• Financial Times
  • Economie
  • Lagos’ explosieve groei drijft vissers huis uit

Lagos’ explosieve groei drijft vissers huis uit

Financial Times | Londen | Neil Munshi | 06 februari 2020

De Nigeriaanse megastad Lagos groeit razendsnel. Grond is schaars of in handen van vastgoedmakelaars. Families worden gedwongen tot een vorm van multigeneratiewonen, met huishoudens die middelen en voorzieningen delen. Als die er zijn…

Dikke, gespikkelde meervallen wriemelen in ondiepe emmers in Tinu Huntontors stalletje op de Ajah-markt in Lagos. Af en toe floept er een op de grond, waar het beest dan in een modderplas ligt te kronkelen, tot Tinu het in de emmer teruggooit. Klanten komen en gaan, er wordt gepingeld, gelachen en gekletst, achttien uur per dag, bijna elke dag, en zo gaat dat al tientallen jaren.

Vroeger kon Tinu (42) met dit werk haar kleine gezin in een informele vissersgemeenschap aan de Lagos Lagoon onderhouden. Maar de afgelopen twee jaar is dat veel moeilijker geworden, omdat haar huishouden nu geen vijf maar zo’n vijfentwintig personen telt.

Bij verstedelijking hebben we vaak een westers beeld voor ogen: jonge professionals in overvolle megasteden, die appartementjes bewonen in steeds hogere wolkenkrabbers gebouwd van duurzame materialen. Maar de komende dertig jaar neemt Afrika het grootste deel van de mondiale bevolkingsgroei voor zijn rekening, en dus geeft de verstedelijking aldaar een beeld van hoe het grootste deel van de mensheid in 2050 zal leven.

Vissersvrouwen onderhandelen met inkopers in Makoko, een gemeenschap aan de Lagos Lagoon die dreigt te worden ontruimd. © Jesco Denzel / HH
Vissersvrouwen onderhandelen met inkopers in Makoko, een gemeenschap aan de Lagos Lagoon die dreigt te worden ontruimd. © Jesco Denzel / HH

Het verhaal van Tinu Huntontors Ogu-vissersfamilie is een verhaal van ontheemding, net als dat van alle andere verarmde stedelingen in Lagos en andere megasteden op het continent. De bevolking van Afrika ten zuiden van de Sahara zal in 2050 verdubbeld zijn tot meer dan 2 miljard. Het continent is nu al voor 43 procent verstedelijkt, en dat percentage stijgt snel doordat jonge mensen op zoek naar werk naar de steden trekken, de economische motoren van het continent.

In Nigeria ligt de gemiddelde leeftijd rond de 18 jaar en meer dan 40 procent van de bevolking is jonger dan 14. De VN voorspelt dat het land in 2050 zo’n 189 miljoen nieuwe stadsbewoners zal tellen. Volgens schattingen zullen er tussen 2020 en 2035 10 miljoen mensen naar Lagos stromen – zo’n tien keer zoveel als het aantal mensen dat in diezelfde periode Londenaar wordt.

Verstedelijking gaat gepaard met vastgoedspeculatie, waarbij een snelgroeiende bevolking zich op een beperkte hoeveelheid land verdringt en projectontwikkelaars vaak infomele, niet-betalende bewoners uit hun onderkomens verjagen om grotere winsten te kunnen vangen. Voor de familieleden van Tinu Huntontor hebben de bevolkingsaanwas en de snelle verstedelijking rampzalige gevolgen gehad: de schoolopleiding van hun kinderen is onderbroken, onderlinge banden zijn doorgesneden, een huis waarvoor ze jaren hebben gespaard is vernietigd en kleine bedrijfjes zijn platgebulldozerd.

In 2017 kwamen haar moeder, vijf van haar elf broers en zussen en hun kinderen bij Huntontor aan, nadat ze met geweld uit hun voorouderlijk huis in Otodo Gbame waren gezet, ook een informele gemeenschap van oeverbewoners in Lagos. Zo’n 30.000 Lagosianen zijn uit het gebied verdreven, vaak met geweld, toen de politie en ingehuurde bandieten hun huis met de grond gelijkmaakten. Zoals veel anderen zijn ze nu gedwongen tot een vorm van multigeneratiewonen, een trend die ook in het Westen zichtbaar wordt, met huishoudens die middelen en voorzieningen delen.

40% van de bevolking is jonger dan 14. De VN voorspelt dat Nigeria in 2050 zo’n 189 miljoen nieuwe stadsbewoners zal tellen

In Nigeria, waar de bevolking veel jonger is, en meer dan de helft van de mensen tussen de 15 en 35 jaar geen of te weinig werk heeft, delen families die gaan samenwonen ook middelen, maar hier valt veel minder te delen. ‘Vroeger ging het best, maar sinds zij [haar familieleden] er allemaal bij gekomen zijn, is het heel moeilijk om alle monden te voeden met het beetje dat we op de markt verdienen,’ zegt Huntontor.

