• Der Spiegel
  • Politiek
  • Bevolking moet wijken voor megadam

Bevolking moet wijken voor megadam

Der Spiegel | Hamburg | 23 januari 2020

Een bouwproject dat in zijn grandeur herinnert aan de tijd van de farao’s: de Grote Renaissancedam die Ethiopië in de Nijl bouwt moet Ethiopië in één klap voorzien van de totale elektriciteitsbehoefte van de 105 miljoen inwoners. Maar de plaatselijke bevolking wil niet verhuizen en de Egyptische buren vrezen geen toegang meer tot water te zullen krijgen.

Tis Issat-watervallen in de Blauwe Nijl nabij Bahar Dar in Ethiopië © DeAgostini / Getty
Tis Issat-watervallen in de Blauwe Nijl nabij Bahar Dar in Ethiopië © DeAgostini / Getty

Afrika’s grootste waterkrachtcentrale moet volgend jaar in Ethiopië in gebruik worden genomen. Maar het project langs de Blauwe Nijl is ook een bron van conflict. De Egyptische buren vrezen dat het hun toegang tot water zal belemmeren en valleibewoners willen niet verhuizen.

Miljoenen tonnen cement rusten onder de voeten van Anteneh Mesfin. De 29-jarige ingenieur staat in de zon op de 155 meter hoge damwand van de Grand Ethiopian Renaissance Dam (GERD). Hij glimlacht. Ver beneden Anteneh glinstert de Blauwe Nijl. Het is een brede, krachtige rivier – althans: tot nu toe. Binnenkort zullen Anteneh en zijn collega’s de bruine stroom onderbreken. Dat is hun plan.

De jonge ingenieur strekt zijn armen uit en wijst op de 10 kilometer brede Nijlvallei, waar een herder zijn geiten hoedt. Van bovenaf gezien is het een piepklein mannetje. ‘Dit alles,’ zegt Anteneh, en hij pauzeert even. ‘Dit alles zal overstroomd worden door de dam.’

‘Deze tussenruimte is wat we de centrale dam noemen, op een hoogte van 525 meter boven zeeniveau, wat betekent dat we al 25 meter boven de rivierbedding hebben gebouwd, die op ongeveer 500 meter boven zeeniveau ligt. We noemen het de centrale sectie omdat we, wanneer er een enorme hoeveelheid water komt, het daardoor laten stromen; in het rechter- en linkerdeel hebben we de 645 meter bereikt, de definitieve hoogte van de dam. Als we de dam klaar hebben, zal er een immens meer liggen van 140 meter diep.’

Anteneh werkt op wat misschien wel de opwindendste bouwplaats van Afrika is. Als het reservoir eenmaal vol is, zal het drie keer zo groot zijn als de Bodensee tussen Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland, en op sommige plaatsen meer dan 100 meter diep.  De waterdruk daarvan moet 16 turbines aandrijven, die onder ideale omstandigheden 6000 megawatt elektriciteit opleveren. Geen enkele elektriciteitscentrale in Europa kan daar tegen op. In één klap zou Ethiopië zijn voorzien in de totale elektriciteitsbehoefte van de 105 miljoen inwoners van het land. Er zou zelfs genoeg elektriciteit over zijn voor de export.

De lokale overheid heeft tot dusver nog maar 200 mensen gecompenseerd

Critici van het GERD-project stellen dat zonnecellen evenveel elektriciteit zouden kunnen genereren en veel minder ruimte in beslag zouden nemen. Maar terwijl Zuid-Afrika doorgaat met kolen stoken, Kenia droomt van atoomenergie en Nigeria zwaar hijgt in de damp van dieselgeneratoren, zal GERD Ethiopië voorzien van energie die 100 procent hernieuwbaar is. Een blik vanuit de ruimte laat zien waar Afrika’s economische ontwikkeling niet op gang is gekomen. Afgezien van een handvol grote steden blijft het continent donker. Het is waar dat er, grotendeels dankzij Chinees geld, asfaltwegen, spoorwegen en wolkenkrabbers worden gebouwd. Maar zonder elektriciteit kan er geen noemenswaardige industrie, hetzij digitale of maakindustrie, van de grond komen. Er is niet genoeg, en zonder elektriciteit kan geen enkel land een van de vaak genoemde Afrikaanse tijgereconomieën worden. Vandaar de dam.

