• Neue Zürcher Zeitung
  • Cultuur
  • De ‘bevrijding’ van de vulva

De ‘bevrijding’ van de vulva

© The Great Wall of Vagina
Neue Zürcher Zeitung | Zürich | Melanie Keim | 25 november 2020

Volgens een wereldwijd onderzoek zouden in 2016 meer dan 138.000 vrouwen over de hele wereld hun schaamlippen hebben ‘gecorrigeerd’, dat is een stijging van 45 procent ten opzichte van het voorgaande jaar. Hebben we te maken met het recht van de vrouw om haar vulva te vieren, of is dit verkapte genitale verminking?

De vulva bloeit. Tijdens protesten wordt ze gevierd met ‘Viva la Vulva!’ In damestoiletten dient ze als versiering op stickers of getekend op de deur. In strips en mediaberichten leggen vrouwelijke kunstenaars uit dat de vrouwelijke genitaliën meer zijn dan een gat of spleet, en wat een vagina precies is. Maar ook in een heel ander gebied is de vulva immens populair: bij de plastische chirurgie.

Cosmetische chirurgie aan vrouwelijke geslachtsdelen is de afgelopen jaren dramatisch toegenomen. In 2017 identificeerde de International Society for Aesthetic and Plastic Surgery (ISAPS) labia-correcties als de snelst groeiende trend op dit gebied. Volgens een wereldwijd onderzoek zouden in 2016 meer dan 138.000 vrouwen over de hele wereld hun schaamlippen hebben gecorrigeerd, wat overeenkomt met een stijging van 45 procent ten opzichte van het voorgaande jaar. Voor 2017 bleven de cijfers voor schaamlipcorrectie stabiel, behalve dat er 23 procent meer vaginale verjongingen werden uitgevoerd; een ingreep die het aanspannen van het vaginale weefsel inhoudt.

Vooral correcties van de binnenste schaamlippen zijn gewild. In de meeste gevallen wordt uitstekend weefsel ingekort. ‘In het verleden hadden vrouwen in deze regio geen esthetische problemen,’ zegt Mark Nussberger, voorzitter van de Swiss Society for Aesthetic Surgery, die al bijna 30 jaar in zijn eigen praktijk opereert en zelf schaamlipoperaties aanbiedt. Door de nieuwe scheertrends zijn de geslachtsdelen beter zichtbaar geworden.

Chinese muur van de vagina

Nussberger ziet als andere reden voor de toename het feit dat jonge vrouwen meer geconfronteerd worden met beelden uit de porno-industrie en er ook zo uit willen zien. Hij beschrijft operaties in het genitale gebied als een niche in een concurrerende markt. Met andere woorden: de industrie heeft er baat bij als de vulva een probleemgebied wordt.

De meeste gynaecologen zijn kritisch over de trend. Al in 2011 riepen experts van de Zwitserse Vereniging voor Gynaecologie en Verloskunde op om patiënten te informeren over de diversiteit van het uiterlijk van volwassen vrouwelijke geslachtsorganen. Met de puberteit groeit niet alleen het schaamhaar, maar ook de schaamlippen.

Een ziekenhuis van Luzern heeft voor een onderzoek de vulvae van 657 vrouwen gemeten, en ontdekten dat de grootte van de buitenste schaamlippen varieerde tussen 1,2 en 18 centimeter. ‘We wilden laten zien hoe gevarieerd het uiterlijk van de vulva is,’ zegt Andreas Günthert, het voormalige hoofd van de Luzern Women’s Clinic. Omdat vrouwelijke geslachtsdelen nog steeds taboe zijn, worden vrouwen vooral geconfronteerd met geïdealiseerde beelden uit de porno-industrie. Günthert toont zijn patiënten foto’s van de ‘Chinese muur van de vagina’, waarvoor de Britse kunstenaar Jamie McCartney gipsafgietsels maakte van talloze vulvae.

