• Rede Brasil Atual
  • Reader
  • Een directe lijn met Jair Bolsonaro

Een directe lijn met Jair Bolsonaro

Rede Brasil Atual | 01 april 2020

De Universele Kerk van het Koninkrijk Gods van oprichter Edir Macedo is in veertig jaar uitgegroeid tot een van de machtigste religieuze bolwerken in Brazilië, zowel politiek als financieel. De organisatie heeft een directe lijn met president Bolsonaro.

Journalist Gilberto Nascimento besteedde de afgelopen vier jaar aan het schrijven van een boek dat nu uitkomt te midden van een storm van religieus fanatisme: O reino [Het koninkrijk]. Het boek wil een ‘radiografie’ zijn van de in 1977 opgerichte Igreja Universal do Reino de Deus [Universele Kerk van het Koninkrijk Gods]. Naast de levensgeschiedenis van haar oprichter Edir Macedo verhaalt het van het bescheiden begin van de kerk tot de uitbouw van een imperium dat veel weg heeft van een bedrijf. De kerk is actief in verschillende economische sectoren en heeft een uitgesproken politieke invloed.

Het investeren in eigen mediakanalen stond aan de basis van de exponentiële groei van de Igreja Universal. Al bij het openen van zijn eerste gebedshuis zei Macedo dat hij op een dag zijn eigen radio- en tv-zender zou hebben – ‘een sterke communicatietak’. Dat begon met vijftien minuten per dag op Radio Metropolitana in Rio de Janeiro. In 1984 kocht hij Radio Copacabana, met geld uit de verkoop van een huis van zijn familie.

Uitbreiding

‘Dankzij het grote bereik van de preken op de radio kon hij nieuwe locaties openen,’ schrijft Nascimento in zijn boek. ‘Als een predikant in een radioprogramma daartoe opriep, vormde zich een nieuwe kern, in een club bijvoorbeeld, waar gelovigen werden uitgenodigd om gezamenlijk te komen bidden. Zodra er genoeg mensen waren, huurde hij een gebouw en opende een nieuwe kerk. Met geld uit de collectes die daar werden gehouden kon hij weer uitzendtijd op de radio kopen, om de religieuze boodschap verder te verspreiden.’

Als een van zeven zonen die ‘overleefden’, van in totaal 33 zwangerschappen – zijn moeder had zestien spontane abortussen en kreeg tien doodgeboren kinderen – werd Edir Macedo op 18 februari 1945 geboren in Rio das Flores, een stadje op zo’n 200 kilometer van Rio de Janeiro. Als jongeman was hij, naar het schijnt, een don juan, en hij zou een nauwgezet en autoritair karakter hebben. Al in de jaren negentig lokte hij een discussie uit, nadat hij zich geld had toegeëigend dat bestemd was voor het verspreiden van de goddelijke boodschap.

Eind 1978 kocht de Igreja Universal uitzendtijd op een inmiddels ter ziele gegane televisiezender en begon met de uitzendingen van het programma O Despertar da Fé [Het geloof opwekken], gepresenteerd door R.R. Soares. Macedo zelf had daarin een interviewrubriek (Painel da Verdade [Waarheidspanel]), geïnspireerd op programma’s van Noord-Amerikaanse evangelisten.

In dit programma veroorzaakte bisschop Sérgio Von Helder in 1995 een schandaal door tegen een afbeelding van Nossa Senhora Aparecida [een Braziliaanse beschermheilige] aan te schoppen en te slaan. Een paar dagen later bood Macedo in een verklaring zijn excuses aan. ‘Andere evangelische kerken maakten al gebruik van de media, maar nooit zo efficiënt,’ oordeelt Nascimento in zijn boek. Macedo en Soares, twee neven, verschilden van mening over hoe je een elektronische kerk moest vormgeven. De elektronische kerk was een Amerikaans concept, geheel afgestemd op het gebruik van de televisie, maar Macedo vond dat direct contact met de gelovigen onontbeerlijk was.

Ook beschrijft de auteur in detail de interne organisatie van de kerk. Predikanten werkten aan één stuk door, ‘zonder pauze of vakantie’, moesten zich van hun familie afzonderen als ze alleenstaand waren. Of ze werden, als ze getrouwd waren en kinderloos bleven, aangespoord een sterilisatie te ondergaan. Ze leidden vaak wel vijf diensten op een dag.

