• The Middle East Institute
  • Magazine 198 – Augustus
  • Het verrassende verbond tussen Griekenland en de Emiraten

Het verrassende verbond tussen Griekenland en de Emiraten

© EPA / Emirates News Agency 
The Middle East Institute | Washington, D.C. | André Rodrigues Rocha, Cinzia Bianco | 04 augustus 2021

De Griekse toenadering tot Arabische landen is het directe gevolg van de onverkwikkelijke situatie met Turkije. De Verenigde Arabische Emiraten zou wel eens Griekenlands belangrijkste partner kunnen gaan worden.

Half januari verschenen berichten dat de Verenigde Arabische Emiraten (VAE) zullen gaan deelnemen aan een gezamenlijke militaire oefening met de Verenigde Staten, Canada, Slowakije, Spanje, Cyprus en Israël. Niet alleen de deelname van Israël is opvallend, maar ook het feit dat de oefening plaatsvindt in, en gecoördineerd wordt door, Griekenland. Het is de jongste stap in een toenaderingsproces tussen Athene en Abu Dhabi.

Op 18 november 2020 ontving het de facto staatshoofd van de VAE, kroonprins Mohammed bin Zayed van Abu Dhabi, de Griekse premier Kyriakos Mitsotakis voor een historisch tweedaags bezoek. De twee partijen sloten een ‘strategisch partnerschapsakkoord’. Dit alomvattende partnerschap behelst samenwerking op het vlak van defensie en buitenlands beleid, en rept verder van politieke samenwerking, handel, ontwikkeling, toerisme, energie, cultuur, voedsel, landbouw en digitale en publieke diensten.

De overeenkomst versterkt de toch al vriendschappelijke relatie tussen de VAE en Griekenland. Ook blijkt eruit dat Europa steeds nauwer betrokken raakt bij de rivaliteit in de Golfregio en geopolitieke strubbelingen in het Midden-Oosten. De meest opvallende clausules van de samenwerkingsovereenkomst zijn zonder twijfel die over het buitenlands beleid en defensie. Ze betekenen een verdieping van het bondgenootschap van de twee landen tegen een gemeenschappelijke tegenstander: het Turkije van Recep Tayyip Erdogan.

Deze geopolitieke alliantie is van vrij recente datum. In het verleden richtte Griekenland zich in de Arabische wereld eerder op Egypte, Syrië, Libië en andere Middellandse Zee-landen. Het steunde de Palestijnse zaak en onderhield een vrij koele relatie met Israël. Het diplomatieke contact dat Griekenland sinds 1975 met de VAE onderhield ging vooral over economische kwesties. Politieke kwesties werden afgehandeld binnen het partnerschap van de Europese Unie met het Gulf Cooperation Council [Raad van Samenwerking van Golfstaten].

Arabische lente

Tot in 2011 de Arabische lente de relaties tussen de Middellandse Zee-landen overhoop gooide. Turkije stelde zich vanaf dat moment agressiever op en toonde grotere geopolitieke ambities. Dit druiste in tegen de belangen van Griekenland, Saoedi-Arabië, Egypte en de VAE en bedreigde de status quo in de regio. Door de geografische nabijheid en een conflictrijke geschiedenis heeft Griekenland altijd last gehad van opvlammende Turkse ambities. Maar nu betekenden sommige acties van het grote buurland een regelrechte bedreiging, zoals toen de Turken in februari 2020 op het hoogtepunt van de vluchtelingencrisis stromen asielzoekers en migranten naar de Grieks–Turkse grens loodsten als reactie op kritiek van de Europese Unie op de Turkse aanvallen in Noord-Syrië. Deze episode belastte de – toch al breekbare – relaties tussen de twee buren nog eens extra. Hierop volgde een agressieve Turkse exploratie van gasvelden in de oostelijke Middellandse Zee, die gevaarlijke confrontaties tussen Griekse en Turkse oorlogsschepen uitlokte en zelfs EU-staten als Frankrijk mobiliseerde.

Saoedi-Arabië en de VEA zien Ankara als een bedreiging voor de balans die de Golfstaten in de jaren na de Arabische lente probeerden te handhaven. De twee koninkrijken beschouwen de Turkse steun voor de Moslimbroederschap en de geopolitieke en militaire interventies in Libië, Syrië en de Hoorn van Afrika als onderdeel van een strategie om de invloed in de regio uit te breiden, overal waar er instabiliteit of een machtsvacuüm ontstaat.