Tot de patiënten van Günther behoorde ook een zestienjarige die van haar vader een schaamlipverkleining zou krijgen. ‘Dat is absurd, want de geslachtsdelen kunnen nog veranderen,’ zegt de dokter. In Zwitserland zijn esthetische ingrepen op geslachtsdelen toegestaan ​​met toestemming van de ouders, zelfs onder de achttien jaar.

In 2018 riep de Zwitserse politicus Cédric Wermuth op tot een verbod op dergelijke ingrepen bij minderjarigen. Hij opperde bovendien een reclameverbod en een verplichte psychoseksuele beoordeling vóór een cosmetische ingreep in het genitale gebied.

Sibil Tschudin, hoofdarts van de afdeling Gynaecologische Sociale Geneeskunde en Psychosomatiek van het Universitair Ziekenhuis van Basel, beschrijft het verkleinen van de schaamlippen als een ingrijpende procedure. ‘Voor een operatie moeten doktoren goed uitzoeken of het verzoek niet eigenlijk vanuit een andere wens voortkomt,’ zegt ze. ‘Het zou een uiting kunnen zijn van het feit dat een vrouw zichzelf en haar lichaam niet als geheel accepteert.’ Ze kwam in de praktijk bovendien slechte resultaten tegen, zoals littekens op de schaamlippen.

‘Degenen die naar mijn praktijk komen, hebben vaak een lange lijdensweg achter de rug’

Naast esthetische wensen, die ook terug te voeren zijn op de schaarser wordende badkleding en de trend van nauwsluitende broeken, zoals leggings, zijn er altijd functionele redenen geweest om te verkleinen. Schaamlippen die aanzienlijk groter zijn dan de norm, kunnen een belemmering vormen bij sport of seks. Als de binnenste schaamlippen meer dan 5 centimeter uitsteken kan [in Zwitserland] een aanvraag worden ingediend bij de zorgverzekeraar. ‘Maar tegenwoordig vragen vrouwen al bij veel kleinere schaamlippen om een verkleining,’ zegt Tschudin.

R. Ineichen, midden vijftig en zelfbenoemde middenklasse, dacht al jaren over een verkleining van de schaamlippen. Na de geboorte van een kind en door leeftijdsgebonden veranderingen in de buitenste schaamlippen, waren haar binnenste schaamlippen gaan uitsteken. Het stoorde haar, maar ze twijfelde lang: ‘Zo’n operatie doe je niet zo snel.’ Ze liet zich door vele doktoren informeren en onderging uiteindelijk een operatie voor 4500 frank (ca. € 4200). Onder plaatselijke verdoving werd de clitoris met een incisie dichter bij de vagina gebracht. Ineichen is tevreden met het resultaat. ‘Seks is gevoeliger geworden,’ zegt ze.

‘Je hebt recht op een vervuld seksleven’, leest men op de website van de Luzernekliniek van Jürg Häcki, die Ineichen met zijn speciale snijtechniek als klant wist te winnen. De cosmetisch chirurg is gespecialiseerd in intieme chirurgie en merkt een aanzienlijke toename van de vraag. Hij voert nu meer dan honderd schaamlipcorrecties per jaar uit, waarbij veel patiënten nog geen kinderen hebben en om puur esthetische redenen een operatie willen. Maar over het geheel genomen is dit nog maar een klein percentage van zijn klandizie, zegt Häcki.

Veel vrouwen weten niet eens dat dergelijke operaties mogelijk zijn, licht hij toe. Hoewel de borst een statussymbool is, wordt er nauwelijks over de vulva gesproken. ‘Degenen die naar mijn praktijk komen, hebben vaak een lange lijdensweg achter de rug.’ Hij vindt de link met de beschikbaarheid van pornografische beelden onterecht en storend. ‘Het is oneerlijk om vrouwen in die hoek te plaatsen,’ aldus de dokter. Het voorschrijven van psychoseksuele begeleiding en het hameren op anatomische diversiteit wimpelt hij af als paternalisme.

