• The New York Times
  • Politiek
  • De manipulerende macht van taal

De manipulerende macht van taal

The New York Times | New York | Jason Stanley en David Beaver | 02 oktober 2019

Retorische macht heeft iets weg van magie. Zonder dat mensen het doorhebben worden ze in hun gedrag beïnvloed door bepaalde woorden. En juist die verhulling maakt deze vorm van macht zo gevaarlijk.

In de afgelopen jaren hebben extreemrechtse, nationalistische politieke leiders over de hele wereld zich in grove bewoordingen gekeerd tegen minderheidsgroepen, met name tegen immigranten. De geschiedenis heeft ons geleerd dat genocide, etnische zuiveringen en terrorisme vaak worden voorafgegaan door perioden waarin politieke en sociale bewegingen zich bedienen van een vergelijkbare retoriek.

In nazi-Duitsland werden Joden uitgemaakt voor ongedierte en in de nazipropagandakanalen werd beweerd dat Joden ziekten verspreidden. Onlangs zagen we hoe de etnische zuivering van de Rohingya in Myanmar werd voorafgegaan door een propagandaoffensief waarin Rohingya-mannen in verband werden gebracht met verkrachtingen.

In de Verenigde Staten ontstond de theorie van de ‘superpredator’, een soort monstermisdadiger. In 1993 zette in de VS een daling in van het aantal gewelddadige misdrijven, een daling die een decennium lang heeft doorgezet. Toch zaaiden criminologen volkomen ongefundeerd paniek over die zogeheten superpredators – ‘geharde, gewetenloze jongeren’, in de woorden van politiek wetenschapper John Dilulio.

Dat resulteerde in het uitvaardigen van een hele reeks nieuwe wetten met zware straffen voor minderjarigen. Politici die in de jaren negentig jonge zwarte mannen ‘tuig’ noemden of ze uitmaakten voor ‘bendeleden’, hebben eraan bijgedragen dat de VS inmiddels wereldwijd het grootste aantal gevangenen per inwoneraantal hebben. 40 procent van de Amerikaanse gevangen is zwart, terwijl zwarten slechts 13 procent uitmaken van de bevolking van de Verenigde Staten.

Zuiver hypothetisch

Macht over een individu is het vermogen om iemands gedrag of gedachten te veranderen in overeenstemming met jouw wensen. Een van de manieren om iemands gedrag te veranderen is met geweld. Een veel betere manier om iemands gedrag te veranderen is door zijn of haar opvattingen over wat goed is te veranderen. Als je mensen ervan weet te overtuigen dat ze zouden moeten doen wat jij wilt dat ze doen, heb je wezenlijk macht. Maar beschikken woorden echt over de macht om ons gedrag te beïnvloeden?

De literatuur over marketing laat duidelijk zien dat retoriek een significante invloed kan hebben op onze houding. Dit is een van de bevindingen: zelfs door mensen zuiver hypothetische vragen te stellen kunnen er onbewust verschuivingen plaatsvinden in hun voorkeuren en hun gedrag, en vaak zeer ingrijpend.

Marketinghoogleraren Gavan Fitzsimmons en Baba Shiv deden in 2001 een onderzoek waarbij proefpersonen van tevoren werd verteld dat ze zuiver hypothetische kwesties voorgelegd zouden krijgen. De ene groep kreeg de vraag: ‘Als uit wetenschappelijk onderzoek sterke bewijzen naar voren zouden komen dat het eten van koekjes en taart et cetera lang niet zo schadelijk is voor de gezondheid als vaak wordt beweerd, en dat het zelfs bevorderlijk kan zijn voor de gezondheid, wat zou dat dan betekenen voor uw consumptie van dergelijke etenswaren?’

Trumps retoriek is machtig, omdat ze mensen het idee geeft dat het onze plicht zou zijn om geweld te gebruiken tegen immigranten

De proefpersonen kregen te horen dat het onderzoek zich richtte op ‘de effecten die een verandering van omgeving heeft op de manier waarop mensen hun mening over bepaalde producten kenbaar maken’. Vervolgens werden ze naar een andere ruimte geleid. Ze mochten kiezen uit verschillende snacks die op een trolley tussen de ruimtes in stonden: chocoladetaart of fruitsalade. Een andere groep, de controlegroep, kreeg geen hypothetische kwesties voorgelegd.

In de controlegroep koos 25,7 procent voor de taart. In schril contrast daarmee stond de eerste groep: van de mensen die de hypothetische kwestie voorgelegd hadden gekregen, zonder verdere uitleg, koos 48 procent voor de taart. Toen er bij de proefpersonen op werd aangedrongen ‘goed na te denken voordat u de vraag beantwoordt’, om het antwoord later eventueel te kunnen toelichten, werd de taartgroep zelfs nog groter: in plaats van 48 procent koos nu 66 procent voor de taart.

En de proefpersonen waren zich duidelijk niet bewust van het feit dat ze waren gemanipuleerd door de hypothetische vraag, want in de diepgaande gesprekken die volgden ontkenden ze stuk voor stuk dat hun voorkeuren of hun gedrag zouden zijn beïnvloed door de hypothetische kwestie. Zonder uitzondering hielden ze bij hoog en bij laag vol dat hun keuze op geen enkele manier was aangetast doordat hun de betreffende hypothetische vraag was voorgelegd.

Gevaren

Tijdens de Republikeinse voorverkiezingen van 2000 nam gouverneur George W. Bush het op tegen senator John McCain. Voorafgaand aan de voorverkiezingen in South Carolina legde Bush’ campagneteam mogelijke Republikeinse stemmers de volgende hypothetische vraag voor: ‘Zou u eerder geneigd zijn op John McCain te stemmen, of juist niet, als u zou weten dat hij een buitenechtelijk, zwart kind had verwekt?’ Vervolgens haalde Bush South Carolina binnen.

