• Die Welt
  • Cultuur
  • Kaapstad wordt kunststad

Kaapstad wordt kunststad

Die Welt | Berlijn | Christian Putsch | 02 september 2017

Deze maand wordt in Kaapstad het grootste museum van Afrika geopend. Het is opgericht door de voormalig directeur van Puma, Jochen Zeitz. Hij probeert zelfs het MoMa in New York naar de kroon te steken.

De enorme graansilo in de haven van Kaapstad is de laatste honderd jaar stukje bij beetje zijn glans kwijtgeraakt. Toen hij er pas stond was hij met zijn 57 meter het hoogste gebouw ten zuiden van de Sahara. Maar op het laatst stond het betonnen monster verloren tussen de spiegelende kantoorgebouwen, de dure jachten in de haven van Kaapstad en het succesvolste winkelcentrum van het continent, het Victoria & Alfred Waterfront. Een relict van het verleden, afgedankt en grauw.

Vier jaar geleden begon de metamorfose tot de grootste reclamezuil voor hedendaagse kunst in Afrika. Toen het dak was weggehaald, zagen de 116 betonnen schachten waar het gebouw uit bestaat er van bovenaf uit als een gigantische honingraat. Binnenin werd ooit graan opgeslagen, genoeg om duizenden mensen te voeden.

Nu wordt er kunst tentoongesteld. De wereldberoemde architect Thomas Heatherwick, die de Rolling Bridge in Londen ontwierp, maakte het gebouw vanbinnen leeg en creëerde een gigantisch atrium in de vorm van een graankorrel. Daaromheen kwam 9500 vierkante meter tentoonstellingsruimte, verdeeld over zes verdiepingen. Bovendien zijn er twee verdiepingen bestemd voor performances en kunsteducatie. Nu is het Zeitz Museum for Contemporary Art Africa (Zeitz MOCAA) eindelijk het Afrikaanse antwoord op het MoMa in New York en de Tate Modern in Londen. De internationale kunstwereld kan niet wachten op 22 september, de openingsdatum.

Cyrus Kabiru maakte deze bril van gerecycled materiaal.
Cyrus Kabiru maakte deze bril van gerecycled materiaal.

Op de begane grond, aan een onooglijk tafeltje, zit de naamgever van dit spectaculaire museum. Nonchalant gekleed en met een baard van een week. Een Duitser, wat gezien de locatie nogal paradoxaal lijkt. Jochen Zeitz (54) was de jongste CEO ooit van een Duitse beursgenoteerde onderneming. Hij zorgde bij de zwaar aangeslagen producent van sportartikelen weer voor zwarte cijfers, onder andere door de elftallen van veertien Afrikaanse naties te sponsoren. Zeitz brengt al decennialang zo veel mogelijk van zijn tijd in Afrika door; sinds hij bij Puma weg is minstens vier maanden per jaar. Hij zet zich, als investeerder en in raden van commissarissen, in voor duurzame ontwikkeling, zowel in het klein op de Segera Ranch in Kenia die hij bezit als op grotere schaal door zijn bemoeienis met milieubescherming, ontwikkeling en scholing, en culturele educatie.

‘De rol van kunstverzamelaar past me eigenlijk niet,’ zegt Zeitz. Maar net zoals hij oog heeft voor gaten in de markt, heeft hij dat ook voor braakliggend terrein in de kunstwereld. In Kaapstad is de afgelopen jaren een bruisende kunstscene ontstaan. Maar tot nog toe werden de kunstwerken geëxposeerd op biënnales en in Amerikaanse en Europese musea. ‘Wat we nu eindelijk willen bereiken is dat ze hier te zien zijn.’ Pas negen jaar geleden begon Jochen Zeitz, samen met Mark Coetzee, de huidige directeur van het MOCAA, aan een van de grootste verzamelingen van moderne kunst in Afrika. Ze kochten duizenden werken, soms hele verzamelingen. De meeste daarvan belandden in het depot. ‘Vanaf het begin was het ons doel om ooit één huis voor deze verzameling te vinden,’ zegt Zeitz. Kritiek op de massale aankopen kon niet uitblijven. Een museum voor Afrikaanse kunst dat door een Duitser wordt gevuld, door een Engelse architect ontworpen en door een witte Zuid-Afrikaan geleid heeft weinig met Zuid-Afrika van doen, schreef kunstcriticus Matthew Blackman in 2015.

