• Mail & Guardian
  • Cultuur
  • Homofobie overheerst nog in Nollywood

Homofobie overheerst nog in Nollywood

Mail & Guardian | Vincent Desmond | 30 september 2020

Homofobie is alom in Nigeria; in 2014 werd er nog een wet aangenomen die het homohuwelijk verbood. Nollywood, de grootste filmindustrie van Afrika, heeft met schadelijke clichés over de lgbtq+-gemeenschap dit onveilige klimaat versterkt. Een nieuwe generatie filmmakers is dit aan het veranderen.

In 2014 nam Goodluck Jonathan, de voormalig president van Nigeria, een wet aan die uiteindelijk de Same-Sex Marriage Prohibition Act zou gaan heten en die een verbod betekende op het homohuwelijk. De wet leidde tot een toename van het geweld tegen lesbiennes, gays, biseksuelen, transgenders en queers (lgbtq+), door groepen mensen die zeiden voor de president te werken.

In de afgelopen zes jaar heeft deze wet geleid tot verschillende, door de overheid gesanctioneerde vormen van geweld, zoals de arrestatie en voorgeleiding van 47 homoseksuele mannen, en queers worden voortdurend aangevallen en opgepakt. Vroeger hielden ze zich schuil op plekken die als veilig werden beschouwd – in homovriendelijke cafés en bars, of bij activisten thuis – totdat die plekken steeds vaker met geweld kregen te maken en steeds scherper in de gaten werden gehouden.

Hoewel queers binnen de huidige homofobe wetgeving steeds minder ruimte krijgen, drukken ze nog altijd een duidelijk stempel op de populaire cultuur. Een voorbeeld daarvan is Bobrisky, een mediapersoonlijkheid die openlijk trans is en die zichzelf met reden een veelbesproken iemand noemt. Vanaf het moment dat Bobrisky geregeld in de media verscheen, gaat er nauwelijks een week voorbij dat ze niet boven aan de lijst van trending topics op de Nigeriaanse onderafdeling van Twitter prijkt.

Ze heeft veel nieuwe slangwoorden geïntroduceerd en ze speelt een belangrijke rol in veel reacties en memes. Nigeriaanse zangers als Odunsi (The Engine) laten zich voor hun muziekvideo’s, binnen het subgenre van alternatieve muziek, inspireren door de queercultuur. Modemerken, waaronder Orange Culture en Maxivive, spelen met traditionele denkbeelden over gender en seksualiteit in hun ontwerpen, waarin de geest doorklinkt van het wereldwijde queeractivisme en verzet.

Stereotypen

Maar zichtbaar zijn is niet altijd positief. De kunst waarin queerness een rol speelt, met name binnen de Nigeriaanse filmindustrie, bekrachtigt homofobe stereotypen die vermoedelijk een rol hebben gespeeld bij, of invloed hebben gehad op de totstandkoming van de wet. In 2010, toen de wet nog niet was bekrachtigd, bracht Moses Ebere Men in Love uit, een op dvd uitgekomen film over een jong getrouwd stel (Whitney en Charles, gespeeld door Tonto Dikeh en John Dumelo), van wie het toch al wat wankele huwelijk op de klippen loopt nadat ze hebben kennisgemaakt met een enigmatische homo, Alex (gespeeld door Muna Obiekwe), die aanvankelijk probeert om Charles te verleiden en hem uiteindelijk verkracht.

De hele film lang krijgen we homo’s te zien die allemaal hetzelfde cliché uitdragen, van een man met weinig diepgang, een lijzige stem, een groot gevoel voor dramatiek en een voorliefde voor losbandigheid – maar wat misschien nog wel het schadelijkst is, is het feit dat een homoseksuele liefdesrelatie wordt gereduceerd tot geld en seks. De personages zijn uitgehold. Alles wat ze tot mens had kunnen maken, alles wat ze tot meer had kunnen maken dan op seks beluste maniakken die chaos veroorzaken, is achterwege gelaten.

