• Nautilus
  • Cultuur
  • Doodsteek voor het Frans in Canada?

Doodsteek voor het Frans in Canada?

Nautilus | New York | Julie Sedivy | 10 juni 2016

Critici zijn bang dat de meertalige rap van groepen als Dead Obies het einde van het Frans in Canada inluiden. Volgens taalkundigen is daar weinig bewijs voor.

Onlangs vroeg een kunststichting uit de Canadese provincie Quebec de Franstalige rapgroep Dead Obies een subsidie van 18.000 dollar terug te geven, die de groep had gekregen om haar jongste album op te nemen. Het probleem? Uit een woordentelling was gebleken dat de groep te veel Engels in haar kenmerkende, meertalige songteksten had opgenomen, waardoor niet werd voldaan aan de regel dat 70 procent Frans moest zijn. Hier is een voorbeeld uit de eerste track van hun album Gesamtkunstwerk:

Dough to get
I got more shows to rip
Dead-O on the road again,
c’est mon tour de get
Sous le spotlight, viens donc voir
le dopest set
 […]
We just gettin’ started et pis t’es captivated
Looking at me now, thinking: ‘How’d he made it?’
J’suis tellement plus about being felt
que famous
Que même moi, j’sais plus what the hell my
name is

Hybride

Dead Obies is het gewend kritiek te krijgen op hun taalvermenging. In 2014 werden ze door diverse Franstalige journalisten aan de schandpaal genageld wegens hun hybride songteksten. Christian Rioux, die schrijft voor Le Devoir, opperde dat zulke taalpraktijken ‘zelfmoord’ waren en waarschijnlijk zouden resulteren in de vorming van een ‘middelmatig creools’ dat onbegrijpelijk zou zijn voor de sprekers van ordentelijk Frans of Engels. Deze commentaren maken deel uit van een lange geschiedenis van zorgen van de inwoners van Quebec over het behoud van de Franstalige identiteit van hun provincie, waarbij veel afgekondigde taalregels moeten voorkomen dat het Engels aan alle kanten naar binnen stroomt om de Franse taal te verdrinken.

Tweetalig bandlid Yes McCan (echte naam: Jean-François Ruel) sloeg terug in een” CBC– interview, waarin hij lachte om het idee dat hij en zijn groepsleden niet in staat zouden zijn ‘ordentelijk’ Frans of Engels te spreken. Hij verdedigde de taalvermenging van de groep als de natuurlijke uitkomst van hun multi-etnische en meertalige achtergrond, en zei dat die hen juist in staat stelde expressievere teksten te schrijven. Ook daagde hij zijn critici uit met bewijzen te komen voor de bewering dat zulke meertalige praktijken de uitholling van het Frans in Quebec veroorzaakten. ‘Ik betreur het gebrek aan wetenschappelijke en statistische onderbouwing van degenen die zeggen dat het Frans aan het verdwijnen is,’ zei hij.

Dead Obies.
Dead Obies.

Shana Poplack, een taalkundige die de taalvermenging in Canada ruim drie decennia heeft onderzocht, wil zich maar al te graag met wat harde bewijzen in dit debat mengen. Zij heeft een enorme hoeveelheid spreektaalgegevens verzameld in het stedelijk gebied rondom de rivier die Ottawa, de Engelstalige hoofdstad van het land, scheidt van Hull, op de Franstalige Quebec-oever. Veel mensen in dit gebied zijn tweetalig, en Frans en Engels zijn hier ruim twee eeuwen lang in nauw contact met elkaar geweest.

Een van Poplacks vroege ontdekkingen was dat taalvermenging door tweetalige sprekers niet zozeer inhoudt dat ze geen van beide talen goed kunnen spreken, maar eerder op het tegenovergestelde duidt. Het heen en weer springen tussen talen lijkt op het eerste gezicht willekeurig, maar is dat niet: de talen worden precies op die punten aan elkaar gehecht waar hun syntax toevallig goed past.

