• Middle East Eye
  • Reader
  • De bibliotheek die gespaard bleef

De bibliotheek die gespaard bleef

Middle East Eye | Tom Westcott | 02 april 2018

Na de Amerikaanse invasie in Irak in 2003 werden veel bibliotheken in het land door vandalen verwoest. De oeroude bibliotheek al-Qadiriya ontsprong de dans, en dat was niet voor het eerst.

Bibliothecaris Abdoellsalem Abdoelkarim beweegt zich behoedzaam tussen de boekenplanken van de al-Qadiriyya-bibliotheek. Historische pronkstukken met zijdezachte kaft worden uit glazen toonkasten gehaald en het bezoek met gepaste trots voorgelegd.

In veel gevallen gaat het om rijkelijk versierde exemplaren van de Koran. Een ervan – handgeschreven, in twee delen, met pagina’s van bijna een meter lang – werd honderden jaren geleden gedoneerd door een Indiase prins van de Taj Mahal.

‘Deze hier is enig in zijn soort en dus heel bijzonder,’ zegt Abdoelkarim, terwijl hij een koran toont met randen van bladgoud en kleurrijke, vervlochten bloemenmotieven – ook al eeuwenoud en ooit door de moeder van een Ottomaanse sultan cadeau gedaan.

‘Door het hele boek zie je dat elk vers eindigt met een unieke afbeelding – een bloem, een zespuntige ster, een kom fruit, allerlei motieven,’ licht de bibliothecaris toe. ‘Nergens anders treffen we dit aan. Tal van deskundigen op het gebied van kalligrafie, tekens en symbolen komen dit boek bestuderen. De betekenis van veel afbeeldingen blijft echter mysterieus.’

Zwart van de inkt

De bibliotheek maakt deel uit van een uitgestrekt complex dat zowel een schitterende moskee als het heiligdom van Sjeik Abd al-Qadir al-Jilani herbergt. Deze Perzische wetenschapper uit de elfde eeuw bracht het grootste deel van zijn volwassen leven door in Bagdad en stichtte er de soefi-broederschap al-Qadiriyya.

Een van de opmerkelijkste stukken is een gehavende, bevlekte, dertiende-eeuwse tekst die de plundering van Bagdad in 1258 overleefde. 800.000 inwoners vielen toen ten offer aan Mongoolse legers onder leiding van generaal Hulagu, kleinzoon van Dzjenghis Khan.

‘De Mongolen verbrandden de bibliotheken en gooiden zo veel boeken in de Tigris dat het water zwart werd van de inkt,’ vertelt Abdoelkarim. ‘Dit boek, dat uitleg biedt over de Koran en de islam, is een van de weinige die uit de rivier werden gered.’

Samen met de volledige collectie van de al-Qadiriyya-bibliotheek ontsnapte het werk ook aan de golf van vernielingen en plunderingen die volgde op de door de VS geleide invasie van Irak in 2003. Alleen al in Bagdad werden tien bibliotheken verwoest. Het verlies van vele waardevolle boekencollecties omschreef Saad Eskander, directeur van de Nationale Bibliotheek en het Nationaal Archief, als een ‘nationale ramp die het voorstellingsvermogen te boven gaat’.

‘Dit was de enige bibliotheek die werd gespaard. Dat was te danken aan God en aan onze medewerkers en vrijwilligers. Gewone mensen, geen politie of bewakers, die hier bleven om de instelling te beschermen,’ vertelt sjeik Abdoelrahman, een vooraanstaand geestelijke die verbonden is aan de moskee.

‘Toen de Amerikanen poolshoogte kwamen nemen,’ vervolgt hij, ‘zeiden we dat we eenvoudige mensen waren die zich enkel bekommerden om ons heiligdom en onze religieuze voorwerpen, en dat we maar twee kalasjnikovs hadden voor onze veiligheid. We mochten die houden. Ze gingen weer weg.’

