• Die Tageszeitung
  • Politiek
  • Groen, rechts en gevaarlijk?

Groen, rechts en gevaarlijk?

Die Tageszeitung | Berlijn | Edith Kresta | 28 april 2017

Een groeiend aantal ultranationalistische Duitsers trekt zich terug op het leeglopende platteland. Zijn zij een sekte? Of ongevaarlijke zonderlingen die messen smeden, ecologisch boeren en oude ambachten beoefenen?

Het is er stil, afgezien van de krijsende kraaienzwerm die is neergestreken voor de bakstenen kerk. Nergens een mens te bekennen. Klaber ligt op een verlaten plek in het landschap van Mecklenburg, ongeveer 20 kilometer van Güstrow. De toren van de kerk, van verre zichtbaar als herkenningspunt, een vijver, een Gutspark, een Gutshaus, een imker, een smid, een boekbindster. Oude ambachtskunst die je na aanmelding kunt bewonderen en kopen.

Jan Krauter woont er nu zeventien jaar. Een grote, slanke man met een onverzorgde rossige baard en opvallend blauwe ogen. In zijn smederij maakt hij damaststalen messen voor de keuken en de jacht. ‘Ik zit vol tot volgend jaar,’ zegt hij. Behalve kostbare lemmeten verkoopt Krauter ook honing en honingwijn. ‘Groente en fruit verbouwen we alleen voor eigen behoefte.’ Maar voor een groot gezin – Krauter heeft zes kinderen – is die behoefte nog niet zo gering.

De groep die met Krauter op het landgoed woont en werkt, wordt wel betiteld als neo-Artamanen [afgeleid van de naam van een extreemrechtse jeugdbeweging uit München, die later in de Hitlerjugend werd opgenomen]. Maar zo ziet Krauter zichzelf niet. Eerder voelt hij zich verwant met de Amerikaanse Amish, bij wie hij ooit een jaar heeft gewoond. In de stad met zijn drukte, verloedering, ‘gendergedoe’ en veel buitenlanders houdt hij het niet meer uit.

‘Artamanen – dat zegt de Amadeu Antonio Stichting over ons,’ zegt Krauter. ‘Ik heb ze aangeklaagd en ik ben veel geld kwijt geweest aan advocaten.’ De [burgerlijk-rechtse] stichting tegen extreemrechts geweld laat weten dat de smid een klacht had ingediend omdat hij beschuldigd werd van deelname aan een opstootje in de tuin van de burgemeester van de gemeente Lalendorf, waar Klaber deel van uitmaakt. Tot een proces kwam het nooit. ‘Die stichting bestempelt ons ook als völkische kolonisten,’ zegt de smid. Ons? ‘Ja, mij en wat vrienden.’

Hij was altijd al rechts, maar dat belette deze uit Hannover afkomstige en tot bankemployé opgeleide man niet om als zestienjarige ‘een neger uit Somalië als vriend’ te hebben. ‘In Duitsland wordt alles zwartgemaakt wat niet keurig burgerlijk is. Ik heb actie gevoerd tegen gentechnologie en tegen vluchtelingen. Maar tegenwoordig mag je niks meer zeggen.’

Elite binnen rechts

Wat hij tegen vluchtelingen heeft?

‘Kijk, negentig procent bestaat uit alleenstaande jonge mannen. Ze belanden hier via smokkelsyndicaten. Sinds zij hier in de omgeving gehuisvest zijn, gaan onze drie meisjes niet meer zwemmen in de vijver.’

In de brandschone smederij met het knetterende vuur en oude, zorgvuldig onderhouden gereedschappen waant de bezoeker zich teruggeplaatst in pre-industriële tijden. Op de werkbank ligt een gesmeed lemmet. Krauters medewerker is druk doende met het hoornen heft. Het kostbare product vindt vooral aftrek bij Zwitsers.

Het gezin is het allerbelangrijkste, zegt Krauter. Hij heeft in de omgeving vrienden die er net zo over denken. ‘Andere vrienden wilden zich ook hier vestigen, maar het is erg moeilijk om in deze economisch zwakke regio werk te vinden.’

