• Vecernji List
  • Politiek
  • Daar komen de clowns

Daar komen de clowns

Vecernji List | Nino Raspudic | 31 maart 2019

In Oekraïne mikt acteur Volodymyr Zelensky op het presidentschap, en hij heeft goede kans te winnen. Zijn opmars lijkt geen toeval: ook in andere landen rukken de komieken op in de politiek. En het publiek houdt van ze.

Niet elk toeval is een speling van het lot. In de zeer populaire Oekraïense televisieserie Dienaar van het volk wordt acteur Volodymyr Zelensky door een samenloop van omstandigheden president van Oekraïne. Nu krijgen de Oekraïners op 31 maart, na een reeks hypocriete presidenten, eindelijk de gelegenheid een staatshoofd te kiezen die deze rol al heeft gespeeld – op het scherm althans. Want Zelensky is niet alleen kandidaat, maar geldt ook als favoriet voor de eerste verkiezingsronde.

In Slovenië maakte komiek Marjan Sarec naam als imitator van presidenten en premiers. Vervolgens ging hij de politiek in, werd hij zelf premier en identificeerde hij zich geheel met zijn nieuwe rol. De spot drijven met politici – of met zichzelf – is er niet meer bij. Toen hij zich in de politiek stortte, speelde Sarec de rol van iemand die dicht bij de gewone man stond, net zoals zijn collega-acteurs die vóór hem hun eerste stappen op het politieke toneel hadden gezet.

Deze komieken presenteren zich stuk voor stuk als mannen van het volk die de ideologie, de politiek en de politici moe zijn. Ze komen in het geweer tegen een gecorrumpeerde politieke klasse en beloven de corruptie te beëindigen en meer naar het volk te luisteren. Zo wil Zelensky, die kans maakt president van Oekraïne te worden, terugkeren naar directere democratie en met name naar het referendum. In Italië mikte Beppe Grillo (oprichter van de Vijfsterrenbeweging en acteur, komiek en blogger) op het democratische potentieel van internet voor zijn campagne en de besluitvorming van zijn beweging.

De komieken turned politici onderscheiden zich door een sterke persoonlijkheid en presenteren zich in het algemeen als opstandelingen tegen de gevestigde orde. Ze hebben iets gemeen met dictators: de kwaadaardige neiging om alle intermediairs tussen henzelf en het volk te onderdrukken. Dankzij hun stijl van debatteren en hun moraliserende toon beschouwen mensen hen als eerlijk, als ‘een van ons’, iemand die tegen de corruptie strijdt. Voormalig komiek Jimmy Morales, nu president van Guatemala, won de verkiezingen met de leus ‘Niet corrupt, geen dief’.

Ukrainian comedian actor Volodymyr Zelensky (R) acts at a stage during the recording of his ''Evening Quart – © HH
Ukrainian comedian actor Volodymyr Zelensky (R) acts at a stage during the recording of his ”Evening Quart – © HH

Komieken zijn burgemeester van verscheidene hoofdsteden geworden (onder andere Jón Gnarr van Reykjavik) of senator in de Verenigde Staten (zoals Alan Stuart Franken, die twee keer een zetel won in Minnesota). Maar vooral Beppe Grillo heeft een onuitwisbaar stempel gedrukt op het Italiaanse politieke toneel. De Vijfsterrenbeweging is getransformeerd tot politieke partij en regeert nu Italië samen met de Lega. Grillo begon zijn ‘politieke carrière’ in de V-day-beweging (Vaffanculo Day), door op grote pleinen in Italië performances tegen politici te organiseren. Met iets tussen stand-upcomedy en een preek in ageerde hij net zo hard tegen Silvio Berlusconi als tegen Pier Luigi Bersani, toenmalig voorman van centrum-links.

Waarom hebben komieken zo veel succes in de politiek?