Bij het aanvragen van genitale chirurgie wordt vaak feministische retoriek gebruikt, zoals ‘Het is een beslissing van de vrouw’ of ‘Je lichaam is niet je lot’. In haar proefschrift onderzocht de Duitse socioloog Anna-Katharina Messmer hoe cosmetisch chirurgen ingrepen aan de vulva en vagina’s op de markt brengen. ‘De chirurgen presenteren zich als ondersteunende adviseurs in dienst van verlichte, geëmancipeerde vrouwen,’ zegt ze.

De ideale vulva

Op de websites is zelden een schoonheidsideaal te vinden, in plaats daarvan wordt benadrukt dat de ideale vulva niet bestaat. En toch komt volgens Messmer steeds een duidelijk en verontrustend beeld naar voren: namelijk het beeld van een broodje of Wegglis [een Zwitsers broodje], dat wil zeggen een spleet in de huid waar niets uitsteekt. Zo zag de ‘Miss World Pussy’ eruit, die een Amerikaanse fabrikant van seksspeeltjes selecteerde uit foto’s die in 2015 werden ingezonden.

‘De chirurgen presenteren zich als ondersteunende adviseurs in dienst van verlichte, geëmancipeerde vrouwen’

Volgens ISAPS werden in 2015 in Duitsland 5296 schaamlipcorrecties uitgevoerd en in 2018 8743. Het ideaal van een jeugdig, onberispelijk lichaam is uitgebreid naar het genitale gebied, zegt socioloog Messmer: ‘De vulva mag geen sporen van leeftijd, seksuele ervaring of geboorten vertonen. Wees opgeruimd, gecontroleerd en discreet, is het devies.’ Tegenwoordig zouden steeds meer producten, zoals intieme deodorants of intieme make-up, daarbij moeten helpen. Dat laatste kan worden gebruikt om leeftijdsgebonden verkleuring te verbergen.

Enerzijds vindt Messmer het goed dat dankzij feministische bewegingen de vulva zichtbaarder is geworden, en daarmee ook de diversiteit. Ook bekritiseert ze vrouwen die een operatie ondergaan niet. En toch betekenen dergelijke schoonheidspraktijken altijd onderwerping aan en bevestiging van een sociaal schoonheidsideaal, zegt ze. ‘Wel interessant is dat we dit veel sterker voelen bij intieme chirurgie dan bij andere delen van het lichaam,’ zei Messmer. Het vrouwelijke genitale gebied wordt gezien als het laatste toevluchtsoord van natuurlijkheid. ‘Als ook dit gedeelte wordt bewerkt, klinkt er protest – en vaak van mannen.’

Als je het hebt over chirurgische ingrepen aan geslachtsorganen, kom je al snel op het gebied van vrouwelijke genitale verminking. Alle geïnterviewden zijn het erover eens: esthetische ingrepen hebben niets te maken met genitale verminking.

Maar sociologe Dina Bader trekt dit in twijfel. ‘De scheidslijn tussen genitale verminking en esthetische chirurgie is niet zo scherp,’ zegt ze. Als onderdeel van haar proefschrift aan de Universiteit van Lausanne onderzocht ze de parlementaire discussies over het wetboek van strafrecht voor vrouwelijke genitale verminking van 2012. Een gevangenisstraf van maximaal tien jaar wordt opgelegd aan ieder die de geslachtsdelen van een vrouwelijke persoon verminkt, hun natuurlijke functie aanzienlijk en permanent aantast of deze op een andere manier beschadigt.

Volgens het parlementaire rapport werd betwist welke formulering zou kunnen worden gebruikt om ‘ervoor te zorgen dat alleen besnijdenissen, maar niet alle verwondingen aan de vrouwelijke geslachtsorganen, worden geregistreerd’. Onder ‘alle verwondingen’ vallen bijvoorbeeld ook intieme piercings of esthetische ingrepen. Daarbij vertrouwde de commissie van de Nationale Raad er eenvoudigweg op ‘dat de wetshandhavende autoriteiten en de rechtbanken hun gezond verstand zouden gebruiken en dat er nooit een procedure voor een cosmetische operatie zou komen’.