Dit is een voorbeeld waarin puur de taal, de manier waarop iets wordt verwoord, macht in zich draagt; bij een hypothetische vraag wordt tenslotte geen onderbouwing gegeven om de hypothese voor waarheid aan te nemen. Een ander treffend voorbeeld van taalmanipulatie geven sociaal psycholoog Christopher Bryan en zijn collega’s: ‘Als we u vragen: “Hoe belangrijk is het voor u om te mogen stemmen?”, dan is de kans groter dat u gaat stemmen dan wanneer we vragen: “Hoe belangrijk is het om te stemmen?”

Bij de eerste vraag gaat u nadenken over uw intrinsieke waarden aangaande het fenomeen stemmen; bij de tweede vraag wordt voornamelijk geïnformeerd naar uw plannen. Retoriek is macht; het beïnvloedt houdingen, gedrag en wat we als onze morele plicht ervaren.’

Graffiti aan de Mexicaanse kant van de grens tussen de VS en Mexico. Elke dag steken zo’n tweeduizend migranten deze grens over op de vlucht voor geweld of vervolging in hun thuisland.  © Christopher Morris / Corbis / Getty Graffiti
Graffiti aan de Mexicaanse kant van de grens tussen de VS en Mexico. Elke dag steken zo’n tweeduizend migranten deze grens over op de vlucht voor geweld of vervolging in hun thuisland. © Christopher Morris / Corbis / Getty Graffiti

Door de mechanismen die haatzaaiende retoriek zo’n macht verlenen te doorgronden, krijgen we ook een beter beeld van de gevaren. Een manier waarop retoriek onze opvatting van onze plichten kan veranderen, is door bepaalde handelwijzen uit te dragen. In haar essay ‘Genocidal Language Games’, uit 2012, beschrijft filosoof Lynne Tirrell hoe de Hutu-meerderheid al enkele jaren voor de Rwandese genocide de Tutsi-buren uitmaakte voor ‘kakkerlakken’ en ‘slangen’.

‘In Rwanda beschouwen jongens het als een eer wanneer zij de kop van een slang mogen afhakken’, schrijft Tirrell. Door Tutsi’s voor slangen uit te maken, wordt een koppeling gelegd tussen het afslachten van Tutsi’s en het heldhaftig doden van slangen.

Indringers

Door immigranten ‘indringers’ te noemen worden bepaalde maatregelen, bedoeld om vijandige indringers te weren, gelinkt aan groepen immigranten. Wanneer tegelijkertijd het waardensysteem van het nationalisme wordt uitgedragen, wordt alleen al door het woord ‘indringers’ te gebruiken voor immigranten, het gebruik van geweld gestimuleerd. Deze retoriek is machtig, omdat ze mensen het idee geeft dat het onze plicht zou zijn om geweld te gebruiken tegen immigranten. In een toespraak in de Oval Office in maart ging president Trump in op de term ‘illegale vreemdelingen’.

Trump zei: ‘Mensen hebben een hekel aan het woord “invasie”, maar dat is wat het is. Het is een invasie van drugs en misdadigers en mensen.’ Als het retorische effect van het bestempelen van immigranten als indringers ook nog eens wordt versterkt door de autoriteit van het presidentschap, is het helemaal een krachtig middel om onze opvattingen te veranderen over wat onze plichten zijn.

Zelfs door mensen zuiver hypothetische vragen te stellen kunnen er onbewust verschuivingen plaatsvinden in hun voorkeuren en hun gedrag, en vaak zeer ingrijpend

Retorische macht kan een soort magie lijken. Dat veel mensen de macht van woorden maar moeilijk even serieus kunnen nemen als andere vormen van macht, maakt het des te invloedrijker als sociale machtsfactor. Retorische macht verandert onze opvattingen door middel van manipulatie. Maar manipulatie is vaak verhuld, terwijl woorden juist in alle openheid naar buiten komen. En die openheid versterkt nog eens het idee dat er niets mis is met de aanbevolen handelwijzen.

1. Jason Stanley; 2.David Beaver
1. Jason Stanley; 2.David Beaver

Jason Stanley en David Beaver

Jason Stanley is hoogleraar filosofie aan de Yale-universiteit; Hij is de auteur van How Propaganda Works en How Fasciscm Works.

David Beaver is hoogleraar linguïstiek en filosofie aan de Universiteit van Texas. Samen met Jason Stanley werkt hij momenteel aan het boek Politics of Language.

Dit is het vierde artikel uit de serie The Big Ideas van The New York Times over macht: ‘What is power?’ In de hoop dat inzicht tot verandering kan leiden, selecteerden wij zes afleveringen die laten zien dat macht meer is dan politieke manoeuvres of geweld. Macht is overal en bepaalt in grote mate hoe wij, de mensheid, met elkaar omgaan.

In de volgende edities van 360:
⦁ Macht is het juiste doen – en weten waarom
⦁ Macht is vrijheid

The New York Times
Verenigde Staten | dagblad | oplage 1.120.402

De krant der kranten, met als motto ‘All the news that’s fit to print’. Won meer journalistieke prijzen dan enig ander medium.

Dit artikel van Jason Stanley en David Beaver verscheen eerder in The New York Times.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 heeft 1000 nieuwe leden nodig

Deze maand bieden wij daarom een deel van onze artikelen gratis aan. Zo kunt u vast kennismaken met ons aanbod. Leden blijven toegang houden tot onze maandelijkse digitale editie en het archief.