• Stern
  • Cultuur
  • Een neus uit duizenden

Een neus uit duizenden

Stern | Stephan Maus | 23 juni 2016

Jean-Claude Ellena, de alom gerespecteerde parfumeur van Hermès, componeerde met Muguet Porcelaine de zoveelste en waarschijnlijk laatste ‘geursensatie’ in een carrière die bol staat van de successen.

Als voorbereiding op mijn ontmoeting met de beste parfumeur ter wereld maak ik eerst eens een wandeling door zijn geboortestreek. Context opsnuiven. Aanvankelijk ruikt de Provence op deze warme dag als haar eigen cliché: naar de lavendel-, tijm- en rozemarijnzakjes die in de winkels van Grasse worden verkocht. Maar er is nog iets anders wat zich met die geuren vermengt. Iets geheimzinnigs. Een onbekend kruid? Mijn eigen zweet na de steile klim over weggetjes vol gaten naar de kalkplateaus van de Haute Siagne? Hierboven openbaart het Provençaalse achterland eindelijk zijn basistoon: het ruikt naar het smeltende asfalt van het gloeiend hete wegdek.

10.000 geurmoleculen

De geboortestreek van Jean-Claude Ellena ruikt dus naar asfalt en kruiden. Sinds 2004 is hij hoofdparfumeur bij Hermès. De meeste modehuizen laten hun parfums mengen door gespecialiseerde bedrijven. Alleen Chanel, Caron, Dior, Patou en Hermès hebben een eigen parfumeur, een zogenaamde neus.

Ellena heeft bij zijn aanstelling bedongen dat hij zijn geuren buiten het Parijse moederbedrijf mag componeren. Dus is er voor hem in een villa in de bergen boven zijn geboortestad Grasse een creatief centrum ingericht: moderne architectuur, strakke lijnen onder pijnbomen, een zweempje zen. Panoramaramen bieden uitzicht op het dal, en bij goed weer kun je over de Middellandse Zee tot aan Corsica kijken.

Jean-Claude Ellena staat naast een koelkast vol essences. Blauwe chino, wit overhemd, een dichterlijke oogopslag en een gegroefd gezicht. Op tafel staan twee carrousels met flacons op meerdere niveaus, zogenaamde geurorgels. Meer dan tienduizend geurmoleculen heeft de wetenschap tot nog toe geïdentificeerd, zegt Ellena. Zo’n duizend geuren kan hij uit zijn herinnering naar boven halen, zonder ze te hoeven ruiken. Vanaf zijn jeugd heeft hij zich hierin geoefend. Op school haalde hij slechte cijfers, waarop zijn vader – ook een parfumeur – hem op zijn zestiende in de leer deed bij de firma Chiris in Grasse. Ellena trainde zijn neus net zolang tot hij alleen al aan de geur kon vaststellen of een essence in een reservoir van glas of van metaal was gedistilleerd.

Voordat hij zijn laatste geur schiep, Le Jardin de Monsieur Li, schreef hij een kort verhaal om in de juiste stemming te komen

Algauw werkte hij voor alle grote bedrijven en ontwierp hij parfumklassiekers als First voor Van Cleef & Arpels en Eau Parfumée au Thé Vert voor Bulgari. Zijn stijl werd in de loop der jaren steeds puurder. Bestond First nog uit honderdvijftig geurtonen, tegenwoordig stelt Ellena zijn geuren samen uit nauwelijks meer dan twintig ingrediënten. Hij heeft zijn geurorgels teruggebracht tot tweehonderd flacons.

‘Met dit palet kan ik alle geuren componeren,’ zegt Ellena. ‘De hersenen hebben maar weinig informatie nodig om de illusie van een geur tevoorschijn te toveren.’ Hij heeft het over ‘palet’ en ‘componeren’, want zijn voorbeelden zijn schilders, componisten en schrijvers. Voordat hij zijn laatste geur schiep, Le Jardin de Monsieur Li, schreef hij een kort verhaal om in de juiste stemming te komen.

Weglaten, steeds meer weglaten tot de essence van een geur gevonden is, dat is zijn methode. Zijn geboortestreek heeft hij ook al eens in een geurformule gegoten: voor Brin de Réglisse van Hermès liet hij de geur van lavendel in driehonderd verschillende moleculen splitsen en elimineerde hij alles wat onzuiver rook. Zo ontstond een heel verfijnde geur.

Maar wat nu als er iemand langskomt die vindt dat de Provence naar asfalt en lavendel ruikt en het geheel nog wordt versterkt door het schrille gezang van de cicaden?

