• Nautilus
  • Cultuur
  • Het probleem met mindfulness

Het probleem met mindfulness

Nautilus | New York | Brian Gallagher | 31 mei 2018

De enorme populariteit van mindfulness baart wetenschappers zorgen. ‘Sommige populaire meditatiepraktijken doen meer kwaad dan goed.’

Mindfulness is erg populair. Is dat reden 
tot zorg? Carl Erik Fisher denkt van wel. Fisher is professor klinische psychiatrie aan de Columbia-universiteit en psychotherapeut. In zijn therapiesessies maakt hij gebruik van meditatietechnieken en hij mediteert zelf ook. Toch vreest hij dat bepaalde populaire meditatiepraktijken, die verlossing zoeken in een heldere geest, de voordelen van meditatie meer kwaad dan goed doen. Recent onderzoek laat zien dat beoefenaars van mindfulmeditatie er schade van kunnen ondervinden.

‘De mindfulnesshype prent mensen in dat ze altijd strak gefocust moeten zijn op wat ze ervaren en hun geest moeten vrijwaren van invloeden en gedachten,’ aldus Fisher. ‘Maar dat is een volstrekt verkeerd beeld van waar het om gaat. Er is geen enkele traditie van mindfulness die zegt dat je je gedachten moet stopzetten. In een normale, niet-religieuze, klinische setting gaat het er alleen maar om dat je aandacht krijgt voor het hier en nu… Misschien moeten we eerst goed duidelijk maken wat mindfulness eigenlijk is, voordat we er overal op scholen en bedrijven posters over ophangen.’

Jaarlijks komen er alleen in de Verenigde Staten 1 miljoen nieuwe mediteerders bij. Willoughby Britton, directeur van het Clinical and Affective Neuroscience Laboratory van de Brown-universiteit, schreef vorig jaar in een paper: ‘Met meer dan 
twintig mindfulness-telefoonapps draagt mindfulness flink bij aan de miljardenindustrie rondom meditatie. In totaal bedient deze industrie ruim 
18 miljoen meditatiebeoefenaars.’

Meditatie-ervaringen

Eén zorg betreft de overdreven aandacht van de mindfulnessbeweging voor positieve, gezonde dingen als het reduceren van stress of angsten. Daardoor wordt meditatie een middel om mentale hygiëne 
te bereiken.

Docent positieve psychologie Tim Lomas van de University of East London en zijn collega’s ondervroegen in 2014 mannelijke beoefenaars van meditatie. Van de dertig ondervraagden had een kwart last gekregen van sterke stemmingswisselingen – sommigen hadden moeite hun gedachten en gevoelens onder controle te houden; bij sommigen verergerden depressie en angsten en weer anderen werden psychotisch. Eén jonge man, een beginner, probeerde een methode uit waarmee gevorderden hun ‘ik’ 
proberen af te breken. ‘Ik stortte in elkaar, lag op de grond te snikken,’ vertelt hij. ‘Ik ervoer heel duidelijk dat alles tijdelijk was, maar dan zonder alles daaromheen, zonder het positieve van die ervaring. Ik had een allesoverheersend gevoel van wanhoop…’ Een andere man was iets minder negatief: ‘Je houdt soms niet van jezelf, je denkt: wat een lul ben ik ook.’ De conclusie van Lomas en zijn collega’s: ‘Deze studie laat duidelijk zien dat het welzijn van beoefenaars van meditatie in het geding is, zowel in een klinische omgeving als daarbuiten.’

De ambitie van Britton en haar collega’s met hun onderzoek uit 2017 was om het hele scala aan meditatie-ervaringen nauwkeurig op te tekenen. Zij wilden daarmee recht doen aan de verschillende ‘variëteiten van contemplatieve beleving’. Deze laatste zin is wellicht een bewuste verwijzing naar William James’ beroemde boek over de religieuze ervaring. 
In hun onderzoek gingen zij uit van zeven ervaringsdomeinen, die elk weer uit minimaal vijf soorten verandering bestonden die de beoefenaars konden hebben ervaren. Hun proefpersonen – 43 procent vrouwen en 57 procent mannen, met een gemiddelde leeftijd van 48 jaar – hadden bij het mediteren veelal vreemde en zware dingen beleefd. ‘Om ook aandacht te geven aan het soort ervaringen waar in de wetenschappelijke literatuur relatief weinig over wordt gesproken’, schreven de auteurs, ‘vroegen wij expliciet ook naar ervaringen die de beoefenaars onverwacht, moeilijk, beangstigend of functioneel beperkend hadden gevonden.’

