• 360 Magazine
  • Europa
  • Hoe vaccinpolitiek Europa uiteendrijft
">

Hoe vaccinpolitiek Europa uiteendrijft

Het Sputnik V-vaccin komt aan in Montenegro. – © Filip Filipovic / Getty
360 Magazine | Amsterdam | 04 maart 2021

Rusland, China en Israël proberen onderlinge vaccindeals te sluiten met Europese landen om zo het gezamenlijke aankoopbeleid van de Europese Unie te ondermijnen, waarschuwen verschillende Europese commentatoren.

Geconfronteerd met het trage vaccinatietempo in Europa, hebben verschillende EU-lidstaten besloten zich tot andere partners te wenden, zoals Israël, Rusland of China. Deze zware klap voor de Europese solidariteit ondermijnt de vaccinatiestrategie van de EU, aldus de Belgische krant L’Echo in een commentaar.

‘Eendracht maakt macht als het leidt tot doeltreffend beleid, dat is de raison d’être van de Europese club. (…) Het is dan ook begrijpelijk dat, als dat doeltreffende beleid in twijfel wordt getrokken, deze eenheid begint te barsten’, schrijft El País in een redactioneel commentaar.

En reden voor twijfel is er genoeg. De Europese Unie heeft het moeilijk in de vaccinatiestrijd. Europese bedrijven, zoals BioNTech of CureVac, produceren vaccins, maar deze worden vooral in de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Israël gedistribueerd door farmaceutische reuzen die hun besluitvormingscentra niet in Europa hebben, aldus L’Echo. ‘Intussen zullen de coronamaatregelen en de gevolgen ervan waarschijnlijk nog maanden aanhouden.’

Servië

Het eerste Europese land dat begon te flirten met China was geen lidstaat van de Europese Unie, maar het aangrenzende Servië, schrijft het Poolse weekblad Polityka. Toen president Aleksandar Vucic zag dat de EU geen oog had voor het Slavische land, besloot hij direct contact op te nemen met Beijing.

En met succes. In de eerste twee maanden van 2020 heeft China 1,5 miljoen doses van het Sinopharm-vaccin naar Servië gestuurd, genoeg om de twee benodigde doses aan 10 procent van de 7 miljoen inwoners toe te dienen. En deze maand zal nog een levering van zeker een half miljoen vaccins volgen. Ook het Russische Spoetnik V-vaccin is al geleverd aan het Balkanland.

Voor deze overwinning klopt Vucic zichzelf opzichtig op zijn borst, schrijft Polityka: ‘“Als je ziet hoeveel we voor de vaccins hebben betaald, wil je een monument voor mij oprichten”, vatte hij in ware trumpiaanse stijl samen, dodelijk serieus en zonder een spoor van bescheidenheid.’

Het partnerschap tussen Servië en China zou, als je kijkt naar de bredere geopolitieke context, geen verrassing moeten zijn, volgens Polityka. Zowel Beijing als Moskou proberen al jarenlang hun invloed uit te breiden in dit Balkanland. Het was slechts een kwestie van tijd voordat hun vaccins daar beschikbaar zouden komen.

‘Deze vaccin-geopolitiek, soms uitgevoerd ten nadele van hun eigen bevolking, zal China en Rusland in staat stellen hun invloed in de wereld te versterken’

‘Maar het is gevaarlijk dat de Europese Unie – dat verlamd is door gebrek aan daadkracht, door landen die op eigen houtje vaccins aankopen en vertragingen in de levering – niet over de capaciteit of middelen beschikte om hulp te bieden aan landen in haar directe nabijheid, zoals Servië’, schrijft het Poolse weekblad.

Ook L’Echo vreest hoe Rusland en China, bij gebrek aan daadkracht van de EU, hun invloed in de wereld versterken: ‘Intussen scoren Rusland en China punten door hun vaccin over de hele wereld te exporteren en zelfs aan de armste landen aan te bieden. Maar dat heeft altijd een prijs. Deze vaccin-geopolitiek, soms uitgevoerd ten nadele van hun eigen bevolking, zal hen in staat stellen hun invloed in de wereld van morgen te versterken.’

Hongarije en Slowakije

De echte politieke dreiging is de levering van Sinopharm en Spoetnik V aan EU-lidstaten, schrijft Polityka. De Hongaren waren de eersten die het Russische en Chinese vaccin bestelden. En er zijn genoeg andere gegadigden. Op 31 januari zei de Duitse minister van Volksgezondheid Jens Spahn dat hij ‘open’ stond voor vaccins uit Rusland en China, aldus het Poolse weekblad. Duitse lokale politici herhaalden zijn woorden en beweerden dat de Europese en Amerikaanse voorraden die door de EU zijn besteld niet voldoende zijn om het hele continent te vaccineren.