De mannen zijn lege hulzen die verbeelden wat sommige cis-hetero’s onder homoseksualiteit verstaan. Een andere film, Emotional Crack uitgekomen aan het begin van deze eeuw en met in de hoofdrollen Ramsey Noah, Stephanie Okereke en Dakore Akande – vertelt het verhaal van een stel van wie het leven wordt ontwricht door een lesbienne die de vrouw verleidt en vervolgens probeert het huwelijk kapot te maken. Zowel Men In Love als Emotional Crack – en de meeste andere Nigeriaanse films met homoseksuele personages – vertelt een verhaal over queers die proberen het instituut huwelijk te ondergraven. Het gaat steevast om aantrekkelijke mensen die niet te vertrouwen zijn omdat ze jou willen omturnen en je leven kapot willen maken.

Dirty Secret (2010) en Men in Love (2010).
Dirty Secret (2010) en Men in Love (2010).

De ondertoon van al die films is een waarschuwing aan ouders, wat er van hun kind zal worden als hij of zij ervoor ‘kiest’ om homoseksueel te worden. Het idee dat homomannen op zoek gaan naar hetero’s en zich vervolgens aan hen opdringen heeft ertoe geleid dat veel hetero’s mensen uit de weg gaan van wie ze ook maar het minste of geringste vermoeden hebben dat ze queer zijn – en in extreme gevallen slaan ze die mensen maar vast in elkaar om eventuele problemen voor te zijn.

De film Dirty Secret, uit 2010, met Obiekwe en Jibola Dabo, waarbij Obiekwe de rol speelt van Ken, een biseksuele gigolo, toont een herhaling van die stijlfiguren: het hedonisme en het reduceren van een homoseksuele relatie tot een serie seksuele uitspattingen. Dat appelleert aan het beeld dat de regering gewoonlijk gebruikt om de wet te rechtvaardigen en het draagvlak ervoor te vergroten: gelijkslachtige verlangens zijn een verwerpelijk ‘opstapje’ naar andere seksueel afwijkende gedragingen, zoals pedofilie en biseksualiteit.

De redenering gaat als volgt: als de wetgever homoseksualiteit legaliseert, zullen ook alle andere vormen van ‘afwijkende’ seksuele relaties moeten worden gelegaliseerd. In Dirty Secret, een film over incest, zien we hoe Ken een seksuele relatie aanknoopt met Otumba (Dabo), en uiteindelijk ook een driehoeksrelatie begint met Otumba en zijn dochter Pandora (gespeeld door Dikeh). De subtekst is duidelijk: dit is de wereld waarin we zullen leven als homoseksualiteit wordt gelegaliseerd. Over naar een woedende menigte die opkomt voor wat naar hun mening een gerechtvaardigde strijd is tegen een zedeloze wereld.

De meeste van deze films zijn uitgebracht in een tijd waarin het land nog geen wetten kende die queers criminaliseerden en die de manier beïnvloedden waarop Nigerianen naar queers kijken – als mensen die vervloekt of bezeten zijn, die bewust proberen heteroseksuele relaties kapot te maken, die met alle geweld hetero’s willen bekeren. Tegen de tijd dat er een landelijk debat op gang kwam over de vraag of het homohuwelijk al dan niet moest worden gelegaliseerd – en of queers ook rechten moesten hebben – was het antwoord een luid ‘nee’. De rol die Nollywood heeft gespeeld bij het demoniseren van queers mag niet worden uitgevlakt.

Queercinema

Hoe ziet de toekomst van de queercinema er dan uit in een land als Nigeria? In de loop der jaren heeft Nollywood een duidelijke groei doorgemaakt, zeker waar het gaat om de progressievere films. Vrouwonvriendelijke verhaallijnen voor de grote films komen steeds minder vaak voor. Dat roept de vraag op of queerverhalen eenzelfde groei hebben doorgemaakt. Of gaat dat nog gebeuren? Kunnen we meer films verwachten met queerpersonages die het stereotiepe beeld overstijgen? Het antwoord is niet zo eenduidig als je zou hopen.