‘De groep kenmerkt zich door losse verbanden,’ bevestigt Marius Hellwig van de Amadeu Antonio Stichting in Berlijn. Ook in andere delen van Duitsland groeit de beweging. ‘Een elite binnen rechts,’ zegt Hellwig. ‘Ze provoceren niet en lopen ook niet getatoeëerd met nazivlaggen te zwaaien. Ze gedragen zich voorbeeldig en wekken geen verdenking. Ze kennen elkaar uit de sfeer van de 
vakantiekampen van de Vikingjeugd. Hun gedachtegoed is völkisch. Maar de völkische beweging is ouder dan het nationaalsocialisme, al heeft dat veel van het gedachtengoed overgenomen.

Het concrete gevaar van zulke groepen acht Hellweg niet groot. ‘Het gevaarlijkste is waarschijnlijk dat de kinderen die er opgroeien zich niet vrij kunnen ontplooien. Ook dat is een vorm van geweld.’

Sfeerbeeld uit de Duitse regio Mecklenburg. – © Stefan Sauer /
Sfeerbeeld uit de Duitse regio Mecklenburg. – © Stefan Sauer /

De rechtse kolonisten verspreiden zich vooral in landelijke gebieden waaruit politiek en civil society zich terug hebben getrokken, vertelt Karen Larisch, in Güstrow gemeenteraadslid voor Die Linke. De deelstaat Mecklenburg-Voor-Pommeren met haar uitgestrekte landelijke gebied is hiervan een goed voorbeeld. ‘Onze verdienste is,’ zegt Larisch, ‘dat we dit wereldje hier heel goed volgen’. Mede dankzij de Amadeu Antonio Stichting, die in 2014 de studie Völkische Siedler im ländlichen Raum publiceerde.

Larisch heeft het over een soort interne gelofte om er niet over te praten. Wie wil er nou verantwoordelijk zijn voor een slecht imago van een regio? ‘Ondertussen engageren de rechtsen zich vrolijk met dorpsfeesten en evenementen. We moeten met z’n allen tegen die rechtse beweging protesteren en er vooral ook eigen activiteiten tegenoverstellen,’ zegt ze. ‘Want het lijkt erop dat ze geaccepteerd begint te raken.’

Burgemeester Reinhard Knaack (Die Linke) van Lalendorf weigert iets over hen te zeggen

Koppelow ligt zo’n twintig kilometer van Klaber. Een stil boerendorp. ‘Daarboven wonen rechtsen,’ vertelt een oude man die uitlegt hoe je het dorp achter de heuvel kunt bereiken. ‘Ze komen samen in een uitgebouwde schuur om er zonnewende en andere fratsen te vieren.’
Helmut Ernst is bioboer. Hij woont in Koppelow. Bij de term Artamaan begint hij te aarzelen. ‘De media doen net alsof ze de macht gaan overnemen. Maar ik ben het eens met hun manier van leven.’

Regionale economische kringloopprocessen, biogasinstallaties en centrale windmolenparken, kritiek op de geïndustrialiseerde landbouw en zijn gentechnologie, afkeer van globalisering. Ernst wil ‘ingrijpende veranderingen’ in het landbouwbeleid ten gunste van het boerenbedrijf. Het economische beleid van de Alternative für Deutschalnd [AfD] is hem ‘te neoliberaal’. Zijn ongenoegen concentreert zich vooral op het immigratiebeleid.

Ernst ziet zichzelf niet als racist, ‘in dat geval zou ik biologisch argumenteren’. Het gaat hem om ‘culturele overheersing’.

De bioboer woont hier nu bijna 25 jaar. Volgens berichtgeving uit 2007 in de Antifa-Nachrichten was de ‘vriendenkring der Artamanen’ benaderd om hulp bij het ‘concept-Koppelow’. Deze in 1962 opgerichte vriendenkring ziet zichzelf als hoeder van de historische erfenis van de Artamanen uit de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw. Zij hadden toen ook een nederzetting in Koppelow. Na de Wende [de democratisering van de DDR na de val van de Muur] kwamen er eerst vier gezinnen uit Niedersachsen, Hamburg en Schleswig-Holstein, die elkaar kenden uit de rechtse jeugdbeweging. In een artikel in de Junge Freiheit uit 2005 wordt deze groep omschreven als ‘informeel gestructureerd’. Gesproken wordt van een veelheid aan familiale verbanden. De Artamanen zouden ‘op de streek rond Koppelow hun stempel willen drukken’.

