• African Arguments
  • Reader
  • Ideale plek om rechten te studeren: de gevangenis

Ideale plek om rechten te studeren: de gevangenis

African Arguments | Londen | 31 maart 2020

In Kenia, waar miljoenen mensen nauwelijks toegang hebben tot rechtshulp, studeren sommige gevangenen rechten, om zo zichzelf en hun medegevangenen te kunnen helpen. ‘Iedereen die je ontmoet is een dossier.’

Op een stralende zaterdagochtend kijkt Willis Ochieng’ naar een stel voetballende kinderen op een modderig veld in een buitenwijk van de Keniaanse hoofdstad Nairobi. Iets verderop sorteren vrouwen afval en wassen buurtbewoners hun auto in de zon. Niets bijzonders voor de meeste Kenianen, maar Ochieng’ geniet er met volle teugen van. Nog maar een paar maanden geleden dacht hij dat hij de rest van zijn leven achter de tralies zou doorbrengen. Hij zat al bijna twintig jaar vast. ‘Er is een hoop veranderd,’ zegt hij terwijl hij, zijn mobiele telefoon tevoorschijn haalt. ‘Toen ik in 2001 werd gearresteerd, had ik een bakbeest met een antenne!’

Ochieng’, die toegeeft dat hij op de middelbare school drugs verkocht en lid was van de Baghdad-bende, werd veroordeeld voor een gewelddadige overval. Daar staat in Kenia de doodstraf op, hoewel het meestal betekent dat je levenslang krijgt: de doodstraf is er sinds 1987 niet meer uitgevoerd. Met nog een heel leven voor zich belandde Ochieng’ als jonge man met nauwelijks enige scholing in de Kodiaga-gevangenis in het district Kisumu, in de vaste veronderstelling dat hij daar oud zou worden. Hij had in geen honderd jaar kunnen bedenken dat hij na twintig jaar vrij zou komen, nadat hij zijn zaak zelf succesvol bij de rechtbank had bepleit.

Toen Ochieng’ net in de gevangenis was beland, wilde hij graag verder leren. Hij bleek een goede student: binnen de kortste tijd behaalde hij zijn middelbareschooldiploma. In de verschillende gevangenissen waar hij in de loop der jaren naartoe werd overgeplaatst, gaf hij les aan medegevangenen. Uiteindelijk belandde hij in de zwaarbewaakte Kamiti-gevangenis, waar hij andere gedetineerden onderwees in scheikunde en biologie.

Gevangenen in uniform in de Shimo La Tewa-gevangenis in de Keniaanse stad Mombassa. Ook in deze extra beveiligde gevangenis is door gevangenen een organisatie voor rechtshulp opgericht. © Wendy Stone / Corbis / Getty Images
Gevangenen in uniform in de Shimo La Tewa-gevangenis in de Keniaanse stad Mombassa. Ook in deze extra beveiligde gevangenis is door gevangenen een organisatie voor rechtshulp opgericht. © Wendy Stone / Corbis / Getty Images

African Prisons Project

In 2007 ging in diezelfde gevangenis een nieuw initiatief van start, het African Prisons Project (APP). Dit project was door Alexander McLean, een in het Verenigd Koninkrijk opgeleide advocaat, opgezet om gedetineerden in Kenia en Oeganda toegang tot rechtshulp te bieden. ‘Ik heb veel gevangenen ontmoet, vaak jonge mannen als ik, die al jaren zonder enig vorm van proces vastzaten,’ zegt McLean over zijn motivatie om het project te beginnen.

In Kenia is de toegang tot rechtshulp een serieus probleem

Dankzij het APP kon Ochieng’– onder de vleugels van de Universiteit van Londen – een studie rechten volgen, een kans die hij met beide handen
aangreep. Samen met zeventien anderen behaalde hij zijn bul. Tijdens de studie ontdekten de gevangenen dat ze een herziening van hun rechtszaak konden aanvragen als ze het idee hadden dat hun straf onrechtmatig was opgelegd. Ze werden bij de aanvraag en de voorbereiding van hun verdediging bijgestaan door juridisch medewerkers van het APP. Ochieng’ bepleitte zijn zaak voor de rechters, en met succes – deels dankzij het argument dat de doodstraf onder de nieuwe wetgeving van 2010 verboden is. Niet lang daarna kwam hij op vrije voeten.

Inmiddels werkt Ochieng’ zelf voor het APP, als interim-onderzoeker. Onder zijn collega’s bevinden zich andere ex-gevangenen, zoals William Okumu, programmabegeleider van het project. Ook Okumu slaagde erin zijn straf te verlagen na een rechtenstudie in de gevangenis. ‘Het is de ideale plek om rechten te studeren: iedereen die je ontmoet is een dossier,’ lacht hij.

Andere ex-gedetineerden helpen bij de door het ApP opgezette juridische loketten in de gevangenis, waar rechtenstudenten en APP-medewerkers rechtsbijstand verlenen. Op dit moment loopt het project in dertig gevangenissen, met in totaal 115 juridische assistenten, zeventien afgestudeerde juristen en zeventien rechtenstudenten.

Rechtshulp

Volgens Mary Khaemba, hoofd Rehabilitatie en Welzijn van het Keniaanse gevangeniswezen, hebben dit soort projecten een enorm verschil gemaakt voor talloze gevangenen, vooral voor diegenen die normaal gesproken nauwelijks toegang hebben tot rechtshulp. ‘[De studenten en afgestudeerden] zijn heel nuttig geweest bij het opstellen van bezwaarschriften voor hun medegevangenen, en dat is precies wat we graag wilden voor onze armlastige gedetineerden. Een advocaat regelen voor iemand die geen rooie cent heeft, is een regelrechte ramp,’ vertelt Khaemba.

In Kenia is de toegang tot rechtshulp een ernstig probleem. Het land heeft de grootste moeite ervoor te zorgen dat alle inwoners juridische steun kunnen krijgen en gelijk worden behandeld in een rechtssysteem dat in zijn voegen kraakt. Volgens schattingen worden jaarlijks meer dan twee miljoen Kenianen gearresteerd, van wie slechts eenderde wordt voorgeleid.

Projecten als het APP zijn een druppel op een gloeiende plaat, maar voor de deelnemers en de gevangenen die rechtsbijstand krijgen, zijn de gevolgen enorm. Op dit moment werkt het APP aan een nieuw initiatief om afgestudeerden te helpen bij de laatste examens voor hun officiële beëdiging, zodat ze hun eigen advocatenkantoor kunnen beginnen.

Voor sommige gedetineerden, zoals Ochieng’ en Okumu, bleek de op het eerste gezicht uitzichtloze situatie een kiem te bevatten voor een nieuw begin. ‘Ik betreur dat ik in de gevangenis ben beland, omdat ik daarmee zo veel mensen heb teleurgesteld. Ik heb tien jaar en zeven maanden van mijn leven verspild,’ zegt Okumu. ‘Maar aan de andere kant betreur ik het niet, want ik heb er de kans gekregen om in mezelf af te dalen. Ik heb die lange gevangenistijd zo goed mogelijk benut. Eigenlijk was het een verkapte zegen.’

Dominic Kirui

African Arguments
Verenigd Koninkrijk | website | africanarguments.com

Onlinetijdschrift met analyses over al wat speelt in hedendaags Afrika, dat tevens dienst als platform voor discussies daaromtrent. De site werd in 2007 gelanceerd door de Royal African Society.

Dit artikel van verscheen eerder in African Arguments.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 is jarig en trakteert!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en krijg 3 maanden gratis toegang tot 360 online.