• Deutsche Welle
  • Politiek
  • ‘Deze haat kennen we niet’

‘Deze haat kennen we niet’

Deutsche Welle | 20 september 2018

De aanval op de rechts-populistische presidentskandidaat Jair Bolsonaro illustreert de ongekende polarisatie in de Braziliaanse politiek, zegt politicoloog Eduardo Grin. Hij spreekt zich voorzichtig uit over de mogelijke gevolgen voor de campagne, en daarna.

De Braziliaanse verkiezingscampagne heeft een niveau van radicalisering bereikt dat sinds het einde van de dictatuur niet meer is voorgekomen. Zo beschrijft politicoloog Eduardo Grin de context van de aanval op presidentskandidaat Jair Bolsonaro op 5 september jl. Het is niet duidelijk hoe het drama de verdere campagne zal beïnvloeden, maar Grin verwacht dat de kandidaten hun toon ten minste voor enige tijd zullen matigen.

DW: De Braziliaanse presidentscampagne werd sowieso al gekenmerkt door incidenten en verbale agressie, zeker ook van Bolsonaro’s kant. Wat zal deze aanval in Juiz de Fora voor de race gaan betekenen?

Eduardo Grin: ‘Volgens de peilingen draaide Bolsonaro’s campagne uitstekend, hij liep uit op de andere kandidaten. Tegelijk zag je ook de weerstand tegen zijn persoon toenemen. Door deze gebeurtenis zijn de verkiezingen onduidelijker geworden: er zal een groot verschil zijn tussen de campagne vóór en die ná de aanslag.’

Hoe zullen de andere kandidaten zich nu gaan opstellen? Zal hun 
campagnestrategie door de aanslag veranderen?

‘Ja, absoluut. Om allerlei redenen zal hun toon gematigder worden. Allereerst omdat de campagne sterk was gepolariseerd, er woedde een verbale oorlog tussen de partijen en er was grote vijandigheid over en weer. En door die haat zag je zowel de PT’ers [aanhangers van de Partido dos Trabalhadores, de socialistische partij] als de anti-PT’ers snel radicaliseren. Van een rationeel publiek debat, essentieel in een democratie, was geen sprake meer. Daarin heb je met politieke tegenstanders te maken, niet met vijanden die uit de weg geruimd moeten worden. 
Ik vind daarom dat de kandidaten, in ieder geval voorlopig, hun strategie moeten wijzigen. Anders gooien ze alleen maar olie op het vuur.’

Valt er een voorspelling te doen over wat er nu gaat gebeuren?

‘Het meest waarschijnlijke scenario 
is dat Bolsonaro zal stijgen in de peilingen. Als die stijging aanhoudt, zal het waarschijnlijk snel voorbij zijn met 
de gematigdheid in de campagne en zullen de kandidaten weer hun oude agressieve toon aanslaan. Maar zelfs als de strijd weer oplaait, moet er denk ik meer ruimte voor bezinning komen. De conclusie die je uit de aanslag kunt trekken, is dat die agressieve toon onbedoelde effecten had die iedereen liever had willen vermijden.’

De eerste ronde van de verkiezingen is al over een maand, en de campagneperiode was toch al korter dan anders. Is het voor sommige kandidaten niet een race tegen de klok, waardoor ze bang zijn hun kansen te verkleinen als ze hun toon matigen?

‘Ik denk dat zo’n periode van relatieve rust tot de verkiezingen voor de eerste ronde zou moeten duren. Tot de dag van de aanslag noemde Geraldo Alckmin [van de sociaal-democratische PSDB] in de zendtijd van zijn partij Bolsonaro iemand die geen enkel respect heeft voor vrouwen. Zulk gedrag moet veranderen. Maar als Bolsonaro stijgt in de peilingen, dan vindt de toekan [het symbool van de PSDB] wel weer een andere manier om de kandidaat van 
de PSL [de partij van Bolsonaro] zwart 
te maken.’

Is er in de recente Braziliaanse geschiedenis ooit een vergelijkbare episode geweest?

‘Niet dat ik me kan herinneren. Deze haat hebben we sinds het einde van 
de dictatuur niet meer meegemaakt. 
De aanslagpleger rechtvaardigde zijn daad uit religieuze motieven; dat laat zien hoeveel verwarring er bestaat en hoe slecht het met onze morele en ethische waarden gesteld is. Zo’n sfeer geeft ruimte aan denkbeelden die niet binnen een redelijk debat passen.

