• Fenghuang Wang
  • Politiek
  • Een jubileum om niet te vieren

Een jubileum om niet te vieren

Fenghuang Wang | Hong Kong | 01 juni 2016

De Chinese partijtop besteedt er liever geen aandacht aan, maar het is vijftig jaar geleden dat de Culturele Revolutie van Mao Zedong losbarstte. De ideologische starheid is nog te groot voor een heldere kijk op de zaak, zegt de Chinese historicus Ma Yong tegen Fenghuang Wang, een van de weinige tijdschriften die een kritisch geluid durven laten horen.

Liu Yuhan: Dit jaar is het vijftig jaar geleden dat de Culturele Revolutie begon. Daarop volgden tien verschrikkelijke jaren. Wie heeft volgens u de aanzet gegeven?

Ma Yong, onderzoeker aan het Onderzoeksinstituut voor Moderne geschiedenis aan de Chinese Academie voor Sociale Wetenschappen:
‘De Culturele Revolutie kon in China plaatsvinden doordat het denken te uniform was geworden. Ware emancipatie van het denken kun je niet opleggen, die ontwikkelt zich vanuit een veelheid van stemmen. De Culturele Revolutie kon juist uitbreken en tot zulke ernstige uitwassen leiden doordat het ontbrak aan verschillende meningen, aan diversiteit. Want de mensen durfden zich niet te onderscheiden of ze konden het niet: binnen de Communistische Partij van China (CCP) had je vertrouwen in de leider, je volgde hem blindelings. En een reeks campagnes voor ‘ideologische hervormingen’ die vanaf 1951 werden gelanceerd, maakten onafhankelijk denken buiten de partij ook steeds moeilijker, met name voor intellectuelen, die toch bekendstaan om hun onafhankelijke geest.’

Waarom gebeurde dit?

‘In de zeventien jaar voorafgaand aan de Culturele Revolutie [van het uitroepen van de Volksrepubliek China tot 1966] was er interne onenigheid in de Communistische Partij over de te volgen ideologische lijn. Er zijn binnen de 
partij altijd stromingen en krachten geweest die tegen Mao Zedong waren, maar die zijn gemuilkorfd. Wat bijzonder jammer is. Maar dat had wel 
te maken met de nationale en internationale context van vóór 1949. Het was een tijd van oorlog [acht jaar lang tegen Japan, van 1937 tot 1945, gevolgd door vier jaar burgeroorlog tussen de communisten en de nationalisten van de Kwomintang], dus we konden niet zonder de adviezen van de militaire staf en al helemaal niet zonder voortvarende besluiten van de leiders. De CCP had echt behoefte aan een leider als Mao Zedong, die in staat was beslissingen te nemen.

Nadat China in 1945 Japan had verslagen, had niemand ter wereld gedacht dat de Kwomintang vier jaar later gedwongen zou worden het continentale deel van China prijs te geven aan Mao Zedong en de CCP [en de wijk te nemen naar Taiwan]. Door deze historische wapenfeiten wist 
Mao het vertrouwen van de bevolking te winnen en werd hij in het begin van de jaren vijftig als een ware god gezien, in ieder geval tot 1957 [toen hij de campagne Laat Honderd Bloemen Bloeien lanceerde waarbij de Chinezen werden aangemoedigd kritiek te leveren, meteen gevolgd door een campagne tegen rechtse elementen].’

De geschiedenis moet weer het terrein worden van historici en niet een speelbal van politici

En daardoor is hij ondanks zijn fouten een heilige geworden?

‘Precies. Achteraf gezien was het fout om Mao op een voetstuk te plaatsen. Dat past ook niet in de Chinese traditie van de macht. Voordat de Culturele Revolutie uitbrak, werden besluiten in theorie gemeenschappelijk genomen. Maar in feite legde Mao Zedong anderen zijn mening op. Als hij gelijk bleek te hebben, ging hij met de eer strijken, zo niet, dan kregen anderen de schuld. Later heeft Deng Xiaoping [die in 1978 aan de macht kwam] hier lering uit getrokken door te zorgen dat er altijd een vorm van onderlinge controle is bij besluiten van de partijleiding.’

Sommigen zijn tegen al die bespiegelingen op de Culturele Revolutie, omdat daar volgens hen iets anders achter zit. Wat vindt u daarvan?

‘Onzin. De Culturele Revolutie was een bijzondere periode in onze geschiedenis, dus die horen we te onderzoeken, net als elke andere historische ramp. Het verleden is nooit afgesloten. Als je er niet over na wilt denken, kan het opnieuw opspelen. En volgens mij zijn er geen kwade bedoelingen in het spel bij degenen die erop terugkijken. Fouten blijven fouten, misdaden blijven misdaden en het is juist de bedoeling om die te voorkomen door je in het verleden te verdiepen.

Ik twijfel niet aan de cijfers van maarschalk Ye Jianying (1896-1986), die zei dat de Culturele Revolutie twintig 
miljoen levens heeft geëist. [‘Twintig miljoen doden, honderd miljoen 
mensen slachtoffer van pesterijen 
en repressie.’] Bekijk je dat op familieniveau, dan heeft minstens de helft van de toenmalige bevolking daar tien jaar lang onder geleden. Natuurlijk moet je op zoiets dramatisch terugkijken. Daarnaast is het ook een historische gebeurtenis die als zodanig moet worden behandeld. De geschiedenis moet weer het terrein worden van historici en niet een speelbal van politici. Over heel wat zaken in onze recente geschiedenis hebben we nooit een consensus bereikt, en dat komt doordat we er nooit vrijelijk onderzoek naar konden doen. Het is nu vijftig jaar geleden, 
dus laten we nu, los van alle ideologie, de onderzoekers de ruimte geven.’