Iedere tweetalige gemeenschap die ooit is onderzocht bleek de talen te mengen

Stel je bijvoorbeeld eens voor dat je van het Spaans, waarin de zelfstandige naamwoorden voor de bijvoeglijke naamwoorden staan, overspringt op het Engels, waar dat precies omgekeerd is. Als je dat deed door een Spaans zelfstandig naamwoord uit te spreken, gevolgd door een Engels bijvoeglijk naamwoord – zoals in ‘mi coche red’ (mijn rode auto) – zou je handelen in strijd met de Engelse woordvolgorde, dus de kans is groot dat je zou vermijden de talen op dit punt te vermengen. Volgens Poplack manoeuvreren tweetalige sprekers vaardig om dergelijke taalbotsingen heen, wat vereist dat ze tijdens het spreken de grammaticaregels van beide talen in de gaten houden. Het is geen verrassing dat ze heeft opgemerkt dat mensen die makkelijk tussen talen heen en weer springen, zoals de Dead Obies dat doen, over het algemeen zeer bekwaam zijn in beide talen.

De gesprekken uit mijn eigen kindertijd in Montreal bewogen zich vrolijk heen en weer tussen de talen, dus ik was niet verbaasd toen ik Poplack hoorde zeggen dat iedere tweetalige gemeenschap die ooit is onderzocht de talen bleek te mengen. Net als in de songteksten van de Dead Obies gebeurt dit vaak om expressieve redenen.

Soms springen sprekers van de ene naar de andere taal om de aandacht op een deel van de zin te vestigen. Zo kan men de toepasselijkheid of connotaties van een bepaald woord of een bepaalde zinsnede in die taal willen benadrukken, zoals in deze voorbeelden uit Shana Poplacks dataset van tweetalige sprekers in Ottawa-Hull:
‘C’est un hard-boiled killer.’ (‘Het is een doorgewinterde moordenaar.’) ‘
Je veux pas avoir des dishpan hands.’ (‘Ik wil geen afwashanden hebben.’)

Nieuwe uitersten

Binnen de gemeenschap van rappers in Montreal wordt de taalvermenging naar nieuwe uitersten gestuwd, zodat niet alleen Frans en Engels, maar ook Afro-Amerikaans Engels, Haïtiaans creools, Jamaïcaans creools, en Spaans door elkaar worden gegooid. Dit uitgebreide linguïstische palet biedt de musici een ongekende reeks opties voor het creëren van rijm en ritmes, zoals blijkt uit de volgende songtekst van MC Dramatik van de groep Muzion, waarbij sprake is van een rijmschema dat gebruikmaakt van Engels (blow), Afro-Amerikaans Engels (yo), Spaans (loco) en Haïtiaans creools (popos):

‘Et blow yo, quand le système est loco, t’entends des sirènes des popos.’ (‘En blow yo, als het systeem gestoord is, hoor je de sirenes van de politieauto’s.’)

Mela Sarkar, die de taalvermenging in de hiphopgemeenschap van Quebec heeft onderzocht, betoogt dat deze linguïstische cocktail het onbedoelde gevolg is van de taalwetten die waren bedoeld voor het behoud van het Frans: In 1977 heeft de regering van Quebec Bill 101 ingevoerd, een wet die – naast het instellen van het Frans als de vereiste taal voor een reeks diensten – verordonneerde dat nieuwe immigranten hun kinderen naar Franse scholen moesten sturen. Vóór Bill 101 hadden bijna alle immigranten ervoor gekozen hun kinderen te laten onderwijzen in het Engels. De wet had als effect dat enorme aantallen immigrantenkinderen, van wie velen vóór hun eerste schooldag geen woord Frans spraken, op het Franstalige schoolsysteem terechtkwamen, waar zij de speelterreinen en de cafés deelden met kinderen uit tientallen andere landen.


In Montreal, waar de immigratiecijfers het hoogst waren, zorgde dit ervoor dat er een hele generatie Franstalige jongeren in het leven werd geroepen voor wie meertaligheid – en daardoor ook de uitbundige vermenging van talen – uitermate gewoon was. Zoals blijkt uit het CBC-interview met Yes McCan van de Dead Obies, had deze generatie enige moeite zich te verhouden tot de zorgen van de oudere generatie over de puurheid van de taal. Voor hen is de taalvermenging juist wat Montreal zo speciaal maakt.