Het islamistische karakter van de vermeende Turkse dreiging is maar één aspect van een bredere geopolitieke confrontatie tussen Ankara en de Golfstaten. Turkije zwakt de islamitische retoriek de laatste tijd juist af en beweegt toe naar een hypernationalisme, maar een opluchting is dat voor haar rivalen uit de regio niet echt. Integendeel, de meest recente Turkse strategie, die bekend staat als Mavi Vatan, oftewel ‘Blauw Vaderland’, zien de Golfstaten als de zoveelste incarnatie van ‘Turks expansionisme’.

Turkije lijkt met zijn nieuwe strategie maritieme en politieke aanspraken te doen op het olie- en gasrijke oostelijke Middellandse-Zeegebied, wat voor Griekenland en Cyprus niet bepaald geruststellend zal zijn. In november 2019 kwamen Turkije en Libië hun maritieme grenzen in de Middellandse Zee overeen en lieten die dwars door de Egyptische en Griekse exclusieve economische zone lopen. Griekenland beschouwt dit als een tactische zet in de Mavi Vatan–strategie.

Sinds 2019 haalden zowel de VAE als Saoedi-Arabië hun banden met Griekenland en Cyprus aan

Athene reageerde op deze dreiging door nog sterker in te zetten op een ontluikende coalitie in de oostelijke Middellandse Zee en de bouw van de EastMed-pijplijn. Athene, Tel Aviv en Nicosia hebben een overeenkomst getekend voor de bouw van deze pijplijn, die gas van het Israëlische Leviathan-gasveld via het Cypriotische Aphrodite-gasveld naar het vasteland van Europa moet gaan vervoeren. Turkije wordt ostentatief buitengesloten. Ook Qatar – een strategische partner van Turkije en een rivaal van de VAE – dreigt door de pijplijn ongeveer de helft van zijn Europese afzetmarkt te verliezen. De VAE ontpopten zich als fervent voorstander van het project, dat zijn twee voornaamste tegenstanders danig in de wielen rijdt. 

In december 2020 sloot het land zich officieel aan bij het Eastmed Gas Forum  – waar verder Egypte, Israel, Griekenland, Cyprus, Italië en Jordanië deel van uitmaken. Belangrijker misschien nog voor de Emiraten is de politieke dialoog die de gaspijplijn op gang brengt. Hij versterkt de banden met Europese landen die zich ook zorgen maken over Turkije, zoals Frankrijk, Griekenland en Cyprus, en op den duur misschien zelfs met de hele Europese Unie.

Sinds 2019 haalden zowel de VAE als Saoedi-Arabië hun banden met Griekenland en Cyprus aan. Ze erkennen de Grieks-Cypriotische regering als de enige rechtmatige autoriteit op het eiland en weigeren de door Ankara gesteunde Turkse Republiek Noord-Cyprus te erkennen. De eerste trilaterale ontmoeting tussen de VAE, Griekenland en Cyprus in november 2019 benadrukte deze retoriek nog eens. In januari 2021 tekenden de minister van Defensie van de Emiraten Mohammed bin Ahmed al-Bowardi en zijn Cypriotische ambtsgenoot Charalambos Petrides een intentieverklaring over intensieve militaire samenwerking, in het kader van een hechte ‘strategische relatie’.      

Griekenland wordt als geopolitieke factor vaak onderschat, maar voor de VAE kan het een steun en toeverlaat worden. Weliswaar staat het land binnen de Europese Unie aan de zijlijn en heeft het zware economische klappen te verduren gekregen, maar door zijn ligging heeft het de potentie om een sleutelrol in de Middellandse Zee te gaan vervullen. Griekenland ligt ingeklemd tussen drie continenten, vlakbij Noord-Afrika en het Midden-Oosten, en beschikt over drie havens die als bruggenhoofd voor goederen kunnen fungeren naar de EU. Voeg daarbij een verwachte economische groei van 4,1 procent in 2021, aanzienlijke investeringen in defensie (ruim 2 procent van het bnp, anders dan veel andere NAVO-landen) en recente aankopen van nieuwe marineschepen van de Verenigde Staten en straaljagers uit Frankrijk en het moge duidelijk zijn dat Griekenland zich assertiever opstelt.

Militaire banden

Ook op militair vlak werken de Emiraten steeds nauwer met Athene samen. F-16-straaljagers van het land namen deel aan militaire oefeningen met de Griekse Luchtmacht, op hetzelfde moment dat Frankrijk Dassault Rafale-straaljagers naar Kreta zond. Weliswaar heeft het een kleinere luchtmacht dan Turkije, maar het beschikt wel over de geavanceerdere F-16’s en kan in de toekomst zelfs F-35’s van de Verenigde Staten kopen. Zo’n aankoop zou de krachtsverhoudingen nog verder doen verschuiven. Abu Dhabi is met Athene in gesprek om een aantal van de geavanceerdere F-16’s aan de Grieken over te doen zodra die koop gesloten is, wat Ankara zeker niet leuk zou vinden.