De nieuwe megakerk van de Igreja Universal, geopend op 31 juli 2014, is een replica van de Tempel van Salomo in Jeruzalem. De bouw koste 300 miljoen dollar.  © Paulo Fridman / Bloomberg / Getty Images
De nieuwe megakerk van de Igreja Universal, geopend op 31 juli 2014, is een replica van de Tempel van Salomo in Jeruzalem. De bouw koste 300 miljoen dollar. © Paulo Fridman / Bloomberg / Getty Images

Politiek

In 1986 verhuisde Edir Macedo naar de Verenigde Staten, met als doel het bereik van zijn Igreja Universal te vergroten. Aanvankelijk had hij het er moeilijk, maar na een tijdje werd hij toch populair onder de grote groep Spaanstaligen in het land. Hij had veel last van schandalen rondom andere leiders van pinksterkerken, onder wie Pat Robertson, de eigenaar van een evangelisch televisiestation die ooit een poging deed om de Republikeinse presidentskandidaat te worden.

‘Politieke macht was minstens zo belangrijk als financiële macht’

In dezelfde tijd ging ook Macedo zich met politiek bezighouden en besloot hij zelf kandidaten naar voren te schuiven. Op dit moment zitten er in het Braziliaanse congres zo’n honderd evangelische afgevaardigden. De Igreja Universal heeft afdelingen in bijna honderd landen, met meer dan driehonderd bisschoppen en veertienduizend predikanten. Bij de verkiezing van vorig jaar wist Republicanos – de partij van de kerk – één vicegouverneur verkozen te krijgen, één senator, dertig parlementsleden (onder wie de huidige vicevoorzitter Marcos Pereira, die minister was onder president Michel Temer en is aangeklaagd in Operatie Lava Jato [een grootschalige witwas- en corruptiezaak]) en 42 afgevaardigden op deelstaatniveau. De in 2016 gekozen burgemeester van Rio de Janeiro, voormalig minister Marcelo Crivella, is een neef van Macedo.

Maar hoe reusachtig de kerk ook is, de Igreja Universal is nog niet eens de grootste evangelische kerk van Brazilië: nog groter zijn de Assembleia de Deus, Batista en de Congregaçao Cristã, volgens gegevens van het Braziliaanse instituut voor statistiek.

Qua organisatiestructuur lijkt de kerk op een bedrijf, inclusief heldere strategieën en doelstellingen. ‘Eén ding stond hem [Edir Macedo] vanaf het begin voor ogen: gebruikmaken van de media en politieke steun verwerven. Het was niet genoeg om alleen financiële macht te bezitten, politieke macht was minstens zo belangrijk. En het aantal kerken en radiozenders blijft maar groeien,’ schrijft Nascimento.

Conglomeraat

De grote sprong kwam met de aankoop van TV Record, precies dertig jaar geleden. Die ging samen met een interne strijd en de expansie van het imperium – je zou een organogram kunnen maken van de economische diversificatie van het conglomeraat. Nascimento beschrijft de onderhandelingen over de aankoop van de zender, waarin – ondanks de ‘averij’ die deze had opgelopen – ook grote partijen uit binnen- en buitenland interesse toonden. De afgezanten van Macedo gingen, zonder de identiteit van de potentiële koper te onthullen, in gesprek met ondernemer en presentator Silvio Santos, die 55 miljoen dollar vroeg.

Uiteindelijk werd de koop beklonken op 45 miljoen, waarvan 35 miljoen voor de televisie- en radiozenders van TV Record in de stad Saõ Paulo en 10 miljoen voor die op het platteland van de gelijknamige deelstaat. Pas nadat het contract was ondertekend, kreeg Santos te horen wie nu eigenlijk zijn bedrijf had gekocht. Niet veel later toog een groep dominees naar het televisiestation en haalde daar prompt een afbeelding weg van Nossa Senhora Aparecida, die er in de lobby hing. Nascimento vertelt dat de gelovigen ‘geschokt waren door de gewoontes van de journalisten en de “televisiemensen”.’ Zij wilden het gebruik van stropdassen en kort haar verplicht stellen.

In O reino gaat het ook over de beschuldigingen tegen Edir Macedo, al benadrukt de auteur dat de man nooit is veroordeeld. Zo werd hij voor een federale rechtbank gedaagd wegens witwassen en belastingontduiking, maar de aanklacht verjaarde. In 2007 publiceerde verslaggever Elvira Lobato in dagblad Folha de São Paulo een overzicht van de bezittingen van de leiders van de Igreja Universal. Al jaren daarvoor had zij laten zien met hoeveel bedrijven in belastingparadijzen de kerk een band heeft. Na deze reportage eisten maar liefst 111 personen smartegeld van Lobato en de krant. ‘Op zich bestreden ze de gepubliceerde informatie niet, maar de volgelingen zeiden “in de uitoefening van hun geloof te zijn belemmerd”,’ schrijft Nascimento.

