• The Christian Science Monitor
  • Cultuur
  • #HandsOffCaster

#HandsOffCaster

De poging om hardloopster Caster Semenya uit de vrouwencompetitie te weren, raakt in Zuid-Afrika een gevoelige snaar. Wie de apartheid heeft meegemaakt, weet hoe het voelt om te worden uitgesloten.

Tijdens haar jeugd in Zuid-Afrika kreeg Hlengiwe Buthelezi voortdurend te horen dat ze te sterk was, te snel, te jongensachtig – bij straatvoetbal konden de meeste jongens zich niet eens met haar meten. Zwijgen leek haar de beste verdediging tegen al dat commentaar. Ze besloot nóg harder te rennen, nóg harder te trappen en al het gefluister, dat ze op vrouwen viel, dat ze een man wilde zijn, te negeren. Tegenwoordig is Buthelezi medeorganisator van de AfroGames voor lesbische, homosek-suele, biseksuele, transgender en 
interseksuele (lhbti) atleten.

Afgelopen februari zag ze op tv en in de kranten dagelijks een vrouw met eenzelfde voorkomen als zij en dezelfde seksuele voorkeur, die zich op het wereldtoneel sterk maakte voor het recht zichzelf 
te mogen zijn. En ze had de steun van miljoenen Zuid-Afrikanen, nog iets wat ze als tiener niet voor mogelijk 
had gehouden.

Caster Semenya, tweevoudig Olympisch kampioene op de 800 meter, stond vorige maand een week lang voor het internationale sporttribunaal in Lausanne. Ze had beroep aangetekend tegen een voorgestelde regel 
die bepaalt dat vrouwelijke hardlopers met hyperandrogenisme hun hoge 
testosteronniveau kunstmatig moeten verlagen om mee te mogen doen aan de vrouwencompetitie in de series 
van de 400 tot de 1600 meter. De zaak heeft de mondiale discussie aangezwengeld over de vage gendergrenzen en hoe die af te bakenen in de sport-wereld, die keurig is opgedeeld in een mannen- en een vrouwencompetitie. Voor velen is het ook een zaak van rechtvaardigheid, die draait om de acceptatie van atleten zoals ze zijn en de garantie van een gelijk speelveld – en om de vraag of dat überhaupt wel mogelijk is.

Semenya kan in haar thuisland rekenen op enorme steun. Deels omdat veel Zuid-Afrikanen, zoals Buthelezi, zich herkennen in haar strijd, niet alleen op het gebied van seksuele geaardheid en gender maar ook wat ras, klasse en nationaliteit betreft. ‘Dat ze uitsluiting riskeert om iets waarmee ze is geboren, en waar ze dus niets aan kan doen, raakt bij veel Zuid-Afrikanen een gevoelige snaar,’ zegt profvoetballer Phuti Lekoloane. ‘Iedereen die de apartheid heeft meegemaakt, weet 
hoe dat voelt.’

Caster Semenya wint de 800 meter tijdens de IAAF Continental Cup in het Tsjechische Ostrava, 9 september 2018. – © AP
Caster Semenya wint de 800 meter tijdens de IAAF Continental Cup in het Tsjechische Ostrava, 9 september 2018. – © AP

Semenya’s gevecht begon in 2009, 
toen vlak voor de finale van de 800 meter op het wereldkampioenschap in Berlijn bekend werd dat de atlete op last van de Internationale Atletiekfederatie IAAF was onderworpen aan een geslachtstest. Luttele uren later [in afwachting van de uitslag mocht ze meedoen aan de finale] liet 
ze haar concurrenten moeiteloos achter zich en bemachtigde ze de wereldtitel met een persoonlijk record. ‘Het is duidelijk dat ze een vrouw is,’ zei Pierre Weiss, secretaris-generaal van de IAAF bij de bekendmaking van de uitkomst van het onderzoek. ‘Maar misschien niet voor de volle honderd procent.’ Voor veel Zuid-Afrikanen riekte de gedwongen seksetest naar discriminatie. Als Semenya moest bewijzen dat ze een vrouw was, 
vroegen ze zich openlijk af, waarom gold dat dan niet voor alle vrouwelijke wedstrijdlopers, inclusief de witte?