Zeitz verzet zich niet tegen dit bezwaar. Maar hij vertelt uitvoerig over de ontelbare positieve reacties op het museum. Hij benadrukt hoe enthousiast anderen aan dit project meewerken. Vooral degenen waar het echt om gaat: de kunstenaars. Je kunt me wel voor gek verklaren, zegt Zeitz, maar ‘ik heb echt lol in de continue rollercoaster die dit soort projecten altijd zijn’. Het lijkt bijna alsof hij verslaafd is aan de opwinding die hoort bij dingen die haast wel moeten mislukken.

Schapenhuiden van Nandipha Mntambo, Emabutfo (2009).
Schapenhuiden van Nandipha Mntambo, Emabutfo (2009).

Hij speelt gitaar, zo goed inmiddels dat hij kortgeleden heeft opgetreden in een Engelse pub. ‘Er zaten veertig mensen, en ik was tienduizend keer zenuwachtiger dan bij een toespraak voor veertigduizend man in een stadion,’ vertelt hij.

De Duitser geeft de verzameling levenslang in bruikleen, en als hij eerder zou overlijden is juridisch vastgelegd dat ze minstens tot 2037 in het museum blijft. Bovendien financiert hij opleidingsinitiatieven en nieuwe aankopen. In de Afrikaanse kunstwereld heeft hij door zijn inzet groot aanzien gekregen.

De zenuwslopende voorbereidingen voor het MOCAA zijn bijna afgelopen. Op de zes verdiepingen heeft al dertig procent van de werken een plaats gevonden. Op één ding is Mark Coetzee zichtbaar trots: ‘Iedere vezel, iedere penseelstreek van de werken is politiek.’

In een zorgvuldig uitgelichte ruimte zijn op ooghoogte 197 rode bakstenen aan draden opgehangen, dertig tot vijftig centimeter van het plafond. Als je erdoorheen loopt voel je het steeds benauwder worden. Het is een herinnering aan de antiapartheidsstrijd, gemaakt door de Zuid-Afrikaanse conceptuele kunstenaar Kendell Geers. Activisten gooiden destijds vanaf viaducten over autowegen met bakstenen naar vertegenwoordigers van het regime.

Enorme push

Jochen Zeitz laat ons een werk zien van de Tunesische kunstenares Mouna Karray, dat ook al een plaats heeft gevonden. Deze overtuigde feministische activiste reist door crisisgebieden, hult zich in een groot wit laken en maakt dan met de zelfontspanner foto’s van zichzelf te midden van de verwoesting. In haar werk volgt ze de Afrikaanse tendens om een onderwerp alleen dan in je kunst op te nemen als je er zelf mee te maken hebt gehad. Edson Chagas uit Angola werd in 2013 op de Biënnale van Venetië onderscheiden met de Gouden Leeuw voor zijn fotoserie ‘Found not taken’, een mijlpaal voor Afrikaanse kunst. Hij fotografeert en ensceneert weggegooide objecten en legt zodoende een relatie met het veranderde consumentengedrag in Luanda, de hoofdstad van Angola.

