• Nikkei Asian Review
  • Azië
  • Lachen werkt helend in crisistijd
">

Lachen werkt helend in crisistijd

Foto: © Hari Krishnan
Nikkei Asian Review | Tokio | Charukesi Ramadurai | 02 december 2020

Is lachen echt het beste medicijn? Het lijkt er wel op, gezien de aanhoudende populariteit van coronavirus-memes op sociale media. De Indiase journalist Charukesi Ramadurai zocht uit waarom mensen zo’n behoefte hebben aan humor in tijden van nood.

Hoe langer de pandemie duurt, hoe creatiever, oneerbiediger, geestiger en soms ook aanstootgevender de coronamemes worden. Met alles wordt de spot gedreven, zoals het hamsteren van toiletpapier en de angst dat de buren een loopje nemen met hun quarantaine.

Maar welke functie hebben grappen in een wereldwijde pandemie, waarvan een economische crisis en een eenzame dood op de intensive care de wrange kenmerken zijn?

Lachen om flauwe grappen in tijden waarin slecht nieuws overheerst lijkt misschien wreed, maar is heel begrijpelijk. Zwarte humor is altijd een mechanisme geweest om somber stemmende situaties het hoofd te bieden.

Van traumachirurgen tot soldaten: galgenhumor helpt hen om de druk van de ketel te halen. ‘Kilroy was here’, een populaire Amerikaanse graffitispreuk die in de Tweede Wereldoorlog opdook, is te beschouwen als ’s werelds eerste virale meme.

Ontsnappingsroute

Zelfs tijdens de Holocaust, toen Joodse gevangenen in concentratiekampen blootstonden aan onvoorstelbare gruwelen, bood humor een ontsnappingsroute, zoals blijkt uit de documentaire The Last Laugh. ‘Het was of we de nazi’s hun macht ontnamen door ze belachelijk te maken,’ zegt een overlevende in de film. Wetenschappelijk is aangetoond dat lachen positieve signalen naar de hersenen stuurt, waarbij endorfine vrijkomt die chemisch reageert met opioïde receptoren in de hersenen, waardoor fysieke pijn en stress worden verlicht.

Meme over thuisblijven tijdens de lockdown (door meme-artiest Hari Krishnan). – © Hari Krishnan

Er valt een parallel te trekken met de pandemie die de wereld nu in gijzeling houdt, waarbij mensen voornamelijk nog via smartphones en sociale media communiceren. Velen nemen het zekere voor het onzekere en blijven zo veel mogelijk thuis. ‘In die situatie is er meestal weinig meer te doen dan rondhangen op internet,’ zegt Matt Schimkowitz, senior redacteur bij de website Know Your Meme.

Voor mensen die in angst, onzekerheid en isolement verkeren, zijn coronamemes een manier geworden om contact te houden met de buitenwereld en opluchting te ervaren dat anderen in hetzelfde schuitje zitten. Ik kan hierover meepraten, aangezien ik dit jaar van India naar Maleisië ben verhuisd, en daar nog maar een paar weken woonde toen de lockdown inging. Uiteraard had ik nog niet zo veel vrienden gemaakt in mijn nieuwe leefomgeving.

Balsem voor de ziel

Opgesloten in mijn nieuwe huis in Kuala Lumpur zocht ik mijn toevlucht tot humor om de angst en verveling de baas te blijven. Toen ontdekte ik dat sommige coronamemes die viraal gingen (sorry voor de woordspeling) balsem voor mijn ziel waren. Ze maakten me aan het lachen en zorgden voor afleiding.

‘Op dit moment hebben mensen het gevoel dat alles wat ze doen nutteloos is; ze vechten tegen een gevoel van zinloosheid. Humor werkt goed als uiting van woede en frustratie; het is als een naald die een strak opgeblazen ballon doet knappen en verlichting biedt,’ zegt mijn vriend en reclamemaker Hari Krishnan, maker van diverse populaire memes die inspelen op de lockdown in India. Ik merkte dat ik online ging zoeken naar memes die verband hielden met de pandemie, en dat ik troost vond in het feit dat anderen dezelfde angsten doormaakten als ik.

‘Humor is een volwassen manier om je tegen hulpeloosheid te verweren. Je zegt ermee dat je je niet laat kisten’

Ashok Seshadri, psychiater bij de Mayo Clinic in de VS, bevestigt dit. ‘Gevoelens van hulpeloosheid als gevolg van de pandemie zijn authentiek, en er is geen ontsnapping mogelijk. Dus moeten we een manier vinden om die te verdragen, te doorstaan. Humor is een volwassen manier om je ertegen te verweren. Je zegt ermee dat je je niet klein laat krijgen.’

Het is niet verwonderlijk dat er elke dag een trits nieuwe memes bij komt. De Reddit-thread CoronavirusMemes, die eind januari het licht zag, heeft nu ongeveer honderdduizend leden. Het doel van de geestelijke vaders: ‘Lachen om corona nu het nog kan, en vreugde verspreiden in tijden van nood.’ Op Twitter zijn tientallen accounts te vinden met namen als TheCoronaMemes en MemesCorona, en het sociale netwerk is zo vriendelijk geweest de beste te bundelen.

Meme over thuiswerken (door meme-artiest Hari Krishnan). – © Hari Krishnan

Na een eerste golf die vooral gericht was op voorlichting en veiligheidsadviezen, kozen coronamemes al snel de verveling van de lockdown en de chaos van het thuiswerken tot onderwerp. Daarna volgden claustrofobie, tirannieke bazen, eindeloze Zoom-vergaderingen en brullende kinderen – allemaal geknipt voor ijzersterke memes

Richard Dawkins

Wetenschapper Richard Dawkins gebruikte het woord ‘meme’ voor het eerst; dat deed hij in zijn boek The Selfish Gene uit 1976. Hij bedoelde ermee: elk verschijnsel dat culturele evolutie stimuleert – een dansvorm, een modeaccessoire, een slogan of een komisch personage. Tegenwoordig zijn memes levensvormen die zich na hun geboorte op internet snel verspreiden en muteren, en uiteindelijk een natuurlijke dood sterven.

Een succesvolle meme moet actueel zijn en de sociaal-culturele tijdgeest weerspiegelen. Hij moet ook weerklank vinden binnen een gemeenschap en raken aan het collectieve bewustzijn van een groep. Daarom werken memes het best als er een herkenbaar personage in zit en er een zekere zelfkennis aan te pas komt. Wanneer het tot een verbijsterde Kento – een pop in de vorm van een aap uit de populaire Japanse tv-show Okiku Naru Ko – doordringt dat zijn routineuze leventje nu quarantaine heet, staat hij in die zin symbool voor ons allen. ‘Een meme is geslaagd als zijn boodschap onmiddellijk de aandacht weet te vangen van iemand die Instagram of Twitter afscrollt,’ merkt Schimkowitz op.

Wanneer woorden tekortschieten, wanneer emoji’s en gifjes niet afdoende zijn om de ontzetting, frustratie of angst van deze tijden over te brengen, zijn er altijd nog memes om op terug te vallen. Misschien vat deze tweet van begin april het mooi samen: ‘Opdracht voor geschiedenisopstel in 2053: Leg het gebruik en de rol van memes uit als coping-mechanisme tijdens de coronapandemie van 2020.’

Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verstuurd.
inschrijven

360 heeft 1000 nieuwe leden nodig

Deze maand bieden wij daarom een deel van onze artikelen gratis aan. Zo kunt u vast kennismaken met ons aanbod. Leden blijven toegang houden tot onze maandelijkse digitale editie en het archief.