Linguïstisch erfgoed

De generatie van na Bill 101 is zeer bedreven in meerdere talen, maar wat zal het linguïstische erfgoed zijn dat zij nalaten? Zal hun spontane manier van taalvermenging tot mutaties leiden in de Franse taal, zoals voorspeld door Franse taalpuristen als Christian Rioux? Hoewel talen die nauw met elkaar in contact staan soms fuseren tot geheel nieuwe talen – zoals is gebeurd in het geval van Mednyj Aleut, een inheemse taal in Alaska waarin het hele complexe systeem van Russische werkwoordvervoegingen werd overgenomen – gelooft Shana Poplack dat zulke angsten in het geval van het Frans in Quebec zwaar overdreven zijn.

Een paar klaarblijkelijke inbreuken van het Engels op het Frans blijken bij nader wetenschappelijk inzien geen steek te houden. Veel Franstaligen in Quebec laten nu bijvoorbeeld voorzetsels hangen aan het einde van een zin: ‘la fille que je sors avec’ (‘the girl I’m going out with’, het meisje waar ik mee uitga), in plaats van het voorgeschreven ‘la fille avec qui je sors’ (‘the girl with whom I’m going out’). Omdat Engelstaligen (behalve een paar verbeten grammatici) bijna altijd hun voorzetsels in de lucht laten hangen, is dit naar voren gebracht als een goed voorbeeld van taalvervuiling door het Engels.

Maar uit Poplacks gedetaileerde analyse blijkt dat de twee structuren zich, ook al komen ze oppervlakkig gezien overeen, in de twee talen feitelijk op verschillende manieren uiten. Ze komt met overtuigende bewijzen dat de taalverandering eigenlijk een Franse oorsprong heeft, als gevolg van de neiging van veel Franstaligen om hun voorzetsels eveneens in de lucht te laten hangen, zoals bijvoorbeeld in ‘Il veut pas payer pour’ (‘He doesn’t want to pay for’, hij wil niet betalen voor). Zeer opvallend is dat zelfs de meest productieve taalvermengers een strikte scheiding in acht namen tussen de Franse en Engelse manieren om voorzetsels in de lucht te laten hangen, wat erop duidt dat de twee systemen niet bepaald op het punt staan één geheel te gaan vormen.


Zelfs het vaak betreurde lenen van Engelse woorden (‘fun’, ‘cute’) in het Frans van Quebec blijft verwaarloosbaar, met nog geen 0,5 procent van Poplacks dataset van 3,5 miljoen woorden. De overgrote meerderheid van de Engelse leenwoorden blijft gewoonweg niet hangen, net zoals neologismen binnen monolinguïstische gemeenschappen van voorbijgaande aard lijken te zijn.

Wat onbekend blijft is of de openlijke praktijk van de taalvermenging, en het gemak met meertaligheid die erdoor tentoon wordt gespreid, de emotionele band met de Franse taal losser zal maken. Het kan geen kwaad op te merken dat de rappers uit Quebec zich vroeger vooral van het Engels bedienden, en dat de zichtbaarheid van de Franse taal in de loop der tijd is toegenomen. En zolang Bill 101 overeind blijft en het Frans voortrekt als de dominante taal van het bedrijfsleven en de overheid, lijkt het verdwijnen van het Frans zeer onwaarschijnlijk; de economische en sociale straffen voor het onvermogen om Frans te spreken zijn eenvoudigweg te groot. Maar het voorbeeld van de Dead Obies en anderen van hun generatie zinspeelt op de mogelijkheid dat het Frans de straten van Montreal – en de harten van veel burgers – steeds vaker zal moeten delen met andere talen.

Auteur: Julie Sedivy
Vertaler: Menno Grootveld

Nautilus
Verenigde Staten | nautil.us

Begonnen als onlineweekblad, verschijnt Nautilus sinds september 2013 ook op papier. Het prachtige blad wil berichten over de ‘oneindige raakvlakken’ tussen de wetenschap en ons dagelijks leven. Elke maand komt een ander thema aan bod in reportages en analyses.

Dit artikel van Julie Sedivy verscheen eerder in Nautilus.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.