Een ander teken van de groeiende militaire toenadering was de multinationale luchtoefening ‘Medusa’ die Griekenland samen met de VAE, Frankrijk, Cyprus en Egypte eind vorig jaar hield in het Egyptische Alexandrië. Het doel van de oefening was om militair en operationeel beter op elkaar ingespeeld te raken, maar onofficieel zonder twijfel ook om Turkije de spierballen te tonen. De oefening had ook al in 2019 plaatsgevonden, toen nog zonder Frankrijk en de VAE. Door de gebeurtenissen van het afgelopen jaar besloten deze twee landen zich aan te sluiten.

Geopolitieke gevolgen

De Griekse toenadering tot het Syrische regime en de innigere band met Egypte en Saoedi-Arabië zijn duidelijk het gevolg van de toenemende wrijving met Turkije. Het bracht Griekenland nader tot de Arabische landen en verankerde het steviger in het anti-Turkse kamp. Gezien dit alles zouden de VAE wel eens Griekenlands belangrijkste Arabische partner kunnen gaan worden. De intensivering van de dialoog tussen de twee landen zorgde ervoor dat Athene ook toenadering zocht tot het Libische Nationale Leger, geleid door generaal Khalifa Haftar, de onofficiële regering die opereert vanuit het oosten van Libië. Het is de grote rivaal van de internationaal erkende, door Turkije gesteunde, pro-westerse regering van Fayez al-Sarraj in Tripoli. In januari 2020 initieerde Griekenland een overleg met Haftar, die op bezoek kwam bij de Griekse premier Mitsotakis in Athene.

Ook verder bij de Middellandse zee vandaan kan de toenadering tussen Athene en Abu Dhabi gevolgen hebben. Athene deelt culturele en religieuze banden met de orthodoxe buurlanden Servië en Noord-Macedonië, die in de toekomst een opening kunnen bieden voor investeringen uit de Emiraten. Dat zou de positie van de VAE op de Balkan versterken en de banden met de buren van Turkije versterken. Verder zouden de VAE, samen met de Saoedi’s, oude banden met Bosnië en Kosovo kunnen herstellen en de invloed over de moslimbevolking van de Balkan vergroten, met als doel om Ankara daarin voor te zijn.

Deze rivaliteit kan zich uitstrekken tot in de Kaukasus, waar in september 2020 het conflict over Nagorno-Karabach weer oplaaide na een wapenstilstand van meer dan twintig jaar. Azerbeidzjan kon rekenen op Turkse steun, met troepen, gewapende drones en Syrische huurlingen. Griekenland, dat een sterk politiek, cultureel en militair bondgenootschap heeft met Jerevan, riep Azerbeidzjan op om de agressie te staken en tot een vreedzame oplossing te komen. Het veroordeelde de Turkse bemoeienis scherp. Athene verklaarde dat Armenië en Griekenland beide te kampen hebben met een gemeenschappelijk probleem: Turkije. Het riep de Europese Unie nogmaals op om op te treden tegen Turkse schendingen van het internationaal recht. Ankara en Bakoe pareerden dit door Athene ervan te beschuldigen Armeense en Koerdische milities te trainen, wat de Grieken afdeden als ‘ongegronde beschuldigingen’. Onderwijl verwelkomden de VAE de Armeense president Armen Sarkissian afgelopen november en prezen de – door de Russen opgelegde – wapenstilstand.

Griekenland en de VAE beschouwen hun partnerschap overduidelijk als een buffer tegen het Turkse expansionisme in het Middellandse Zeegebied, of dat nu onder ‘neo-Ottomaanse’- of Mavi Vatan-vlag plaatsvindt. Voor de Emiraten biedt Griekenlands EU-lidmaatschap bovendien een manier om aan invloed in Brussel te winnen, iets waar het land al heel lang op gebrand is. De consequentie voor de Europese Unie zou zijn dat de geopolitieke grens tussen Europa en het Midden-Oosten nog vager wordt dan hij al is. 

De Griekse premier Kyriakos Mitsotakis (links) schudt de hand van sjeik Mohammed bin Zayed, kroonprins van Abu Dhabi, tijdens een staatsbezoek aan de VAE op 4 februari 2020. © EPA / Emirates News Agency 
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 is jarig en trakteert!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en krijg 3 maanden gratis toegang tot 360 online.