De Tsjechen overwegen ook om bij Sinopharm te kopen, aldus Polityka. Het land is recentelijk zwaar getroffen door de pandemie – gekeken naar het aantal nieuwe besmettingen per 100.000 inwoners belandt Tsjechië in februari op de eerste plaats in de wereld. Bovendien is de Tsjechische president Miloš Zeman enthousiast over het Spoetnik V-vaccin, hoewel premier Andrej Babiš eerst nog de goedkeuring van de EMA wil afwachten.

‘Hebben we echt farmaceutische goedkeuring nodig voor Spoetnik? Is het niet genoeg dat het staatshoofd ervoor instaat?’

Het openlijke enthousiasme van Zeman voor Spoetnik V brengt de hele vaccinatiecampagne in diskrediet, schrijft de Tsjechische krant Seznam Zprávy: ‘Zeman werpt zich op als expert. Hij roept dingen als: “Hebben we echt farmaceutische goedkeuring nodig voor Spoetnik? Is het niet genoeg dat het staatshoofd ervoor instaat?” (…) De president schaadt het vertrouwen van de mensen in de hele vaccinatiecampagne. Zijn opmerking dat het vaccin van AstraZeneca veel slechter is dan dat van Spoetnik klinkt als sabotage van het huidige vaccinatiebeleid.’

Het Tsjechische dagblad ziet dit als teken van de vergaande invloed van Rusland op de president van het land: ‘Twee van Zemans ergste trekken worden hier gecombineerd: onbewezen zaken of zelfs nepnieuws veranderen in feiten, en het behartigen van de belangen van Rusland. Zijn opmerkingen werden onmiddellijk opgepikt door de officiële Russische media.’

‘Matovič heeft toegegeven dat hij de doses in het geheim heeft moeten kopen, zodat niemand hem kon tegenhouden’

Slowakije is na Hongarije het tweede land in de EU dat kiest voor het Spoetnik V-vaccin, dat niet is goedgekeurd door het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA), schrijft Polityka. Het contract met Moskou betreft 2 miljoen doses – genoeg om meer dan 20 procent van de bevolking in te enten – en werd lange tijd geheimgehouden. De regering in Bratislava, die door de coronacrisis steun verloor en aanvallen van de oppositie moest afweren, kon niet langer wachten op leveringen volgens EU-afspraken, aldus Polityka.

De Slowaakse krant Sme vreest dat het toedienen van een vaccin dat niet goedgekeurd is door het EMA zal leiden tot nog meer verwarring in het Oost-Europese land: ‘Het is triest dat premier Igor Matovič zich aansluit bij Viktor Orbán, die de pandemie op cynische wijze politiseert. Spoetnik V moet de tragische situatie oplossen die is ontstaan door het falende coronabeleid. Matovič hoopt dat Spoetnik zijn redding zal zijn. De komende dagen zullen meer vragen dan antwoorden opleveren. Wie moet worden ingeënt met een vaccin dat in Europa niet is goedgekeurd? Zal het mogelijk zijn de Spoetnik-vaccinatie te weigeren? Krijgen degenen die met de Spoetnik zijn ingeënt een Europees vaccinatiebewijs?’

De krant voegt eraan toe: ‘Matovič heeft toegegeven dat hij de doses in het geheim heeft moeten kopen, zodat niemand hem kon tegenhouden. Hoe tragisch kenmerkend voor de situatie waarin Slowakije zich bevindt.’

Ook de regeringspartners van premier Igor Matovič stellen vraagtekens bij de aankoop van het Spoetnik V-vaccin, meldt Euronews. Vooral het feit dat Matovič de vaccins in het geheim kocht, kan mogelijk leiden tot een breuk in de coalitie van het Centraal-Europese land.

Beloftes

Zowel de Hongaren als Slowaken wachten dus niet op de goedkeuring van het EMA. Toen Orbán werd gevraagd naar de mogelijke repercussies van de EU, leken die hem niet veel te kunnen schelen. Zoals de premier op de radio zei, gelooft hij niet dat ‘Britse, Amerikaanse of Europese specialisten meer gekwalificeerd zijn dan Hongaarse’ in het beoordelen van de effectiviteit van vaccins, aldus Polityka. ‘De Europese Unie beloofde injecties, ze heeft de belofte niet waargemaakt. We moeten het zelf oplossen,’ voegde de Hongaarse premier daaraan toe.

Vandaag (4 maart) maakt het EMA bekend dat de versnelde beoordeling van het Spoetnik V-vaccin er gaat komen, meldt de Süddeutsche Zeitung. Het agentschap in Amsterdam heeft aangekondigd dat het is begonnen met een zogenaamde ‘rolling review’. Als het vaccin positief wordt beoordeeld, kan de producent, het Gamaleja-Instituut voor Epidemiologie en Microbiologie dat valt onder het Russische ministerie van Volksgezondheid, officieel een aanvraag om goedkeuring indienen bij de Europese Unie. De beoordeling gaat waarschijnlijk enkele maanden duren.