Het moet gezegd, diverse witte sportvrouwen zijn in het verleden ook 
verplicht tot een geslachtstest, en internationale sportautoriteiten 
worstelen al langer met de heikele afbakening tussen mannelijke en vrouwelijke sporters. De IAAF suggereert 
dat hoge testosteronwaarden een voordeel opleveren, vooral bij korte, intensieve sportprestaties. Critici werpen tegen dat een keur aan andere factoren, van lichaamslengte tot allerhande ondersteuning, net zoveel, zo niet meer, voordeel opleveren. Talloze Zuid-Afrikanen ervoeren de denkwijze van de IAAF als de zoveelste vernedering: een zwart vrouwenlichaam dat onder de loep moet worden genomen om te bewijzen dat het natuurlijk is. Dus toen Semenya in 2010 weer werd toegelaten tot de vrouwencompetitie, beschouwden velen dat als een historische overwinning.

‘Als je naar de geschiedenis van Zuid-Afrika kijkt, is het voor een zwarte, openlijk lesbische vrouw met een arme achtergrond niet vanzelfsprekend om naam te maken,’ zegt mensenrechtenadvocaat 
Letlhogonolo Mokgoroane, medewerker van Sonke Gender Justice, een Zuid-Afrikaanse ngo. ‘Maar tegen alle verwachtingen in heeft ze dat juist wel gedaan. En dat is voor landgenoten een reden om zich eensgezind achter haar te scharen. Ze vinden dat je haar dit niet kunt afnemen.’

Op de baan én daarbuiten heeft Semenya zichzelf zorgvuldig neergezet als iemand die zich niet verontschuldigt voor wie ze is. ‘Zou het voor jullie 
makkelijker zijn als ik niet zo snel was? Zou het eenvoudiger zijn als ik niet meer won? Zouden jullie je beter voelen als ik minder trots was?’ vroeg ze in een Nike-reclame uit 2017. ‘Dat is dan pech, want ik ben hiervoor geboren.’ 


Niet alleen sportdeelname staat op het spel, ook vrouwenwelzijn

Dat Semenya zonder gêne uitkomt voor haar seksuele geaardheid, maakt haar tot een inspiratiebron voor veel Zuid-Afrikaanse lhbti’ers, die in hun jeugd maar weinig bekende persoonlijkheden zagen die openlijk homoseksueel waren. ‘Ik heb altijd tegen haar opgekeken,’ zegt Lekoloane, die in 2015 als eerste Zuid-Afrikaanse profvoetballer uit de kast kwam. Maar tegelijkertijd laten Semenya’s wapenfeiten nog 
maar eens zien hoeveel werk er nog moet worden verzet op het gebied van acceptatie, stelt Buthelezi, de mede-organisator van de AfroGames. ‘In dit land zijn we weliswaar bevrijd op papier, maar niet altijd in het echte leven.’ Zuid-Afrika legaliseerde het homohuwelijk eerder dan de Verenigde Staten en de rechten van homoseksuele burgers zijn in de grondwet verankerd, maar dat is nog geen garantie voor sociale acceptatie. Discriminatie en geweld tegen lhbti’ers zijn aan de orde van de dag. ‘Maar met een bekende persoon als voorbeeld doen mensen eerder hun best het te begrijpen,’ zegt Buthelezi. ‘Dat helpt om het stigma te doorbreken.’

De Zuid-Afrikaanse regering zegde financiële hulp toe voor Semenya’s rechtszaak bij het Hof van Arbitrage voor Sport. De minister van Sport-zaken, Tokozile Xasa, kwam in hoogsteigen persoon naar Lausanne om haar bij te staan. [De uitspraak is uitgesteld tot eind april.] ‘Er staat meer op het spel dan alleen sportdeelname,’ zei Xasa tijdens een persconferentie. ‘Lichamelijke integriteit, vrouwenwelzijn, het vermogen in eigen onderhoud te voorzien, identiteit, privacy, veiligheid en het gevoel voor vol te worden aangezien: dat alles is in het geding.’ Semenya, strijdbaar als altijd, twitterde de avond voor de laatste dag van de hoorzitting aan haar 161.000 volgers: ‘Wees onbevreesd, wees dapper, wees vastberaden. Heb jezelf lief!’

Auteur: Ryan Lenora Brown

The Christian Science Monitor
Verenigde Staten | website | csmonitor.com
Na meer dan een eeuw is deze krant uit Boston in 2009 gestopt met 
de printversie en verdergegaan 
op internet. Heeft nog wel een 
wekelijkse printeditie. Niet 
religieus, de krant dankt zijn naam aan de financier: de Christian Science Church.

Dit artikel van Ryan Lenora Brown verscheen eerder in The Christian Science Monitor.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 heeft 1000 nieuwe leden nodig

Deze maand bieden wij daarom een deel van onze artikelen gratis aan. Zo kunt u vast kennismaken met ons aanbod. Leden blijven toegang houden tot onze maandelijkse digitale editie en het archief.