Een Iraaks man redt een stapel boeken uit de verwoeste Nationale Bibliotheek in 2003. – © Oleg Nikishin / Getty Images
Een Iraaks man redt een stapel boeken uit de verwoeste Nationale Bibliotheek in 2003. – © Oleg Nikishin / Getty Images

Doodsbang dat de Qadiriyya-collectie hetzelfde lot zou treffen als andere geplunderde en in lichterlaaie gezette bibliotheken in Bagdad, besteedden hoofdbibliothecaris Abdoelmajid Mohamed en zijn personeel een volle dag aan het overbrengen van de meest kostbare boeken naar de kelder, die ze hermetisch afsloten terwijl in de hele stad geweervuur klonk. ‘Toen ik om tien uur ’s avonds wegging, waren de straten totaal verlaten,’ zegt Mohamed. ‘Iedereen was in die tijd doodsbang, dus reden er geen taxi’s. Ik ben te voet naar huis gegaan.’

Het complex, tegenwoordig beschermd door betonnen muren en bewaakt door de militaire politie, doorstond in 2007 een aanslag met een autobom. De materiële schade was gering en er vielen relatief weinig burgerslachtoffers. Maar in 2014 werd het opnieuw bedreigd toen Aboe Bakr al-Baghdadi, de leider van IS, zijn strijders de opdracht gaf ‘de tombes van Hussein ibn Ali in Karbala (ten zuiden van Bagdad) en van Abdoel Qadir Jilani in Bagdad te vernietigen’, omdat het zou gaan om ‘polytheïstische centra’ van ketterse soefi’s en sjiieten.

‘We hielden ons hart vast na de verklaringen van die types van de zogenaamde Islamitische Staat, maar vertrouwden op God,’ zegt Sjeik Abdoelrahman, terwijl hij zich over een groep Pakistaanse pelgrims ontfermt. ‘Ze noemden zich moslims, maar wij vertegenwoordigen al eeuwenlang moslims en de islam, en we zijn er nog steeds. Waar zijn zij nu?’

Volgens vrijwilligers lokt Jilani’s graf dagelijks een groot aantal Irakezen en honderden pelgrims. Soennieten zowel als sjiieten, die soms helemaal uit Pakistan en Mauritanië komen. Ook ontvangt het complex regelmatig christenen en af en toe een hindoe, en er schijnt zelfs elk jaar een boeddhist het heiligdom te bezoeken. Voor de bibliotheek hebben de bedevaartgangers echter weinig belangstelling.

‘Deskundigen voorkomen bederf door de boeken regelmatig te ‘vaccineren’. Onze bijna tweeduizend manuscripten, die ook erg waardevol zijn, behandelen ze met speciale middelen’

Tot de verzameling behoren niet alleen religieuze boeken, maar ook veel waardevolle oude wetenschappelijke teksten en manuscripten. Het oudste is een 950 jaar oud werk over Arabische taalkunde. ‘We conserveren alles heel zorgvuldig omdat het uiterst kostbaar is,’ zegt Abdoelkarim. ‘Deskundigen voorkomen bederf door de boeken regelmatig te ”vaccineren”. Onze bijna tweeduizend manuscripten, die ook erg waardevol zijn, behandelen ze met speciale middelen.’

Nora, een directe vrouwelijke afstammelinge van Jilani die in Londen studeert en daar hoopt te promoveren, brengt elk jaar een maand lang tussen de manuscripten door. Maar de leeszaal in de al-Qadiriyya-bibliotheek is heden ten dage vaak leeg. Honderden jaren lang kwamen er Iraakse studenten, onderzoekers en geleerden. Tegenwoordig geven die de voorkeur aan internet. De bibliotheek, die met 80.000 tot 85.000 titels een van de grootste van Bagdad is na de verwoestingen in 2003, moet nog wat aanhaken bij de moderne tijd. ‘We willen graag contact met bibliotheken in het buitenland, maar we hebben niet eens een e-mailadres,’ zegt Abdoelkarim.

Auteur: Tom Westcott
Vertaler: Carl Stellweg

Middle East Eye
Verenigd Koninkrijk | middleeasteye.net

De website Middle East Eye werd in 2014 opgericht en wil de voornaamste nieuwsbron zijn voor het Midden-Oosten. Hoofdredacteur is David Hearst, voormalig buitenlandredacteur van The Guardian. Volgens critici heeft de site banden met de Moslimbroeders.

Dit artikel van Tom Westcott verscheen eerder in Middle East Eye.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.