‘Het meest interessante is dat de EU tot dusverre geen kritiek heeft geuit op de vaccin-afvalligen’

Ook Polen overweegt om het Sinopharm-vaccin aan te kopen, aldus Polityka. De Poolse premier Andrzej Duda en de Chinese president Xi Jinping bespraken onlangs deze mogelijkheid, en de Poolse president ‘was verheugd te horen dat Beijing bereid was de door China geproduceerde vaccins in te zetten als wereldwijd publiek goed’.

Over eventuele leveringen van het Chinese vaccin aan Polen is niets bekend. Maar minister van Volksgezondheid Adam Niedzielski verklaarde dat zonder Europese goedkeuring het Chinese vaccin niet naar Poolse burgers zal gaan, schrijft Polityka.

‘Het meest interessant is nog dat de EU tot dusverre geen kritiek heeft geuit op de vaccin-afvalligen en waarschijnlijk niet weet hoe ze hiertegen moet optreden. Hoewel de voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, alle vaccinfabrikanten uitnodigde om EMA-goedkeuring aan te vragen, zette ze vraagtekens bij de effectiviteit van Spoetnik V (zonder wetenschappelijk bewijs te leveren). De chaos wordt ook verergerd door de Franse president Emmanuel Macron, die op zijn beurt twijfelt aan de soepele werking van AstraZeneca’, analyseert Polityka.

‘Nogmaals, op EU-niveau is er geen eensgezinde strategie om de pandemie aan te pakken’, schrijft het Poolse weekblad. ‘Als Hongarije, Slowakije en andere landen die vaccins gebruiken zonder goedkeuring van het EMA, niet door Brussel worden gestraft of zelfs maar bekritiseerd, zal dat een nieuwe klap zijn voor Von der Leyen en de Europese solidariteit. Het was de bedoeling dat er één gezamenlijk aankoopbeleid zou komen, maar achter de schermen werd er op individuele basis onderhandeld. Nu koopt elke staat elk vaccin dat hij kan bemachtigen. De ene mislukking volgt na de andere voor de Europese Unie’, aldus Polityka.

Driekoppige alliantie

Ook Israël, dat wereldwijd vooroploopt met vaccineren, gaat allianties aan met Europese landen buiten de EU om. Denemarken en Oostenrijk gaan samen met het Midden-Oosterse land een ‘vaccinatie-alliantie’ beginnen, meldt de Oostenrijkse krant Kurier. Het zou gaan om zogenoemde tweedegeneratievaccins, die bescherming moeten bieden tegen nieuwe varianten.

‘De EU kan het niet voor elkaar krijgen, we moeten het heft in eigen handen nemen – dat is het signaal dat Oostenrijk en Denemarken afgeven’, schrijft de Süddeutsche Zeitung.

De Deense krant Politiken neemt fel stelling tegen het verbond met Israël. ‘Denemarken mag geen coronavaccins van Israël kopen. (…) In plaats van zich te laten omkopen met vaccins, zou Mette Frederiksen deze gelegenheid moeten aangrijpen om Benjamin Netanyahu duidelijk te maken dat Denemarken de Palestijnen niet vergeten is, en geen vaccins zal aanvaarden die eigenlijk naar hen zouden moeten gaan. Ook bij pandemieën moeten er grenzen zijn aan nationaal eigenbelang – ook al lijkt het erop dat Israël die uit het oog heeft verloren’, concludeert het Deense dagblad.

Pas op

L’Echo blikt terug op hoe het Europese vaccinatiebeleid ooit begon: ‘Op het hoogtepunt van de crisis begon men te dromen van Europese en zelfs mondiale samenwerking bij de productie van een vaccin dat de meest geavanceerde technologieën van de eenentwintigste eeuw in dienst van de mensheid zou stellen.’

Toch lijkt veel van het optimisme dat hieraan ten grondslag lag, uitgedoofd. ‘Nationaal egoïsme, geostrategische reflexen, het onvermogen van politici om een visie te ontwikkelen die verder reikt dan hun achterban, of gewoonweg twijfels over de vaccins, verhinderen dat deze droom werkelijkheid wordt’, analyseert L’Echo. ‘Het is echter nooit te laat om een dergelijke eenheid tot stand te brengen, door een bredere industriële samenwerking en door de aandacht te richten op succesvolle voorbeelden’, besluit de Belgische krant.

‘De verleiding om er afzonderlijk uit te komen is de kiem van andere toekomstige crises, van wrok en verdeeldheid. Pas op’, waarschuwt El País.

Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 heeft 1000 nieuwe leden nodig

Deze maand bieden wij daarom een deel van onze artikelen gratis aan. Zo kunt u vast kennismaken met ons aanbod. Leden blijven toegang houden tot onze maandelijkse digitale editie en het archief.