Deze identieke aanklachten waren verspreid over het hele land ingediend, wat de verdediging erg bemoeilijkte. Uiteindelijk werden de krant en de verslaggever vrijgesproken. De Igreja Universal hanteerde tegen tv-zender Globo dezelfde strategie na uitzending van een reportage in het politieprogramma Linha Direta: het kwam de zender op 96 aanklachten te staan.

Macedo ‘zegende’ Bolsonaro ten overstaan van tienduizend gelovigen

Ook Nascimento kreeg vijf strafprocessen aan zijn broek. In zijn boek gaat hij uitgebreid in op rechtszaken tegen bisschoppen en andere hooggeplaatste figuren in de kerk. De auteur publiceerde er al in 1995 een reportage over in het tijdschrift Istoé, nadat hij de hand had gelegd op een video waarin Macedo dollars telde en ‘technieken’ onderwees om geld los te krijgen.

Opgepakt

Macedo werd in in 1992 opgepakt nadat hij in São Paulo een dienst had geleid voor drieduizend gelovigen. Er was preventieve hechtenis tegen hem aangevraagd onder verdenking van oplichting. Volgens de aanklacht werden gelovigen tijdens de dienst gevraagd om enveloppen met geld te doneren in ruil voor zegeningen.

De kerkleider zat elf dagen vast en kwam pas weer vrij nadat een derde verzoek van habeas corpus door de rechtbank werd gehonoreerd. Voor zijn verdediging nam hij strafrechtadvocaat Márcio Thomaz Bastos in de hand, de latere minister van Justitie in de regering van Luis Inácio Lula da Silva.

O reino beschrijft de nauwe banden die Edir Macedo onderhield met alle Braziliaanse presidenten, direct al vanaf de eerste verkiezingen na het herstel van de democratie, eind jaren tachtig. Macedo had een nauwe relatie met de in 1990 gekozen Fernando Collor de Mello, steunde Fernando Henrique Cardoso en ook Lula, die hij eerder een ‘duivel’ had genoemd.

Ook aan Dilma Rousseff betuigde Macedo zijn steun, maar die trok hij na haar impeachment in 2016 weer in. Op dit moment steunt hij Jair Bolsonaro, die hij tijdens een ceremonie, afgelopen september in de Tempel van Salomo in São Paulo, ten overstaan van tienduizend gelovigen zelfs ‘zegende’.

Deze tempel, een replica van het origineel in Jeruzalem, met een vloeroppervlak van maar liefst 98.000 vierkante meter, werd in 2014 in bijzijn van Dilma Rousseff en haar toenmalige vicepresident Michel Temer geopend. De bouw had 680 miljoen real gekost. Afgelopen september verschenen Bolsonaro en Macedo samen bij de viering van onafhankelijkheidsdag. En de president heeft al aangegeven dat de eerstvolgende voorzitter van het opperste gerechtshof ‘erg evangelisch’ moet zijn.

Nascimento werkte vier jaar lang onafgebroken aan zijn boek. ‘Mijn doel is vanaf het begin geweest om Macedo’s verhaal te vertellen, en dat van zijn kerk. Ik wilde hem noch verdedigen, noch aanvallen,’ vertelt de journalist, die zich baseert op nauwgezet onderzoek. De barrières die hij moest overwinnen waren niet gering: al in 1990 verklaarde de Igreja Universal de media een ‘heilige oorlog’, na een verslag van een dienst in het Maracaña-stadion in Rio de Janeiro. En al die tijd stond TV Record zeer welwillend tegenover de macht: in december 2019 gaf Bolsonaro een exclusief interview op de zender. Het was het dertiende in een jaar.

Vitor Nuzzi

Rede Brasil Atual
Brazilië | website | redebrasilatual.com.br 

Deze nieuwssite werd in 2009 opgericht door verschillende vakbonden in São Paulo, onder meer die van bankmedewerkers en metaalbewerkers. Progressief geluid in het conservatieve medialandschap in Brazilië.

Dit artikel van verscheen eerder in Rede Brasil Atual.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.