De eerste reden heeft ongetwijfeld te maken met de kloof tussen politiek en burgers, die alleen al duidelijk blijkt uit de taal die politici gebruiken. Komieken spreken de taal van de gewone man. Goede communicatoren als ze zijn, spelen ze in op de verwachtingen van het publiek. Ze beginnen met een bepaald soort humor om het terrein te verkennen en besluiten aan de hand van de reacties de boodschap te versterken of zo nodig af te zwakken. En zo geven ze hun verhaal vorm via de interactie met het publiek. Wie een paar uur lang de aandacht van duizenden mensen weet vast te houden, zal uiteindelijk tot hun onderbewuste doordringen. Doe die humor dus niet af als simpele grappenmakerij, want het gaat in essentie om het uitspreken van de waarheid. Met de terreur van de politieke correctheid hebben we daar meer behoefte aan dan ooit.

Wie een paar uur lang de aandacht van duizenden mensen weet vast te houden, zal uiteindelijk tot hun onderbewuste doordringen

Een goede komiek is altijd een goede prediker. De komiek-politicus combineert in het algemeen het moraliserende verhaal van een prediker – en niet dat van een ‘hoge ome’ – met de stem van het volk waarvan hij de woordvoerder wil zijn. Dat mensen genoeg hebben van de traditionele politieke klasse gebruikt hij als emotionele brandstof. Hij doet zijn best om het volk te laten deelnemen aan zijn campagne, wat in het internettijdperk niet al te moeilijk is. Het aantal komieken in de politiek toont de geest van onze tijd, zoals het aantal artsen dat in een andere tijd deed. Het ziekenhuis kent een hiërarchische en gedisciplineerde structuur, zoals vroeger het leger of de kerk. Wie in die wateren leert zwemmen, weet zich gemakkelijker aan te passen aan de bewegingen van het partijleven.

Nu domineren de juristen het politieke leven. Natuurlijk, zij beschikken over veel kennis die nodig is om de finesses van de politiek te begrijpen, maar ze blijven steken door die andere kant van hun vak: een zekere vormelijkheid en de kilte van een taalgebruik zonder emotie, sterke metaforen of pakkende uitspraken. Net als artsen die ingrijpen om een ernstige ziekte te genezen, verschijnen komieken op het moment dat de situatie kritiek wordt. Want humor is een serieuze zaak waarmee je onderwerpen kunt aansnijden die angst inboezemen of pijn doen.

Ideaal werkterrein

Kroatië is een ideaal werkterrein voor een talentvol komiek die een politieke carrière wil beginnen. Er is genoeg voor hem te halen: veel kiezers die de stembus links laten liggen, veel woede over de politiek, frustratie bij een deel van de publieke opinie vanwege het ongeldig verklaren van het referendum over de Conferentie van Istanboel [het verdrag van de Raad van Europa om vrouwen en kinderen te beschermen tegen huiselijk geweld]. De serieuze kandidatuur van een komiek zou kunnen worden gezien als een soort catharsis en zou de campagne een andere toon kunnen geven, tussen ernst en parodie in.

In zijn essay De humor zegt de Italiaanse schrijver Luigi Pirandello dat de komiek geboren wordt uit de tegenstelling tussen uiterlijk en werkelijkheid. Die ruimte is in Kroatië nog nooit zo groot geweest. Een komiek als kandidaat bij de presidentsverkiezingen aan het eind van het jaar zou er ongetwijfeld voor zorgen dat de kaarten opnieuw geschud worden. Vooral omdat de functie van president toch al is gereduceerd tot een komedie van de macht. De vraag is alleen of wij zo’n artiest hebben die klaarstaat om de politieke uitdaging aan te gaan.

Auteur: Nino Raspudic

Vecernji List
Kroatië | dagblad | oplage 100.000

Populaire avondkrant in Kroatië, waarvan het eerste nummer verscheen op 1 juli 1959. Is tegenwoordig eigendom van Styria, een van de grootste mediabedrijven van Oostenrijk, met titels in onder meer Oostenrijk, Kroatië en Slovenië.

Dit artikel van Nino Raspudic verscheen eerder in Vecernji List.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.