Vanuit juridisch oogpunt is dus onduidelijk hoe vormen van genitale verminking zo gemakkelijk kunnen worden onderscheiden van cosmetische chirurgie – ervan uitgaande dat voor beide toestemming wordt gegeven.

‘De scheidslijn tussen genitale verminking en esthetische chirurgie is niet zo scherp’

Genitale verminking van vrouwen omvat verschillende praktijken, die de WHO classificeert in verschillende typen: van het verwijderen van de clitoris met of zonder besnijdenis van de schaamlippen, tot het vernauwen van de vaginale opening, tot verschillende pijnlijke ingrepen als piercings of het wegbranden van genitaal weefsel. Type II, waarbij alleen de binnenste schaamlippen gedeeltelijk worden verwijderd, lijkt volgens Bader op cosmetische chirurgie voor de ‘Barbie-look’ die vooral populair is in de VS, waarbij de binnenste schaamlippen niet mogen uitsteken.

Niet alle verboden praktijken van genitale verminking hebben invloed op de werking van de geslachtsorganen. Het piercen van de clitoris is bijvoorbeeld minder invasief dan cosmetische chirurgie aan de vulva die in veel Europese landen wordt uitgevoerd. Bader wijst er ook op dat besnijdenis niet uitsluitend bij minderjarige meisjes gebeurt en niet uitsluitend onder expliciete dwang. ‘Sommige vrouwen uit Afrika vinden een besneden vulva mooier.’

De socioloog wil genitale verminking niet bagatelliseren, maar benadrukt eerder dat reclame voor cosmetische chirurgie contraproductief is voor het voorkomen van genitale verminking. ‘Hoe kun je verklaren waarom een ​​operatie wel mag worden uitgevoerd op basis van een westers schoonheidsideaal, maar niet op basis van een traditionele praktijk omdat die hier als barbaars wordt beschouwd?’ vraagt ​​ze zich af.

Verschillende maten

Marisa Birri van de organisatie Terre des Femmes, die campagne voert tegen mensenrechtenschendingen tegen vrouwen en meisjes, erkent dit probleem. ‘Iedereen die spreekt met gemeenschappen die met genitale verminking te maken hebben, krijgt regelmatig de vraag waarom genitale verminking verboden is en plastische chirurgie niet’, zegt Birri. Het antwoord is niet eenvoudig. Bij de zelfbeschikking van vrouwen wordt met verschillende maten gemeten en wordt de afkomst van de vrouw als criterium genomen om te bepalen of zij al dan niet vrijwillig met een interventie heeft ingestemd.

Er bestaat geen duidelijke definitie van het verschil tussen cosmetische chirurgie en genitale verminking. Hierover zei de toenmalige Nationale Raadslid Luzi Stamm in 2018 dat men onmogelijk in de juridische tekst kon opnemen: ‘Het gaat om praktijken die worden uitgevoerd van Senegal tot Somalië.’

De mogelijkheid van legalisering voor meerderjarigen werd bij het opstellen van de strafnorm afgewezen met het argument dat het erg moeilijk is om vrijwilligheid te bewijzen in het geval van lichte genitale verminking. Birri geeft toe dat de druk om een ​​operatie voor genitale verminking te ondergaan als sociale norm niet minder hoog is dan de druk voor ‘verminking’ in lokale culturen. ‘Het maakt niet uit onder welke omstandigheden het gebeurt, als vrouwen hun geslachtsdelen moeten veranderen om aan een norm te voldoen, is dat een teken van een gebrek aan gelijkheid.’

Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 is jarig en trakteert!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en krijg 3 maanden gratis toegang tot 360 online.