Ook de van koeienvellen gemaakte vrouwenlichamen van Nandipha Mntambo (34) uit Swaziland zullen er te zien zijn. De kunstenares zal bij de eerste rondgang door het museum aanwezig zijn. ‘Het museum zal de kunst in Afrika een enorme push geven,’ zegt ze, maar ze kan haar kritiek toch niet voor zich houden: ‘Maar niet al ons werk heeft te maken met Afrika en ons culturele erfgoed’. Ze verzet zich tegen de maatschappelijke relaties waar Mark Coetzee steeds opnieuw uitdrukkelijk op hamert. Het werk van Mntambo wordt vaak beschouwd als een verwijzing naar de lobola, het nog steeds wijdverspreide gebruik dat een man de familie van zijn toekomstige vrouw een aantal koeien als bruidsschat moet geven. Maar Mntambo wil serieus genomen worden als kunstenares die werkt met materialen en onderzoekt hoe die op chemische processen reageren.

Still uit de film Addio del Passato (2011).
Still uit de film Addio del Passato (2011).

In dit schitterende nieuwe gebouw krijgen de werken eindelijk de kans zich los te maken van de Afrikaanse clichés waarmee ze − ondanks alle vreugde over het resultaat − de afgelopen jaren werden beladen. Hier spreiden ze een nieuwe, authentieke kracht tentoon.
‘We hadden ook de optie het gebouw geheel te slopen,’ zegt architect Heatherwick die voor dit project met Zuid-Afrikaanse bureaus samenwerkte, ‘maar we wilden de ziel van de silo behouden.’ Het nieuwe beton dat de geweldige holle ruimte overeind moet houden, contrasteert met de overgebleven gigantische betonnen schachten die aan de buitenkant op veel plaatsen expres niet zijn opgeknapt. De sporen der tijd zijn als littekens blijven zitten.

Het verbouwingsbudget − 33 miljoen euro − is beschikbaar gesteld door het Victoria & Alfred Waterfront. Een bedrag dat in de hedendaagse Afrikaanse kunstwereld tot nog toe zelfs bij benadering niet is geëvenaard. Toegegeven: de bovenste verdiepingen zijn bestemd voor een nieuw luxehotel, wat bij een Europees museum ondenkbaar zou zijn. Het beton is daar verwijderd, en in de stalen gevels zijn de ramen onder verschillende hoeken geplaatst. Daardoor ontstaan vreemde reflecties die prachtig contrasteren met het massieve beton van het onderste deel van het MOCAA.

Het pronkstuk is het atrium. De opwindende architectuur daarvan moet respect voor de hedendaagse kunst uitdrukken en de wens van Jochen Zeitz in vervulling doen gaan dat alle lagen van de bevolking zich hier thuis zullen voelen. Heel makkelijk zal dat niet gaan. Volwassenen moeten 180 Rand betalen, ongeveer 12 euro. Dat is dan wel goedkoper dan de entree voor vergelijkbare musea, maar 12 euro is meer dan wat veel Zuid-Afrikanen op een dag verdienen. In elk geval helpt het een beetje dat bezoekers met een pas van een Afrikaans land woensdagochtend gratis en vrijdagmiddag voor de helft van de prijs naar binnen mogen.

Het MOCAA is het gesprek van de dag in de groeiende Zuid-Afrikaanse middenklasse, tenslotte behoort Kaapstad tot de belangrijkste culturele centra van Afrika. En met de tien miljoen buitenlandse bezoekers die jaarlijks in de stad komen heeft het MOCAA een goede kans. Met prognoses voor de langere termijn zijn de twee heren terughoudend, maar alleen al in het openingsweekend worden er 24.000 bezoekers verwacht.

Auteur: Christian Putsch

Openingsbeeld: MOCAA, Kaapstad.
Credits al het beeld: © Cyrus Kabiru en Zeitz MOCAA

Die Welt
Duitsland | dagblad | oplage 202.000

Profileert zich als conservatief. Op economisch gebied zeer uitgebreid, tevens aandacht voor toerisme en de huizenmarkt. In 1946 door de Britten in Hamburg opgericht.

Dit artikel van Christian Putsch verscheen eerder in Die Welt.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.