Elke dag varen haar broers met gammele tosohuns (kano’s van uitgeholde boomstammen) de lagune op om te vissen, of gaan ze op zoek naar losse klusjes; hun vrouwen helpen Tinu bij het schoonmaken en roken van de vangst, en die verkoopt ze dan samen met de vis die ze bij de groothandel inkoopt. De familie deelt alles, van de zorg voor de kinderen tot eten en drinken. De binnenplaats is ontmoetingsplek, keuken, visverwerkingsfabriek en speelplaats tegelijk; de overdekte veranda is eetkamer en kleermakersatelier voor de kleinzoon die dat vak wil leren.

‘Het belangrijkst voor ons allemaal zijn de kinderen,’ zegt Huntontor via een tolk op het stoffige erf tussen haar huis en de roestige metalen keet waarin haar familie woont. De kinderen variëren in leeftijd tussen de pasgeboren baby van haar overleden broer tot tieners die al van school zijn maar geen werk kunnen vinden.

Twee maanden geleden werd Tinu Huntontor de belangrijkste, en vaak enige, kostwinner van de familie, nadat haar oudste broer voor haar huis werd doodgeschoten. Peter stierf in juli tijdens een wekenlange oorlog tussen plaatselijke bendes, ofwel ‘buurtjongens’, die vochten voor de grote bazen die zand uit de lagune baggerden voor bouwwerkzaamheden in de stad.

Ongeplande verstedelijking

Volgens deskundigen voorspelt de manier waarop het nu gaat niet veel goeds voor het gezinsleven in 2050. ‘Ongeplande verstedelijking leidt vrijwel zeker tot nog meer gedwongen uitzettingen en verstoorde levens,’ volgens Judd Devermont, directeur Afrika voor het in Washington gevestigde Center for Strategic and International Studies, een non-profitonderzoeksorganisatie. ‘De meeste Afrikaanse steden zijn niet berekend op zo’n explosieve groei,’ zegt hij. ‘Als de overheden in de regio meer vooruit zouden denken over de groeiende stadsbevolking en toenemende ruimtevraag, zouden ze de negatieve gevolgen van gedwongen uitzettingen kunnen verminderen, of op zijn minst zo klein mogelijk maken.’

Maar tot nu toe is er in Lagos weinig nagedacht over stadsplanning of het inperken van de negatieve gevolgen van de explosieve groei. ‘Gedwongen uitzettingen gaan ongestraft door en degenen die verantwoordelijk zijn voor de verstedelijking, de stijgende grondprijzen in de stad en de luxe projectontwikkeling, gaan ook gewoon door. Het ziet er niet naar uit dat daar een einde aan komt,’ zegt Megan Chapman, medeoprichter van Justice and Empowerment Initiatives, een organisatie die tegen de gedwongen uitzettingen strijdt. Die ontheemding leidt maar al te vaak tot verwoeste levens, zegt ze.

Vissersgemeenschappen aan de Lagos Lagoon lopen het risico om hun huizen kwijt te raken aan de oprukkende stad. Aan de oevers van deze natuurlijke haven wonen zo’n 150.000 mensen. © Jesco Denzel / HH
Vissersgemeenschappen aan de Lagos Lagoon lopen het risico om hun huizen kwijt te raken aan de oprukkende stad. Aan de oevers van deze natuurlijke haven wonen zo’n 150.000 mensen. © Jesco Denzel / HH

Twee jaar nadat de familieleden van Tinu Huntontor uit hun huis zijn verdreven, grazen er soms koeien op de kaalgeslagen overblijfselen van hun vroegere gemeenschap, die nu overwoekerd is en in het regenseizoen onder water loopt. Op een billboard vlakbij wordt reclame gemaakt voor vrijstaande huizen met twintig procent korting en een flexibele afbetalingsregeling. Nu gaat het gerucht dat het wijkje naast het huis van Huntontor, een groepje hutten op palen boven het water, gesloopt zal worden om ruimte te maken voor nieuwe baggerwerkzaamheden.

‘Je ziet wat er gebeurt,’ zegt Huntontor met een minachtend gebaar naar de vrachtwagens die af en aan rijden. ‘Wij zullen hier op een dag ook wel uitgeschopt worden, en als ik niet mijn hele familie hier had, zou ik nu al vertrekken.’ Haar moeder, Mary Kunnu, een vrouw van 78 met de in de loop der jaren verbleekte en uitgerekte merktekenen van haar stam in haar huid getatoeëerd, vraagt zich af waar de familie dan heen zou moeten.

Haar zuster, die Tinu heeft opgevoed, is bij familie in een andere gemeenschap ingetrokken nadat ze uit Otodo Gbame was verdreven, maar dat huishouden telt inmiddels zo’n dertig personen. ‘Ik vertrouw er maar op dat er wel iets zal veranderen, als God zich erin mengt – en ik hoop dat Hij dat zal doen.’ 

Auteur: Neil Munshi

Financial Times
Verenigd Koninkrijk | dagblad | oplage 185.000

Toonaangevende krant voor de Londense City en de rest van de wereld. Internationale economie en management worden uitputtend behandeld. De krant heeft onder meer een redactie in Amsterdam.

Dit artikel van Neil Munshi verscheen eerder in Financial Times.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 is jarig en trakteert!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en krijg 3 maanden gratis toegang tot 360 online.