze maandelijkse digitale editie en het archief.