• O Globo
  • Economie
  • Bouwfraude op z’n Braziliaans

Bouwfraude op z’n Braziliaans

O Globo | Rio de Janeiro | 09 september 2015

Het corruptieschandaal rond de Braziliaanse staatsoliemaatschappij Petrobras blijft slachtoffers maken. Een van de laatste is de schatrijke bouwondernemer Marcelo Odebrecht. Zijn gewoonte om alles te noteren in zijn mobiele telefoon werd hem fataal.

Marcelo Odebrecht deed het liefst zaken tijdens onderonsjes: vrijwel altijd wist hij dan met zijn assertiviteit en dominantie zijn gesprekspartners te overtuigen. Op zijn vijfenveertigste gaf hij met 
een hem kenmerkende hooghartigheid leiding aan een imperium met een omzet van 107 miljard reais [27,5 miljard euro]. Tot op de dag van zijn arrestatie, op 19 juni van dit jaar, verliep zijn leven vlekkeloos. Daarna zagen we een ander beeld: een in het nauw gedreven, diep beschaamde man. De directeur van het grootste bouwconglomeraat van het land zit nog steeds vast, op de korrel genomen door het anti-corruptieoffensief Lava Jato. Evenals veel van zijn collega-directeuren en naaste 
concurrenten is hij zijn leidende rol 
in een van de grootste economische sectoren van Brazilië voorlopig kwijt.

Odebrecht, geschoold aan een van de meest vooraanstaande managementinstituten ter wereld, wordt beschuldigd van omkoping, vernietiging van bewijsmateriaal en beïnvloeding van politici ten faveure van zijn bedrijf. Noodlottig werd hem zijn gewoonte om elk detail in zijn mobiele telefoon te noteren, gegevens die nu tegen hem gebruikt gaan worden. Op 24 juli werd hij aangeklaagd wegens corruptie, 
witwassen en het deelnemen aan 
een criminele organisatie.

Uit de e-mails, voicemailberichten, uitnodigingen voor etentjes, whatsapp-berichten en kattebelletjes aan advocaten die door de federale politie zijn verzameld, blijkt volgens het rechercheteam dat Odebrecht tot in detail op de hoogte was van de corrupte handel en wandel binnen zijn bedrijf. Bij geen van de andere verdachten in de Operatie Lava Jato vond de politie zo veel schriftelijk bewijsmateriaal als bij hem.

Marcelo Odebrecht. 
© Kiyoshi Ota / Getty Images
Marcelo Odebrecht. 
© Kiyoshi Ota / Getty Images

Odebrecht III

Volgens mensen uit zijn omgeving 
is hij begiftigd met een vlijmscherpe intelligentie en een uitstekend concentratievermogen. Bovendien is hij workaholic. Bij zijn benoeming tot directeur van de onderneming in 
januari 2009 gaven die eigenschappen de doorslag. Hij is al de derde generatie Odebrecht aan het hoofd van het bedrijf: bij zijn medewerkers staat hij bekend als Odebrecht III. De eerste klant van het bouwbedrijf was (in 1944) het aartsbisdom Salvador de Bahia.

‘Hij is veel introverter dan zijn vader Emilio en minder charismatisch dan zijn grootvader Norberto. Maar hij onderscheidt zich van die twee door zijn intelligentie en hij heeft de 
perfecte opleiding gekregen om aan het hoofd van het bedrijf te staan,’ 
zegt iemand uit zijn naaste omgeving.

Marcelo kreeg de zegen van de hele Odebrecht-clan om het imperium te gaan leiden, niet alleen omdat hij de natuurlijke erfgenaam was, maar 
ook vanwege zijn ondernemingszin, waarmee hij het bedrijf moest gaan uitbouwen. Van hem werd verwacht dat hij met nog grotere voortvarendheid zaken zou doen dan zijn voorgangers. Voordat hij de leiding van de groep overnam, haalde hij zijn MBA 
aan het International Institute for Management Development (IMD) in het Zwitserse Lausanne.

Eerder had hij toen al civiele techniek gestudeerd aan de universiteit van 
Salvador de Bahia, waarna hij in het bedrijf was komen werken. Eerst liep hij een tijdlang rond op de bouwplaatsen om het werk van onderaf te leren kennen. Later vloog onder zijn leiding de omzet van de Odebrecht Groep omhoog van 38 miljard reais in 2009 naar 107 miljard in 2014.

De Odebrecht Groep wordt verdacht van het betalen van steekpenningen

Uit de honderden in beslag genomen pagina’s notities rijst het beeld op van een man die met toewijding discussies voert over de hoogte van contracten, verwoed politici te spreken probeert te krijgen, financiering zoekt bij banken over de hele wereld en journalisten reportages laat schrijven over zijn bedrijf. Zijn e-mails naar directeuren van andere bouwbedrijven waren altijd even bondig als direct: hij verduidelijkte zichzelf graag met puntsgewijze 
argumenten.

De Odebrecht Groep wordt verdacht van het betalen van steekpenningen aan buitenlandse directeuren van de oliegigant Petrobras, in ruil voor een voorkeursbehandeling bij op zijn minst zes afgesloten contracten. Toen federale opsporingsagenten op 22 juni in Odebrechts digitale administratie op twee pagina’s stuitten die voor zijn advocaten bestemd waren, bleek voor het eerst diens manie met het noteren van zijn ideeën.