En het was geen op zichzelf staande gebeurtenis. Vijf maanden geleden is 
de campagnebus van oud-president Luiz Inácio (Lula) da Silva beschoten, en begin dit jaar is in Rio gemeenteraadslid Marielle Franco (PSOL) doodgeschoten.

Iedereen moet goed beseffen dat we over twee maanden met een gekozen president zitten waar het congres en een groot deel van de samenleving uiterst vijandig tegenover staan. 
Mocht er een financiële, sociale of 
economische crisis uitbreken, dan 
kan dat voor grote problemen zorgen.’

Fans dragen Jair Bolsonaro tijdens zijn campagne in Juiz de Fora op de schouders. Enkele momenten later wordt hij aangevallen met een mes. – © Antonio Scorza/Agencia O Globo via AP
Fans dragen Jair Bolsonaro tijdens zijn campagne in Juiz de Fora op de schouders. Enkele momenten later wordt hij aangevallen met een mes. – © Antonio Scorza/Agencia O Globo via AP

Tijdens de verkiezingscampagne ging het voortdurend over de gevangenisstraf voor Lula; nu gaat alle aandacht uit naar de aanslag op Bolsonaro. Leidt dat niet enorm af van de werkelijke kwesties waarmee het land te maken heeft, zoals de hervormingsvoorstellen?

‘We zien in deze campagne een grote schaarste aan – voor de bevolking begrijpelijke – voorstellen over belangrijke politieke thema’s. In de verkiezingsdebatten hadden de kandidaten grote moeite om begrijpelijk over te komen, wat erop duidt dat ze slecht voorbereid waren. De ene kandidaat praat alleen maar over corruptie, de andere over binnenlandse veiligheid, enzovoort.

En als we kijken naar de losse voorstellen waarmee ze kwamen, dan valt er geen coherente visie te ontdekken die deze met elkaar verbindt. De kiezer heeft dus geen flauw idee wat de kandidaten met het land voorhebben als 
ze worden gekozen. En ook in de verkiezingsprogramma’s staan nauwelijks concrete plannen die de complexiteit onderkennen van de problemen waar ons land voor staat.’

Eén kandidaat in de gevangenis, een andere in het ziekenhuis, een land in economische crisis. Hoe leg je aan de wereld uit wat er in Brazilië gaande is? En wat heeft dit alles voor consequenties voor de richting die het land na de verkiezingen uit zal gaan?

‘We kunnen erop wijzen dat de ministerraad, na het [negatieve] oordeel van de kiesraad over Lula’s deelname aan de verkiezingen, lang bezig is geweest te rechtvaardigen waarom de regering de aanbevelingen van het Mensenrechtencomité van de Verenigde Naties niet volgt [dit orgaan had opgeroepen om de veroordeelde Lula wel te laten deelnemen]. Dat laat zien dat veel mensen in belangrijke posities, ministers in dit geval, zich zorgen maken dat het beeld ontstaat dat de Braziliaanse democratie in gevaar zou zijn, of verzwakt is. Maar het klopt dat de spelregels van de instituties niet altijd worden gevolgd, ondanks beweringen dat die instituties naar behoren functioneren. Daarom kwam het tot een impeachment [van ex-president Dilma Rousseff]. Welke richting het uit gaat, hangt uiteindelijk af van wie er gaat winnen en vooral van hoe die overwinning tot stand komt. Dat zal grote invloed hebben op het beeld van Brazilië in het buitenland, en op de investeringen die er in het land worden gedaan.

In één week hadden we een brand in het Museu Nacional en een aanslag op een presidentskandidaat. De brand kan het beeld geven dat Brazilië basale zaken niet op orde heeft, zoals cultuurbehoud en publieke voorzieningen, en moeite heeft alles draaiende te houden. Zolang dat beeld niet wordt weggenomen, zal het wantrouwen tegen de regering bij het volk blijven bestaan.’

Auteur: Hyury Potter

CONTEXT: Onduidelijke invloed

De Braziliaanse editie van de BBC vroeg experts welke invloed de aanslag op de extreemrechtse presidentskandidaat volgens hen zal hebben op de verkiezingen. De eerste ronde vindt al op 7 oktober plaats. Vóór de aanval gaf 22 procent van de kiezers aan van plan te zijn op Bolsonaro te stemmen. Hoogleraar politicologie Rafael Cortez uit São Paulo verwacht niet dat na de aanval ‘significant meer kiezers voor de kandidaat van de PSL [Bolsonaro] zullen kiezen’. Wel kan die aanval ‘verhinderen dat kiezers na de start van de campagne op radio en televisie bij hem weglopen [omdat hij minder zendtijd heeft]. De PSL heeft momenteel een gering aantal zetels in het parlement en krijgt daarom maar negen seconden televisiezendtijd. Een andere politiek analist, Carlos Melo, denkt daarentegen dat Bolsonaro door de aanslag wel meer kiezers zal gaan trekken, ondanks de gewelddadige toon die hij zelf vaak aanslaat. In ieder geval is de uitslag nog onvoorspelbaarder geworden dan voorheen, al was het maar omdat Bolsonaro’s tegenstanders hem de komende tijd enigszins moeten sparen.