De komst van rechtse kolonisten naar Klaber en Koppelow roept samenzweringstheorieën op. Maar van het stempel dat ze op de streek zouden willen drukken is niets te merken, ook al zit de AfD met ongeveer 21 procent in de Mecklenburgse Landdag. In de kieskring waar de Artamanen zich vestigden, haalde de AfD zelfs minder stemmen.

Oppassende modelburgers

Burgemeester Reinhard Knaack (Die Linke) van Lalendorf weigert iets over hen te zeggen. Hoewel we diverse keren een afspraak hebben, komt hij niet opdagen. Ook telefonisch krijgen we hem niet te pakken. Kennelijk wil hij er geen woorden meer aan kwijt. Terwijl hij in 2010 heldhaftig had geweigerd om aan de tot deze kolonistengroep horende Petra Müller uit Lalendorf voor haar zevende kind de oorkonde bij het erepeetvaderschap van de Bondspresident uit te reiken. Tien gemaskerde personen kwamen vervolgens in Knaacks voortuin verhaal halen. Hij deed aangifte wegens huisvredebreuk, maar tot op heden is er nog niemand in staat van beschuldiging gesteld.

Ook verder halen de omwonenden hun schouders op. De kolonisten gelden als oppassende, ijverige medeburgers, overtuigde ecoboeren, die kunsttentoonstellingen met regionaal handwerk organiseren. Helmut Ernst bijvoorbeeld was mede-initiatiefnemer van de actiegroep ‘gentechnologievrije regio Nebel/Krakow’, tot zijn rechtse ideologie bekend werd en hij er niet langer welkom was.

Het engagement met de natuur van de rechtse kolonisten wortelt in traditie, het platteland had altijd al een plek in hun utopie – ook de Duitse milieubeweging heeft haar wortels in de reformbeweging van het begin van de twintigste eeuw. Toen al was het er een vergaarbak van linksen, rechtsen en veganisten.

Ada Rössel is schoolhoofd in Güstrow. Zij weet van collega’s dat de kinderen van deze kolonisten doorgaans naar een Vrije School gaan. Het zijn modelleerlingen, hun ouders werken constructief mee. ‘Ze bespelen allemaal een instrument en hun ouders provoceren niet.’ Het motto bij scholen en andere verenigingen: altijd blijven communiceren.

Dan is Jan Krauter rechtlijniger. Op de kerstmarkt in kasteel Ulrichshusen had hij altijd een kraampje met prachtige messen, maar afgelopen december kwam hij niet meer opdagen. Helmuth Freiherr von Maltzahn, de eigenaar van het kasteel, weet wel waarom. Von Maltzahn heeft in een flatgebouwtje van twaalf woningen dat hij bezit 46 vluchtelingen gehuisvest. ‘Sinds die tijd komen de smid en de boekbindster van Klaber niet meer op onze markt. Hun vorm van protest tegen vluchtelingen in onze regio,’ zegt de in passende jachtkledij gestoken kasteelheer in het restaurant van zijn Gutshaus. ‘Heeft u hun werkplaats gezien?’ vraagt hij. ‘Je kunt er van de vloer eten. Ik weet precies hoe zij sporen. Ze willen een ander Duitsland, een andere maatschappij, ze strijden ondergronds. Het is een sekte met een heel strak ideologisch korset.’

Een sekte – ecologisch, Germaans, dwepend met Duitse folklore, conservatief – die probleemloos opgaat in de AfD. ‘Ja, ik ben lid van de AfD,’ zegt Jan Krauter. Het is maatschappelijk beter geaccepteerd dan de obscure nationalistische hoek van de NPD, waarin de kolonisten voordien werden geplaatst.

Auteur: Edith Kresta

Die Tageszeitung
Duitsland | dagblad | oplage 57.000

Opgericht als reactie op het terrorisme van de RAF. Uitgegroeid tot krant van feministen, milieuactivisten en pacifisten. Tot 1991 werd iedere medewerker een eenheidssalaris betaald.

Dit artikel van Edith Kresta verscheen eerder in Die Tageszeitung.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.