• Gazeta Wyborcza
  • Cultuur
  • Hart van Chopin blijft beroeren

Hart van Chopin blijft beroeren

Gazeta Wyborcza | Warschau | Margit Kossobudzka | 01 december 2017

Poolse onderzoekers denken de definitieve doodsoorzaak van componist Frederic Chopin te hebben vastgesteld. Toch is het laatste woord over de kwestie nog niet gezegd.

De Poolse componist Chopin is volgens de officiële lezing aan longtuberculose overleden. Sommige wetenschappers twijfelen daar echter aan: de door zijn behandelend artsen beschreven symptomen zouden typisch zijn voor een andere aandoening, taaislijmziekte. Een paar jaar geleden kregen Poolse onderzoekers de kans om Chopins hart te onderzoeken. Onlangs publiceerden zij hun resultaten in het American Journal of Medicine. Wat blijkt: de pianovirtuoos overleed hoogstwaarschijnlijk toch aan de complicaties van tuberculose.

Frederic Chopin [in Polen geboren uit een Franse vader en een Poolse moeder] had van jongs af aan gezondheidsproblemen: diarree, buikpijn, hoofdpijn 
en steeds terugkerende verkoudheden. Ook als volwassene had hij voortdurend klachten, klachten die erg lijken op de symptomen van taaislijmziekte. De componist en pianist was mager, werd snel moe en leed aan hoofd- en gewrichtspijnen. Hij gaf bloed op, had het gevoel te stikken en was waarschijnlijk onvruchtbaar. Verder kon hij maar moeilijk trappen lopen en moest hij soms na concerten van het podium 
gedragen worden. In zijn laatste levensjaren was hij volstrekt afhankelijk 
geworden van de hulp van vrienden.

Hart gerepatrieerd

In 1831 was Chopin in Parijs gaan wonen, waar hij op 17 oktober 1849 
op 39-jarige leeftijd stierf. Zelfs voor 
de negentiende eeuw, met zijn lage levensverwachting, was dat erg jong. Begraven werd hij op het beroemde kerkhof Père Lachaise in Parijs, alleen zijn hart keerde terug naar Polen. In die tijd was het niet ongewoon dat het hart van een in het buitenland gestorven beroemdheid werd gerepatrieerd. Toch is het geval Chopin bijzonder. 
De componist was tafefoob: hij had 
een panische angst om levend begraven te worden. Tafefobie was in die 
tijd een veel voorkomende psychische aandoening: ook bijvoorbeeld Alfred Nobel leed eraan.

Na Chopins dood voerde men zijn laatste wil uit en werd zijn hart op zijn 
verzoek uit zijn lichaam verwijderd. Zijn zus Ludwika Jedrzejewicz nam het geconserveerd in alcohol (waarschijnlijk whisky of cognac) mee naar Warschau. Ze moest daarvoor stiekem de Russische grens oversteken [een onafhankelijke Poolse staat bestond toen nog niet en Warschau lag in het Russische rijk].

Het hart werd aan de zorgen toevertrouwd van de missiepaters van de Kerk van het Heilig Kruis in Warschau. Daar werd het om beurten in de sacristie, de crypte van de benedenkerk en in een van de pilaren van het kerkschip bewaard. Toen een eeuw later, tijdens de opstand van Warschau in 1944, rondom de kerk hevig werd gevochten, haalde een aalmoezenier van het Duitse leger de paters over de urn aan hem mee te geven, zodat hij die in veiligheid kon brengen. Een paar dagen later brachten de Duitsers hem alweer terug, terwijl ze de scène uitgebreid filmden voor propagandadoeleinden.


Al die tijd interesseerde niemand zich voor de inhoud van de urn, totdat in 2008 onderzoekers de werkelijke doodsoorzaak van de componist wilden achterhalen. Ze vroegen toestemming aan de Poolse minister van Cultuur om een stukje van het orgaan weg te nemen, maar die werd geweigerd. Nadat ze bleven aandringen, kregen ze in 2014 wel toestemming om de urn te openen en te inspecteren. Het was voor het eerst dat onderzoekers het hart konden bekijken; weefselmonsters mochten ze nog steeds niet nemen en ook invasief onderzoek was taboe. Maar binnen deze beperkingen wisten ze toch de waarschijnlijke doodsoorzaak te bepalen.

De eerste auteur van de recente publicatie in het Amerikaanse vaktijdschrift is Michal Witt van het Instituut voor Humane Genetica van de Poolse Academie der Wetenschappen. Een paar jaar geleden vertelde hij: ‘In 2000, tijdens een congres van de Poolse werkgroep voor taaislijmziekte, hebben we voor het eerst geopperd dat Frederic Chopin wellicht aan die ziekte leed en eraan is overleden.’ Taaislijmziekte is een van de meest voorkomende genetische ziekten. Ze wordt veroorzaakt door een defect in het gen dat zorgt voor de aanmaak van het eiwit CFTR. Is daar onvoldoende van aanwezig, dan raken de luchtwegen van een patiënt verstopt met een dik, kleverig slijm. Ook leidt het tot symptomen als een slecht werkende alvleesklier. 
De ziekte kan meer of minder ernstige vormen aannemen.

Naar schatting lijdt in Polen 1 op de 2500 pasgeborenen aan taaislijmziekte. Chopin had dus heel goed een van die kinderen geweest kunnen zijn. In dat geval had hij van beide ouders een gemuteerde versie van het gen geërfd, een noodzakelijke voorwaarde om de ziekte te krijgen. De zus van de componist had vergelijkbare symptomen, stierf ook jong en kan dus dezelfde ziekte hebben gehad.

Drie jaar na het onderzoek van het hart is de conclusie van het artikel in het American Journal of Epidemiology echter dat de componist ‘hoogstwaarschijnlijk’ toch aan tuberculose leed. De directe doodsoorzaak lijkt een ontsteking van het hartzakje te zijn geweest, een veelvoorkomende complicatie van tbc. Toch is het laatste woord over de kwestie nog niet gezegd. Sommige wetenschappers betwijfelen of het onderzochte hart wel aan de componist toebehoord heeft. Alleen een DNA-analyse kan die laatste onzekerheid wegnemen en daarmee de mogelijkheid definitief uitbannen dat hij toch taaislijmziekte had. Maar daarvoor zullen we eerst nog een halve eeuw moeten wachten, want dan pas mag het hart opnieuw worden onderzocht.

Auteur: Margit Kossobudzka
Vertaler: Valentijn van Dijk

Openingsbeeld: Een portret van Chopin uit 1835 door zijn latere verloofde Maria Wodzinska.

Gazeta Wyborcza
Polen, dagblad, oplage 396.000

‘De Verkiezingsgazet’ is opgericht na de val van de Muur en uitgegroeid tot een grote krant, ondanks zijn bescheiden middelen. Doelstelling: nieuws brengen op informatieve en seculiere wijze.

Dit artikel van Margit Kossobudzka verscheen eerder in Gazeta Wyborcza.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 is jarig en trakteert!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en krijg 3 maanden gratis toegang tot 360 online.