Producer en regisseur Mildred Okwo denkt dat de jongere, meer onbevreesde generatie Nigerianen een positieve representatie van queers mogelijk maakt. ‘Veel jonge homo’s en lesbiennes leven gewoon hun eigen leven en als ze dat blijven doen, denk ik dat schrijvers zullen gaan schrijven over wat ze om zich heen zien,’ zegt ze. ‘En als dat het geval is, ontstaat er vanzelf een positiever beeld.’

Maar Okwo wijst er ook op dat de huidige stand van zaken binnen de filmwereld het resultaat is van het feit dat de gevestigde orde in Nollywood het belangrijker vindt om een beeld te geven van de maatschappij zoals hij is dan van de maatschappij zoals hij zou moeten of kunnen zijn. ‘Nollywood is niet echt toekomstgericht,’ zegt Okwo. ‘Mensen realiseren zich zelden dat ze werelden kunnen scheppen met hun films, en dat ze die naar eigen inzicht kunnen vormgeven. Dus als er mensen komen die creatiever zijn, die vooruitkijken, die naar de toekomst kijken en zien wat die toekomst brengt, en die dat uitdragen in de films van vandaag de dag, dan ontstaat er een positief beeld van lgbtq+’ers.’

De Nigeriaanse Bobrisky is een mediapersoonlijkheid en openlijk trans. Ze vergaarde bekendheid met haar make-upvideo’s op social media. – © Stefan Heunis / AFP
De Nigeriaanse Bobrisky is een mediapersoonlijkheid en openlijk trans. Ze vergaarde bekendheid met haar make-upvideo’s op social media. – © Stefan Heunis / AFP

De laatste jaren heeft Nollywood enkele korte films en speelfilms uitgebracht waarin queers een belangrijke rol spelen, met een gelaagdere en humanere verhaallijn. Maar de films mogen zich nog niet verheugen in een grote publieke belangstelling. Toch betekent het feit dat ze erüberhaupt zijn dat ze binnenkort ook weleens mainstream zouden kunnen worden.

Asurf Oluseyi, die aan enkele van die films heeft meegewerkt, zegt: ‘Niemand kan jou en je verhaal beter voor het voetlicht brengen dan jijzelf. De kans is groot dat je al doende jezelf en anderen een dienst bewijst. En ik denk dat queers zich dat bewust zijn, en de laatste tijd hebben ze dan ook content geleverd voor korte films en zelfs enkele langere films.’ Maar het is niet eenvoudig. Het is een ontzettend gedoe om geld los te krijgen voor deze films en als dat al lukt, kunnen de films altijd nog verboden worden, zoals onlangs het geval was in Kenia. Wanuri Kahiu’s Rafiki werd verboden vanwege de homoseksuele verhaallijn en omdat de film de lesbische liefde zou promoten. De Keniaanse filmkeuring vroeg de regisseur om de film een ander einde te geven, aangezien het bestaande einde te hoopvol en te optimistisch was voor een film met homoseksuele hoofdrolspelers.

Het is goed voor te stellen dat het in Nigeria ook zo gaat. Maar naarmate streaming steeds populairder wordt en ook Netflix probeert voet aan de grond te krijgen in Nigeria, zou het antwoord op de vraag of Nigeria in de toekomst kan rekenen op meer films waarin queerpersonages de stereotypen overstijgen, weleens ‘ja’ kunnen luiden.

Auteur: Vincent Desmond

Mail & Guardian
Zuid-Afrika | weekblad | oplage 26.000

Opgericht in 1985 als Weekly Mail en in 1990 vlot getrokken door The Guardian in Londen. De duidelijk links georiënteerde krant ijvert voor een toleranter Zuid-Afrika en kwam in 1994 als eerste Afrikaanse krant met een online-editie.

Dit artikel van Vincent Desmond verscheen eerder in Mail & Guardian.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.