CONTEXT: 26%

Is de maximale score die Jair Bolsonaro volgens een opiniepeiling in de tweede ronde kan halen, schrijft El País Brasil. De twee meest waarschijnlijke tegenstanders zijn volgens de peiling de linkse kandidaat Marina Silva en Fernando Haddad, Lula’s vervanger als leider van de PT [de socialistische partij].

Aanhangers van Bolsonaro demonstreren voor het Albert Einstein-ziekenhuis  in São Paulo, waar de presidentskandidaat na de aanslag werd opgenomen. – © Cris Faga/NurPhoto via Getty Images
Aanhangers van Bolsonaro demonstreren voor het Albert Einstein-ziekenhuis in São Paulo, waar de presidentskandidaat na de aanslag werd opgenomen. – © Cris Faga/NurPhoto via Getty Images

CONTEXT: Corruptie regeert

‘De thema’s corruptie en geweld beheersten het derde televisiedebat tussen de drie kandidaten’ (van 9 september), schrijft Correio da Manhã. Deze focus is niet verwonderlijk, aangezien de Braziliaanse politici, die onder vuur liggen vanwege corruptieaffaires, weinig vertrouwen genieten bij de kiezer. In een peiling eerder dit jaar betoonden de Brazilianen zich uiterst ‘pessimistisch’ over de presidentsverkiezingen, schrijft de site Nexo. De kiezers noemden ‘de corruptie als belangrijkste oorzaak’ voor hun wantrouwen. Oud-president Lula, die vooropliep in de peilingen, werd op 31 augustus door de kiesraad uitgesloten van deelname aan de verkiezingen. Hij zit een gevangenisstraf uit van twaalf jaar [volgens velen onterecht]. Maar alle partijen hebben zich schuldig gemaakt aan corruptie.

CONTEXT: De kandidaat die olie op het vuur gooit

Jair Bolsonaro verlangt openlijk terug naar de tijd van de dictatuur. Hij staat bekend om zijn harde, misogyne, racistische en homofobe uitspraken en wordt wel ‘de Trump van de tropen’ genoemd. Hij zei ooit op tv dat hij ‘niet het risico loopt’ dat zijn zoon homoseksueel is of een zwarte vrouw zal trouwen, omdat hij zijn kinderen ‘keurig heeft opgevoed’. In 2000 pleitte hij ervoor toenmalig president Fernando Henrique Cardoso te ‘fusilleren’. Hij is dol op dat woord en gebruikte het volgens O Globo onlangs nog, toen hij het had over aanhangers van Lula’s Arbeiderspartij. Zijn opvattingen over vuurwapens zijn in lijn met zijn extreemrechtse agenda: alle door Lula doorgevoerde restricties op wapenbezit en -verkoop moeten onmiddellijk worden opgeheven. Wat deze ex-reserveofficier betreft staat het leger model voor hoe de samenleving georganiseerd zou moeten worden. Als kandidaat voor het vicepresidentschap koos hij dan ook, niet toevallig, een (reserve)generaal. Deze Antônio Hamilton Mourão stelde vorig jaar dat als de corruptie in het land niet met juridische middelen kan worden aangepakt, het leger maar moet ingrijpen. Bolsonaro bespeelt ook religieuze sentimenten, door zijn vroomheid te etaleren en met evangelisten te flirten. In een videoboodschap vanuit het ziekenhuis, de dag na de aanslag, zei hij: ‘God heeft mij deze taak gegeven, met alle risico’s van dien. Maar is de mens werkelijk zo slecht? Ik heb nooit iemand kwaad gedaan.’

Deutsche Welle
Duitsland | dw.com

DW bestaat uit een radio- en televisiezender, een site in dertig talen en een journalistieke opleiding. De organisatie stelt zich o.a. tot doel begrip en uitwisseling tussen 
culturen en volken te stimuleren.

Dit artikel van verscheen eerder in Deutsche Welle.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.