De zorgen van de plattelandsbevolking van het land lijken nietig vergeleken met zulke torenhoge ambities. Vanaf de steile dam wijst Anteneh naar de man met zijn geiten: ‘Die herders zullen er straks niet meer zijn. Ze zullen een boot nodig hebben.’

© Minasse Wondimu / Getty 
© Minasse Wondimu / Getty 

Als het water komt

De inwoners van Erring, een dorp aan de oever van de Blauwe Nijl, 30 kilometer van de dam, tappen het water eenvoudig af. Ze laten het rusten totdat het sediment in het plastic vat naar de bodem is gezonken voordat ze het drinken. Teha Abdilahi, 50 jaar, neemt een klein slokje uit een ondiepe metalen kom, waarin op de bodem nog een paar zandkorrels dansen. Dan geeft hij de kom door. Water uit de Nijl smaakt heerlijk.

Water is leven. Maar het Nijlwater dat Teha en zijn gezin, net als hun voorouders, gebruiken, zal spoedig het einde betekenen van het soort leven waarmee ze vertrouwd waren in Erring. ‘In de zomer staat het water hier nogal laag, en in de winter stijgt het weer. In de winter is de rivier ongeveer 15 tot 20 manslengtes diep. Ik vis drie of vier keer per week. Ik vang grote en kleine vissen, en verkoop ze voor bedragen tot 600 bir (ongeveer 19 euro). Als het meer er komt, weet de regering wat er met ons zal gebeuren. Ze zeiden tegen ons dat we geherhuisvest zouden worden, maar ik zei tegen ze dat ik zou blijven. Omdat de plek waar we heen zouden moeten geen water heeft, en onze gezinnen daar niet kunnen leven. Tot dusver heeft de lokale overheid maar 200 mensen gecompenseerd, maar wij gaan niet weg totdat alle gezinnen gecompenseerd zijn.

Bovendien is het te weinig geld, niet meer dan 40.000 bir (ongeveer 1200 euro) per gezin. We hebben veel vrouwen en kinderen, hoe kan 40.000 bir dan genoeg zijn? Alle 800 gezinnen zouden gecompenseerd moeten worden, niet maar 200. De regering heeft geen contact met ons gezocht. De enige persoon die we kennen is de provinciale bestuurder hier. Er is geen betere plek voor landbouw of visserij dan hier. Wat mij betreft kunnen ze die dam bouwen, ik heb er niks op tegen, maar ik kan niet 20 of 30 kilometer lopen om bij water te komen.’

Teha en zijn buren behoren tot het Gumuz-volk. De mannen zitten op een rotan bed onder een luifel en leggen uit wat de rivier voor hen betekent: de vrouwen doen er de was in, en jonge mannen springen erin en maken salto’s vanaf de oever, of ze vissen. Soms jagen ze zelfs op een krokodil met Soedanese touwen en vishaken, vertelt Teha. Maar binnenkort zal het water hier gaan stijgen.

In het droge seizoen gorgelt het bruine water ongehinderd door twee openingen in de dam. Verder zijn er geen gaten in het bouwwerk. Het laagste deel van de damwand is al 25 meter hoog. Ondanks de openingen heeft zich hier in het regenseizoen van 2018 een enorm meer gevormd, en het water stortte in een enorme golf over het laagste punt van de gebouwde barrière naar beneden.

Na het regenseizoen moet de damwand meer dan 60 meter hoger worden. De eerste twee turbines zouden eind 2020 elektriciteit kunnen gaan produceren. Op dat moment zal het over en uit zijn voor Erring. ‘Als het water komt, zullen we natuurlijk weggaan,’ zegt Teha. Hij en zijn gezin zullen moeten verhuizen, of zijn vrouw en zijn twee dochters het leuk vinden of niet. ‘Ze zullen gaan waar ik heen ga, ze kunnen nu eenmaal niet onder water leven.’

Het overstromingsplan

Ephrem Woldekidan beslist wie er blijft en wie weg moet. De 42-jarige is de hoofdingenieur bij het GERD-project. ‘Degenen die getroffen zullen worden door de eerste fase van het vollopen zijn al verhuisd,’ zegt hij.

