• Le Temps
  • Cultuur
  • ‘Alsof er in Caïro of Damascus geen cafés zijn...’

‘Alsof er in Caïro of Damascus geen cafés zijn...’

Le Temps | Lausanne | Luis Lema | 02 december 2015

De Franse schrijver Mathias Enard won dit jaar de Prix Goncourt met zijn roman Boussole, waarin een Weense musicoloog terugdenkt aan zijn reizen door de Oriënt. In gesprek met de Zwitserse krant 
Le Temps gaat deze kenner van de Arabische en Perzische wereld in op de breuk tussen het Westen en het Midden-Oosten.

Le Temps: Syrië ligt zwaar onder vuur, van Irak is weinig meer over, Parijs is in rouw… Is uw Prix Goncourt een laatste bekroning voordat definitief het doek valt voor een tijdperk?

Mathias Enard: Het is niet de wereld van gisteren die ik beschrijf, al heeft mijn boek ook een wat schemerige en melancholische kant. Er bestaat een onmiskenbare verwantschap tussen de twee werelden. Ze zullen hoe dan ook met elkaar verder moeten. Het Middellandse Zeegebied zal altijd een grote smeltkroes blijven, momenteel nog meer op de noordelijke oevers dan op de zuidelijke. Frankrijk is voor een deel gearabiseerd, de Balkan staat onder invloed van Turkije, de uitwisseling gaat door. Maar zoiets gaat nooit vanzelf. Terugkijkend op een lange periode kunnen we stellen dat het Middellandse Zeegebied deze smeltkroes evenzeer heeft gecreëerd 
als vernietigd, van het Andalusië van 
de drie culturen tot aan de komst van de katholieke koningen, van de langdurige voortzetting van deze Andalusische traditie in de Maghreb tot aan het eind ervan in de jaren zestig van de vorige eeuw. En denk ook aan Beiroet, een gemengde stad die twintig jaar burgeroorlog heeft gekend. Wat me hoop geeft, is dat alles altijd weer op een andere plek wordt opgebouwd. We hebben geen keus: alles zal op de een of andere manier moeten herrijzen.

Je moet IS als een bende piraten zien. Ze kennen god noch gebod, ze sparen niemand

Toch ziet het landschap er nogal 
wanhopig uit, vindt u niet?
We zijn ons er vooral van bewust dat Europa en de Amerikanen er heel goed in zijn om de regio te vernietigen, maar niet om haar weer op te bouwen. Ze hebben Irak en Libië vernietigd, ze hebben Syrië aan zijn lot overgelaten, zonder ook maar een moment stil te staan bij de wederopbouw ervan. Iedereen betaalt momenteel de tol voor de verschrikkingen die door George Bush en Tony Blair zijn aangericht.

Dat is een verhaal dat niemand in het Westen meer wil horen…
Wij zijn verantwoordelijk, daar kunnen we niet omheen. Degenen die al honderd jaar de lakens uitdelen in dit deel van de wereld zijn de Fransen, de Engelsen en de Amerikanen, vanaf de stichting van Syrië tot de invasie in Irak. Maar de aanslagen in Parijs, en de aanslag op Charlie Hebdo daarvoor, zijn pijnlijke gebeurtenissen, die heel wat losmaken. En tegelijkertijd zorgen ze voor een soort terugslag. We zien dat onze ‘manier van leven’ wordt aangevallen, waarbij we er stilzwijgend vanuit gaan dat ‘zij’ anders leven. Alsof er geen cafés in Damascus of Caïro zijn. Het risico is dat mensen lijnrecht tegenover een manier van leven komen te staan die ze als volstrekt tegengesteld zien aan die van henzelf, alsof een moslim altijd streng in de leer moet zijn. Daaruit blijkt een volstrekt gebrek aan kennis van wat misschien de dagelijkse realiteit van de islam is. En het leidt vooral tot die dubbele reactie waarvan de twee uitgangspunten even onwaar zijn. Of je nu zegt: ‘De islam heeft hier niets mee te maken’, wat op zichzelf absurd is, of het absolute tegendeel verkondigt: ‘Alle moslims zijn terroristen.’

Hoe heeft het zover kunnen komen?
Door een handjevol wahabieten en salafisten in hun woestijn wordt de gehele moslimgemeenschap achter hen totaal onzichtbaar. Zij vertegenwoordigen een uiterst minieme fractie van de islam. Het probleem is echter dat men hun de afgelopen dertig jaar heeft toegestaan om naar hartenlust propaganda te verspreiden. Zij hebben het meeste succes omdat ze het meeste geld hebben. We hebben Saoedi-Arabië en de Golfstaten rustig de fundamenten voor deze vorm van islam laten leggen en hen schaamteloos propaganda laten maken zonder dat iemand ervan wakker lag. Natuurlijk heeft dit ook met de islam te maken, maar het grote probleem is dat de enorme diversiteit van de moslimwereld erdoor wordt versluierd. Zo erg zelfs dat als je vandaag de dag probeert uit te leggen wat het soefisme is, of wat het verschil is tussen de juridische scholen van de islam, de mensen het idee hebben dat het in elk geval alleen maar om haarkloverijen van fanatici gaat.

En Islamitische Staat?
Je moet IS als een bende piraten zien. Ze kennen god noch gebod, ze sparen niemand. Het is ze alleen om slaven 
te doen, om macht, om geld. Maar het is wel een op-en-top eenentwintigste-eeuwse organisatie. Ze weten de 
computernetwerken te benutten, ze gaan uiterst modern te werk door alle middelen aan te wenden die hun ten dienste staan – smokkelaars, amateur‑
archeologen, mensen die tempels opblazen als dat nodig is… De islam is een instrument voor IS geworden, en niet andersom. In hun handen is de islam alleen maar een machtsmiddel.

Auteur: Luis Lema
Vertaler: Peter Bergsma

Le Temps
Zwitserland | oplage 49.000
Opgericht in 1998, voortgekomen uit een fusie van Nouveau Quotidien, Journal de Genève en Gazette de Lausanne. Rechts van het midden, populair bij leidinggevenden, krant voor Franstalige Zwitsers.

Dit artikel van Luis Lema verscheen eerder in Le Temps.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 heeft 1000 nieuwe leden nodig

Deze maand bieden wij daarom een deel van onze artikelen gratis aan. Zo kunt u vast kennismaken met ons aanbod. Leden blijven toegang houden tot onze maandelijkse digitale editie en het archief.