© Zhang Yaxin, See+Gallery, Beijing.
© Zhang Yaxin, See+Gallery, Beijing.

Die tien jaar staan in ons geheugen gegrift, maar bijna niemand praat erover. Hoe kunnen we voorkomen dat wordt doodgezwegen wat er in 
die tijd gebeurd is?

‘Hoe meer je historische gebeurtenissen probeert te verhullen, hoe groter de problemen worden voor latere generaties. En nog extra als dat lange tijd is gebeurd. Deze periode is zowel in het onderzoek als in gesprekken vrijwel taboe. We moeten deze vijftigjarige herdenking aangrijpen om alle beperkingen op onderzoek op te heffen. 
Van een pluriform China hebben we niets te vrezen, wel van een China dat bang is voor pluriformiteit. Laten we het erover eens worden dat we nog geen echte democratie hebben, maar daar wel naar op weg zijn. Alleen dan kunnen we aan zelfonderzoek doen.

De Culturele Revolutie was een ramp voor het hele volk. We moeten vaststellen wie daarvoor verantwoordelijk waren, niet vanuit wraakgevoelens of haat, maar simpel om daar helderheid over te krijgen. Op die manier kunnen we 
er lering uit trekken, tot een nationale verzoening komen en deze zware last van de geschiedenis afschudden. Daarbij moeten we wel bedenken dat de Culturele Revolutie voortkwam uit wat zich na de Eerste Opiumoorlog (1840) allemaal in ons land had afgespeeld. 
Je kunt de verantwoordelijkheid voor de Culturele Revolutie dus niet op het conto van één man schrijven.’

© Zhang Yaxin, See+Gallery, Beijing.
© Zhang Yaxin, See+Gallery, Beijing.

Wat kunnen we hier volgens u vooral van leren?

‘We hebben het altijd over die roemrijke zeventig jaar [vanaf de stichting van de Volksrepubliek China] en dat is begrijpelijk als je propaganda wilt maken, maar historisch gezien is dat niet bevredigend. Wil China zich echt verder ontwikkelen, dan moet het zijn recente geschiedenis onder ogen zien met alles wat daarbij hoort, zoals de volkscommunes, de collectivisatie, de Grote Sprong Voorwaarts en ook de drie jaren met natuurrampen [de officiële benaming voor een drie jaar durende hongersnood die meestal wordt gezien als het gevolg van de Grote Sprong Voorwaarts]. Als vergissingen niet worden erkend, stapelen die zich op en dat heeft vreselijke gevolgen. Het huidige China moet het niet weer zo ver laten komen en zorgen dat het zich langzaam van de last van de geschiedenis bevrijdt.’

Wat moeten we dan doen?

‘Een deel van de mensen die aan de Culturele Revolutie hebben meegedaan, leeft nog. Als het nu mogelijk wordt gemaakt om onderzoek te doen, krijgen deze mensen nog de kans zich te verantwoorden voor wat ze hebben gedaan en kan dankzij al hun verschillende meningen de waarheid aan het licht komen. Doen we niets, dan zal dat voor het bewind fatale gevolgen hebben en ziet het er slecht uit voor de toekomst van China.’

‘Ideologisch gezien zijn we wel ongeveer de lijn van de Culturele Revolutie blijven volgen’

Veel jongeren kijken nu met nostalgie naar de Rode Gardisten die zich ‘met hart en ziel in de politiek stortten om hun ideaal van democratische rechten te verwezenlijken’. Wat vindt u daarvan?

‘Al vóór de communistische tijd werden arbeiders, boeren en studenten gemobiliseerd en dat gebeurde ook tijdens de Culturele Revolutie. En altijd werden ze door de politiek gemanipuleerd. Degenen die nu nog denken dat de mensen spontaan meededen, lopen achter. Al die Rode Gardisten die door het land trokken en die massabijeenkomsten op het Tiananmenplein [om Mao te zien] waren nooit mogelijk geweest zonder toestemming van de hoogste leiding.’

Nu de economische groei stokt en het corruptieprobleem gevaarlijke vormen aanneemt, zijn steeds meer mensen bang dat we in een tweede Culturele Revolutie zijn beland en denken anderen dat de eerste nog steeds niet voorbij is. Hoe kijkt u hier tegenaan?

‘Daar zit wel iets in. Ideologisch gezien zijn we wel ongeveer de lijn van de Culturele Revolutie blijven volgen. En ideologische uitgangspunten zijn altijd een rem op de ontwikkeling van China geweest. In de jaren tachtig wilden de gematigden onder leiding van Deng Xiaoping echt een eind aan de Culturele Revolutie maken, maar de eerste tien jaar van hervormingen zorgden voor grote onrust binnen de Communistische Partij. Na invoering van de hervormingen en de Opendeurpolitiek is de Chinese economie enorm gegroeid, maar dat ging wel ten koste van hervormingen op andere gebieden. Dus ja, in zekere zin zijn we nog steeds niet van de invloed van de Culturele Revolutie bevrijd.’

Auteur: Liu Yuhan
Vertaler: Tess Visser

Fenghuang Wang
Hong Kong | news.ifeng.com
De site van het Hongkongse tijdschrift Fenghuang (Phoenix Weekly) is sinds enkele jaren het uithangbord van de meest liberale media in de Chinese deelstaat. Zo dicht bij Beijing luistert het nog steeds nauw wat er over de Grote Baas wordt geschreven. Maar de relatieve persvrijheid en de geboden ruimte voor commentaar en analyse worden enorm geapprecieerd door journalisten en lezers.

Dit artikel van verscheen eerder in Fenghuang Wang.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.