‘Ik sloeg mezelf en zei dat ik slecht mediteerde, altijd zou blijven lijden en een rotleven zou hebben. Maar dat heb ik nu wel een beetje achter me gelaten’

Op het cognitieve vlak, met in totaal tien categorieën, werd ‘verandering van wereldbeeld’ (48 procent) het vaakst genoemd, direct gevolgd door een ‘verwrongen, irrationele of paranormale kijk op dingen’ (47 procent). Het meest genoemde type ervaring op het vlak van de waarneming was, met 42 procent, ‘hallucinaties, visioenen of illusies’. De ervaring die het meest werd genoemd lag op het affectieve vlak: ‘angst, bevreesdheid, paniek of paranoia’, genoemd door 82 procent van de ondervraagden. De andere vlakken van beleving waarnaar gevraagd werd waren: ‘somatisch’ (te maken hebbend met lichamelijke ervaringen) ‘conatief’ (met motivatie en doelgericht gedrag), ‘zelfgevoel’ en ‘sociaal’. De helft van de door Britton en haar collega’s geïnterviewde meditatiebeoefenaars ervoeren ‘veranderingen in de grens tussen (hen)zelf en anderen of tussen (hen)zelf en de wereld’ en een even groot deel gaf aan zich ‘sociaal beperkt’ te voelen.

Iemand die weet wat erbij komt kijken om een arhat, of ‘geperfectioneerd persoon’ te worden, zoals het in het theravada-boeddhisme heet, zal hier niet van opkijken. Om een arhat te worden, moet je het Nobele Achtvoudige Pad volgen – ‘de juiste kijk’, ‘het juiste gedrag’, ‘de juiste inzet’, enzovoorts. Het gaat er niet om of je een goed mens bent – want dat wordt sowieso verondersteld, schrijft Peter Harvey in 
An introduction to Buddhist Ethics. ‘Beschik je over deugd als een onmisbare basis voor verdere verbetering, dan kun je met meditatie gaan experimenteren. Doe je het goed, dan wordt je geest vanzelf rustiger, sterker… helderder.’ Dan kom je op een spoor terecht waarbij het proces zichzelf gaat voeden. Een heldere, rustige geest helpt je om je deugden te trainen, de ervaring lange tijd goed te doen verdiept je wijsheid en daarvan profiteren dan je meditatieve gaven weer.

Het onderdeel van dit Achtvoudige Pad waar Fisher het meeste moeite mee had, ‘zelfs op een meditatiekussentje’, was de ‘juiste inzet’. ‘Span ik me in en probeer ik heel hard om werkelijk geen seconde te missen? Of ontspan ik me en laat mijn geest overal naartoe dwalen waarheen hij maar wil?’ vertelt Fisher. Hij oordeelt niet meer zo hard over zichzelf als vroeger. ‘Je moet de balans tussen die twee houdingen weten te vinden. Er bestaat een heel spectrum aan reacties en tijdens een meditatiesessie bestrijk 
je dat hele spectrum,’ vertelt hij.

Fisher vond het meditatiecentrum in Zuid-Korea waar hij direct na zijn college met een beurs naartoe ging ‘een ongelooflijk verrijkende ervaring’. ‘Het overtuigde me ervan dat mindfulness prima samen kan gaan met wetenschappelijke psychiatrie en neurowetenschap.’ Toch kostte het mediteren hem vaak moeite. ‘Ik sloeg mezelf en zei dat ik slecht mediteerde, altijd zou blijven lijden en een rotleven zou hebben. Maar dat heb ik nu wel een beetje achter me gelaten.’ Grappig genoeg hielp het hem om in 
de buurt van ambitieuze New Yorkers te zijn. ‘Hun probleem is dat ze over het algemeen erg streng 
voor zichzelf zijn. De meeste mensen uit die stad 
zijn superstreng voor zichzelf!’ vertelt Fisher. ‘Niet dat mijn ervaringen per se ook opgaan voor anderen, maar ik merk dat ik veel gemeen heb met mijn patiënten en dat we voor dezelfde opgaven staan.’

Auteur: Brian Gallagher
Vertaler: Valentijn van Dijk

Nautilus
Verenigde Staten | nautil.us

Begonnen als online weekblad, maar 
verschijnt sinds september 2013 ook op papier. Het prachtige blad wil berichten over de ‘oneindige raakvlakken’ tussen 
de wetenschap en ons dagelijks leven. 
Elke maand komt een ander thema aan bod in reportages en analyses.

Dit artikel van Brian Gallagher verscheen eerder in Nautilus.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.