En het tijdschema blijft ongewijzigd – in december 2020 moeten de eerste turbines in bedrijf gaan: ‘Wij verzorgen de verhuizingen en het reservoir zal in stappen gevuld worden. Bij de eerste fase zal het water tot 560 meter boven zeeniveau stijgen. We hebben ervoor gezorgd dat de betrokkenen al verhuisd zijn. Er moeten zo’n 5000 inwoners verplaatst worden en er zijn ongeveer 17 plekken waar ze gevestigd kunnen worden. Die zijn vlak bij het reservoir gepland, om de verplaatsing zo klein mogelijk te houden. We werken samen met de regionale overheid. Dus dat werk verloopt heel soepel.’

Het precieze aantal inwoners dat leeft in de vallei die onder water zal verdwijnen is nog onderwerp van discussie. De watermassa zal tot 120 kilometer lang en tot 50 kilometer breed worden. Ephrem, en dus de overheid, beweert dat er 5000 mensen in het gebied wonen en dat de meeste betrokkenen al verhuisd zijn. Maar toen we in april van dit jaar [2019] door de vallei reden, kon je nog steeds mensen zien die hun vee hoedden, aan het werk waren voor hun hutten of een dutje deden in de schaduw.

Vertegenwoordigers van de gemeenschappen in de vallei beweren intussen dat er minstens 15.000 mensen leven. Een raming die een paar jaar geleden werd uitgevoerd door de Amerikaanse wetenschapper Jennifer C. Veilleux schatte het aantal zelfs op 20.000. Het is moeilijk om met precieze cijfers te komen. Mensenrechtenactivisten van de organisatie International Rivers beweren dat de Ethiopische autoriteiten het uitvoeren van verschillende onderzoeken in de vallei hebben verhinderd.

Ook op andere plaatsen heeft de Ethiopische regering laten zien hoe weinig aandacht ze heeft voor degenen die getroffen worden door de ontwikkeling van projecten die het land vooruit moeten helpen. Het Oakland Institute, een Amerikaanse denktank, heeft gerapporteerd dat een landbouwproject met een dam in een vallei in de benedenloop van de Omos, in het zuidwesten van het land, er uiteindelijk toe heeft geleid dat mensen zonder compensatie moesten verhuizen.

De dam zal voltooid worden, koste wat het kost, aldus president Abiy

De grootste zorg van de regering is echter dat niemand weet wanneer het reservoir eigenlijk vol genoeg zal zijn om voldoende elektriciteit te genereren. Het is het machtige samenvloeien van de Blauwe Nijl met de Witte Nijl in Soedan tijdens het regenseizoen tussen juni en september dat de Nijl maakt tot wat ze is: de levensader voor Soedan en in het bijzonder voor Egypte. Daarom is het project een bron van conflict.

Het gevecht om water

Een Ethiopische studie uit 2014 liet zien dat het reservoir problemen zal veroorzaken voor Egypte. Als het reservoir volstroomt, zal veel van het water in Ethiopië blijven. Ondanks andere zijrivieren kan de Asswan-dam in Egypte, tot dusver de grootste waterkrachtcentrale in Afrika, een 12 procent lagere opbrengst verwachten, een uitkomst die Egypte tot nog toe niet heeft willen accepteren.

‘Ik zweer bij God dat we jullie nooit schade zullen toebrengen,’ beloofde de Ethiopische president Abiy Ahmed in het Arabisch aan de Egyptische president Abdul Fatah el-Sisi in Caïro, een paar weken na zijn eigen aantreden. Maar het hielp niet.

Vanwege Egyptes wantrouwen in de Ethiopische berekeningen stellen twee Franse ingenieursfirma’s nu samen een nieuwe aanbeveling op voor de drie landen over de manier waarop het reservoir zodanig gevuld kan worden dat het voor alle betrokken landen aanvaardbaar is. Dit proces is gaande sinds 2016 en nog steeds is er geen akkoord.