De zin ‘Vernietig e-mails boren’ [het ging om boren die overgefactureerd waren] deed uiteindelijk bij de politie de alarmbellen rinkelen, omdat het erop leek dat hij sporen van e-mailverkeer wilde wissen. De verdediging houdt echter staande dat de zakenman met de term ‘vernietigen’ doelde op het weerleggen van de argumenten van 
de onderzoekers van Lava Jato. Behalve deze zinsnede bevatten de twee pagina’s een lange lijst maatregelen, bedoeld om het bouwbedrijf in te dekken tegen lopende beschuldigingen. Drie dagen voordat hij werd aangehouden, besprak Odebrecht nog tot in detail de te volgen strategie.

Het in beslag genomen bewijsmateriaal laat zien hoezeer het sociale leven van de Odebrechts verweven was met hun onderneming. In hun herenhuis in São Paulo organiseerde het echtpaar ten minste drie etentjes voor politici, hoge ambtenaren en de top van het bedrijfsleven, zo blijkt uit e-mails die de zakenman uitwisselde met zijn vrouw Isabela Alvarez.

Het huis ligt op een kleine zes kilometer van Odebrechts kantoor in Marumbi, in het zuiden van São Paulo. Ondanks zijn drukke zakenleven bracht Odebrecht meer tijd met zijn zoons en vrouw door dan zijn vader en grootvader in hun tijd hadden gedaan. Deze hechte familieband maakte dat het gezin uiterst emotioneel op de arrestatie van Marcelo Odebrecht reageerde. Een vriend van de familie vertelt dat ze er allemaal kapot van zijn.

Tot op de dag van zijn arrestatie verliep zijn leven vlekkeloos
De Mercosur-brug in Caicara Del Orinoco, Venezuela, een van de projecten van de Odebrecht Groep. – © Meridith Kohut / Getty Images
De Mercosur-brug in Caicara Del Orinoco, Venezuela, een van de projecten van de Odebrecht Groep. – © Meridith Kohut / Getty Images

Ongunstig

Vijf dagen voor zijn arrestatie, op 19 juni, vermoedde Odebrecht nog in het geheel niet dat zijn leven zo’n ongunstige wending zou nemen. Hij nam deel aan een studiedag in het Hiltonhotel in São Paulo, waar gesproken werd over manieren om de export van diensten te bevorderen. Er was een minister 
bij, een aantal andere leden van de regering en senator Gleisi Hoffmann. 
Odebrecht pleitte ervoor om de 
Banco Nacional de Desenvolvimento Econômico e Social (BNDES) [Nationale Economische en Sociale Ontwikkelingsbank] nog meer middelen in handen te geven voor buitenlandse bouwprojecten. De Odebrecht Groep had veel aan dit stimuleringsbeleid gehad en dat had het bedrijf al de nodige kritiek opgeleverd.

‘Ik ben gefrustreerd en geïrriteerd. 
Wij scheppen arbeidsplaatsen, maar liggen tegelijkertijd politiek onder vuur. Er is niets immoreels of illegaals aan deze subsidies, maar het onderwerp wordt opgeblazen door de media. Het is wel erg gemakkelijk om te roepen dat Brazilië geen bouwprojecten in het buitenland moet entameren, maar in het land zelf,’ zei Odebrecht destijds. Hij verwees daarmee naar argumenten van de oppositie, die het thema gebruikte om het beleid van de BNDES te torpederen.

Op zijn reizen naar het buitenland liet de ondernemer zich vaak in vergelijkbare termen uit. Als directeur van een Braziliaanse multinational nam hij meer dan eens de rol op zich van 
vertegenwoordiger van het nationale bedrijfsleven en verdedigde hij het regeringsbeleid ter ondersteuning van Braziliaanse bedrijven in het buitenland. Soms gaf hij zelfs gezamenlijk met vertegenwoordigers van de BNDES interviews aan de buitenlandse pers. Tussen 2007 en 2014 maakte de 
Ontwikkelingsbank 2 miljard euro aan subsidies over aan landen die Odebrecht inhuurden voor bouwprojecten.

In tegenstelling tot andere bouwondernemers ging Odebrecht de confrontatie met het rechercheteam van Lava Jato niet uit de weg: de ondernemer bepaalde eigenhandig de te volgen verdedigingsstrategie. Al snel bleek dit echter een vergissing en het liet fatale sporen na: zijn mobiele telefoon en e-mails belandden in handen van de onderzoekers en werden vervolgens 
als bewijs tegen hem gebruikt.

O Globo onthulde dat uit diplomatieke telegrammen tussen het Braziliaanse ministerie van Buitenlandse Zaken en buitenlandse diplomaten kan worden opgemaakt dat oud-president Luiz Inácio Lula da Silva zich ten minste twee keer heeft ingezet voor de Odebrecht Groep, en wel in Cuba en in 
Portugal. In juni 2011 werd Lula naar het schijnt op Cuba ontvangen door Odebrecht zelf. In Portugal zou de 
oud-president er bij premier Pedro 
Passos Coelho op hebben aangedrongen bij privatiseringen in zijn land 
de belangen van het Braziliaanse bouwbedrijf niet uit het oog te verliezen.

Het optreden van Lula wordt nu door de openbaar aanklager tegen het licht gehouden op verdenking van ‘ongeoorloofde beïnvloeding van internationale commerciële transacties’.

Tiago Dantas, João Sorima Neto, 
Cleide Carvalho

Dit artikel van verscheen eerder in O Globo.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.