• Foreign Affairs
  • Economie
  • De echte pandemie is maatschappelijke ontwrichting

De echte pandemie is maatschappelijke ontwrichting

Foreign Affairs | New York | Branco Milanovic | 16 april 2020

Eén ding staat vast: de economie zal nooit meer hetzelfde zijn, stelt de invloedrijke econoom Branco Milanovic, die een parallel trekt tussen de huidige crisis en de val van het Romeinse rijk. ‘De wereld staat voor een ingrijpende verandering.’

Sinds maart is de wereld in de ban van een kwaad dat we niet effectief weten te bestrijden en waarvan niemand de duur kan voorspellen. De economische repercussies van de nieuwe coronapandemie zijn een probleem dat de macro-economie niet kan oplossen of verlichten. Integendeel, we zouden weleens voor een drastische verandering van de aard van de wereldeconomie kunnen staan.

De directe crisis heeft te maken met vraag en aanbod. Het aanbod schiet tekort omdat bedrijven sluiten of op een laag pitje produceren om ervoor te zorgen dat werknemers geen covid-19 oplopen. Een lage rente kan niet goedmaken dat werknemers wegvallen, zoals een lage rente ook niet ineens de verloren dag-, week- of maandproductie kan goedmaken van een fabriek die in oorlogstijd is gebombardeerd.

Het aanbodprobleem wordt nog verhevigd door een afname van de vraag, want mensen moeten binnen blijven en veel van de goederen en diensten die ze consumeren zijn niet langer beschikbaar. Als je hele landen afsluit en het luchtverkeer platlegt, kun je de vraagkant en de prijzen manipuleren wat je wilt, maar gevlogen zal er niet worden. Als mensen bang zijn om naar een restaurant of een evenement te gaan of wanneer hun dat verboden wordt, heeft sturing van de vraag op z’n hoogst een zeer beperkt en bovendien ongewenst effect, vanuit volksgezondheidsperspectief bezien.

Het zou weleens afgelopen kunnen zijn met de globalisering

De wereld staat voor een ingrijpende verandering: de terugkeer naar een natuurlijke, dat wil zeggen zelfvoorzienende economie. Dat is het diametraal tegenovergestelde van globalisering. Globalisering houdt verdeling van arbeid over ongelijksoortige economieën in, een natuurlijke economie houdt in dat landen ernaar streven zichzelf te bedruipen. Misschien weten landelijke overheden de huidige crisis in het komende jaar of halfjaar binnen de perken te houden of te bezweren.

In dat geval begeeft de wereld zich waarschijnlijk weer in de richting van globalisering, ook al moeten sommige onderliggende principes (zoals strakke productieschema’s met naadloos op elkaar aansluitende leveranties) misschien op de schop.

Ook bioscoop The World in Kearney in de Amerikaanse staat Nebraska is gesloten in verband met de coronamaatregelen. © Unsplash
Ook bioscoop The World in Kearney in de Amerikaanse staat Nebraska is gesloten in verband met de coronamaatregelen. © Unsplash

Maar zet de crisis door, dan zou het weleens afgelopen kunnen zijn met de globalisering. Hoe langer de crisis duurt en hoe langer obstakels het vrije verkeer van mensen, goederen en kapitaal in de weg staan, des te normaler die situatie zal worden. De belangen om die voort te zetten nemen toe en de blijvende angst voor een volgende epidemie kan leiden tot de roep een land zelfvoorzienend te maken. Zo bezien versterken economische belangen en terechte zorgen over de volksgezondheid elkaar. Zelfs een kleine maatregel – bijvoorbeeld dat reizigers behalve een paspoort of visum ook een bewijs van gezondheid moeten overleggen – zou een sta-in-de weg zijn voor een terugkeer naar de oude geglobaliseerde manier van leven, want er gaan elke dag miljoenen mensen op reis.

De ondergang van de globalisering zou kunnen lijken op de ondergang van het Romeinse Rijk. Daarna ontstond er van de vierde tot de zesde eeuw ook een wereldwijde oecumene van zelfstandig opererende rijkjes. In de toenmalige economie diende de handel simpelweg om goederenoverschotten te ruilen tegen overschotten van andere rijkjes, niet om de gespecialiseerde productie voor onbekende kopers op te stuwen. Zoals F.W. Walbank in The Decline of the Roman Empire in the West schreef: ‘Het hele [desintegrerende] rijk keerde geleidelijk terug naar kleinschalige nijverheid die voorzag in eigen behoeften en produceerde voor de plaatselijke markt of op speciaal verzoek vanuit de iets wijdere omgeving.’

In de huidige crisis zijn mensen zonder specialisatie in het voordeel. Als je je eigen voedsel kunt verbouwen en je voor stroom en water niet afhankelijk bent van nutsvoorzieningen, heb je niet alleen geen last van verstoringen in de voedselketen en de water- en elektriciteitsvoorziening, maar loop je ook minder kans op besmetting. Je bent dan namelijk niet afhankelijk van voedsel dat wordt bereid door iemand anders, die mogelijk wél besmet is, en hoeft ook geen mensen binnen te laten die iets komen repareren. Hoe minder je andere mensen nodig hebt, des te gunstiger. Alles wat in een hooggespecialiseerde economie een voordeel was, is een nadeel geworden, en andersom.

Auteur: Branco Milanovic

Foreign Affairs
Verenigde Staten | tweemaandelijks tijdschrift | oplage 193.000

Handboek voor iedereen die de bewegingen op het wereldtoneel wil begrijpen. Op deze pagina’s ontstaan de contouren voor het Amerikaanse buitenlandse beleid.

Dit artikel van Branco Milanovic verscheen eerder in Foreign Affairs.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 is jarig en trakteert!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en krijg 3 maanden gratis toegang tot 360 online.