Jean-Claude Ellena glimlacht. ‘Interessant,’ zegt hij. Hij houdt van verrassende combinaties. Voor hem zijn er geen vieze geuren. Een goed parfum moet een geur uit zijn cliché bevrijden en de balans zien te vinden tussen verwarrende en vertrouwde elementen.

© Magali Delporte / HH
© Magali Delporte / HH

‘Asfalt, très bien. Hoe maak ik dat?’ Ellena doet een hand onder zijn kin en kijkt naar buiten, naar de Middellandse Zee aan de horizon. Plotseling beent hij naar een van zijn geurorgels, draait een flacon berkenessence open en doopt er een touche, een papieren teststrookje, in. Een tweede touche doopt hij in een flacon met de synthetische stof isobutyl quinoline, die een krachtige, leerachtige, houtige, zelfs tabakachtige geur verspreidt. Dan legt hij beide strookjes over elkaar en wappert ermee in de lucht: een zware asfaltgeur vult de kamer. ‘Het enige probleem is dat uw cicadengezang jammer genoeg niet in een parfum te vangen is,’ zegt hij.

Voor de rest krijgt hij vrijwel alles in een flacon. Hij pakt een flesje, doopt er een touche in en reikt me die aan: het ruikt naar verwelkte bloemstelen en tuinafval. Hij doopt nog eens twee teststrookjes in andere flacons, legt de drie over elkaar en er stijgt een geur van een bloeiende roos op. ‘Vijfhonderd moleculen heeft de natuur nodig voor rozengeur,’ zegt hij, ‘ik doe het met drie.’

Sinds Ellena in 2004 in dienst kwam, is de omzet van het segment parfums bij Hermès gestegen van 65 miljoen euro naar meer dan 230 miljoen euro in 2014. De meester is inmiddels 69 jaar oud. Vorig jaar heeft hij een opvolgster gevonden: Christine Nagel, 58.
Hun eerste ontmoeting dateert van vijftien jaar geleden. Op hetzelfde moment probeerden ze met hun geuren Cartier te interesseren. Ellena kreeg de opdracht, de volgende van Chanel ging naar Nagel. Nu zitten ze al maanden tegenover elkaar aan een bureau. Als Jean-Claude aan de geurmonsters op de huid van Christine ruikt, lijkt het alsof een verliefd stel in elkaars armen ligt.

Te ongewoon

‘Ze is niet mijn leerling,’ zegt de meester-parfumeur. ‘Ze is mijn alter ego.’ Maar hun werkwijzen hadden niet meer van elkaar kunnen verschillen. Ellena componeert in zijn hoofd. Christine Nagel werkt volgens het principe van trial-and-error. Onophoudelijk doopt ze teststrookjes in composities, ze moet de geuren op haar huid hebben. Ellena ruikt het liefst in gedachten.

Beiden hebben hun vrijheid zwaar moeten bevechten. Decennialang hebben ze de briefings van marketingmensen in praktijk gebracht: frisse vrouwengeur, richting sinaasappel, maximumprijs 80 euro – dat soort dingen. ‘En als een geur wordt afgekeurd, komen de perioden van depressiviteit,’ zegt Jean-Claude Ellena.


Een dergelijke ervaring heeft zijn carrière voor altijd veranderd. Eind jaren tachtig had hij een parfum gecomponeerd dat geïnspireerd was op de geur van thee. Hij presenteerde het bij Dior. De directie was enthousiast, maar toen sprak de marketingafdeling haar veto uit: te ongewoon.

Ellena liet het parfum in een la verdwijnen. Op een dag bood hij het aan bij Bulgari. Eau Parfumée au Thé Vert werd een van zijn grootste successen. ‘Toen heb ik met mezelf afgesproken alleen nog maar mijn eigen ding te doen,’ zegt hij. ‘Ik heb nooit meer naar marketingmensen geluisterd. Ik accepteer geen briefings meer. Ik volg alleen nog maar mijn eigen stem.’

Natuurlijk weet de slimme meester-parfumeur ook wel dat dit de waardevolste paradox in zijn carrière is. Door zich tegen de almacht van de marketinggoeroes te verzetten, geeft hij hun het doeltreffendste reclame-instrument in handen: wie een geur van Jean-Claude Ellena op doet, kan deelgenoot zijn van de utopie van de onafhankelijke kunstenaar.

Auteur: Stephan Maus
Vertaler: Pieter Streutker

Beeld bovenaan: © Kirk McKoy / Getty

Stern
Duitsland | weekblad | oplage 1.275.000

Het grootste actualiteitenblad van Duitsland, bekend om de rijk geïllustreerde reportages. Is sinds de publicatie van de vervalste dagboeken van Hitler een beetje verbleekt.

Dit artikel van Stephan Maus verscheen eerder in Stern.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.