Een ander probleem zijn de enorme kosten, die geëxplodeerd zijn, in de eerste plaats als gevolg van corruptie en incompetentie van de Metals and Engineering Corporation (METEC), een aannemersbedrijf van de overheid. De bouw heeft in de afgelopen jaren maanden achtereen stilgelegen omdat het staatsbedrijf, dat gecontroleerd wordt door het leger, veel beloofde maar weinig leverde. Veel METEC-managers zijn gearresteerd en nadat het staatsbedrijf het contract kwijtraakte, sprongen Chinese bedrijven in het gat. Simegnew Bekele, de ingenieur die lange tijd de leiding had en door veel Ethiopiërs beschouwd werd als de vader van het project, werd dood gevonden in zijn auto, midden in de hoofdstad, in juli 2018, met een schotwond in zijn hoofd. De officiële verklaring was zelfmoord.

In april 2019 gaf president Abiy opdracht om de financiën nader te onderzoeken. Zo’n drie miljard euro zijn al uitgegeven aan de bouw van
de dam. Het cementwerk is het verst gevorderd en de regering claimt dat twee derde van al het werk aan de dam klaar is. De regering vond creatieve manieren om geld voor de dam bijeen te brengen: ze hield complete maandsalarissen in van alle ambtenaren – van soldaten, politieofficieren, leraren en zelfs van de ingenieurs die zwoegden op de bouwplaats van de dam. Ze organiseerde ook een loterij, vroeg schoolgeld voor het onderwijs aan kinderen en verkocht staatsobligaties in binnen- en buitenland.

Nu worden de Ethiopiërs geacht opnieuw te betalen, en deze keer zal het nog meer zijn dan eerder. Om de damwand en de turbines in 2022 te voltooien heeft de regering nog eens ongeveer 4 miljard euro van het volk nodig.

Hoeveel de Ethiopiërs ook van hun dam houden, velen willen niet nog meer betalen. Zelfs de Engelstalige regeringskrant, The Ethiopian Herald, berichtte dat 48 procent van de bevolking wil dat de regering de bouw voortzet zonder hun geld. En die schatting is misschien nog te laag.

Maar in politiek turbulente tijden heeft de regering de dam misschien meer dan ooit nodig als een nationaal symbool. Abiy vecht nu voor de eenheid van Ethiopië. Hij heeft de bezem gehaald door METEC en een hand uitgestoken naar oude vijanden. Maar op één punt is hij onverzettelijk: de Grand Ethiopean Renaissance Dam zal voltooid worden, koste wat het kost.

Toen Anteneh, de jonge ingenieur, drie jaar geleden voor het eerst de gigantische bouwplaats binnenstapte, kon hij nog van het ene eind naar het andere lopen, tussen de twee muren. Hij maakte ook de stagnatie van het project mee in de jaren dat METEC de leiding had. Nu is de damwand bijna dicht. Vierduizend arbeiders zijn nu aan het lassen, kabels aan het leggen en cement aan het storten op de bouwplaats. Later op de dag moet Anteneh de hydraulische cilinder controleren die zojuist uit Italië is aangekomen.

Dorpelingen steken de Blauwe Nijl, in de buurt van de Tis Issat- watervallen, over per boot. – © Sergi Reboredo / Getty Tis Isat
Dorpelingen steken de Blauwe Nijl, in de buurt van de Tis Issat- watervallen, over per boot. – © Sergi Reboredo / Getty Tis Isat

Hij denkt niet aan de zorgen van de valleibewoners of aan het conflict met Egypte of het ontbrekende geld. Hij heeft zijn eigen grote plannen: ‘Dit is wat iedereen wilde zien: de droom van iedereen. Daarom komen we van zo ver. En als het een succes wordt, dan zullen we geschiedenis hebben geschreven. Voor ons allemaal, als natie, zal het een bron zijn van nationale trots als het af is. Want iedereen praat erover. Iedereen voelt er iets bij. Omdat we zoiets als dit nog nooit gedaan hebben.’

Christoph Titz

Der Spiegel 
Duitsland | weekblad | oplage 840.000

Een belangrijk onderzoekstijdschrift, opgericht in 1947 en uiterst onafhankelijk, dat verscheidene politieke schandalen aan het licht heeft gebracht.

Dit artikel van verscheen eerder in Der Spiegel.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 is jarig en trakteert!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en krijg 3 maanden gratis toegang tot 360 online.