• Mail & Guardian
  • Cultuur
  • ‘Laten we de rede weer in ere herstellen’

‘Laten we de rede weer in ere herstellen’

Mail & Guardian | Andreas Eckert | 25 juni 2019

De Afrikaanse filosoof Achille Mbembe pleit voor een drastische intellectuele en culturele heroriëntatie van Zuid-Afrika. Het zou een ‘creatief laboratorium moeten worden waar een nieuwe vorm van menselijkheid en samenwerking wordt uitgetest’.

U woont nu al jaren in Zuid-Afrika. Toen u daar in 2000 naartoe verhuisde was het nog een land vol hoop. Na de afschaffing van de apartheid leek er met het project van de regenboognatie een rooskleurige toekomst aan te breken. Toen was Nelson Mandela er nog, zo’n wijs en ruimhartig man dat alle andere wereldpolitici naast hem kleingeestig overkwamen. U heeft ook wel geschreven over Zuid-Afrika als een creatief laboratorium waar een nieuwe vorm van menselijkheid en samenwerking wordt uitgetest.

Maar nu horen we bijna alleen nog slecht nieuws uit Zuid-Afrika. We horen vooral over crisis en corruptie. Over een falend ANC. Grote onvrede onder de bevolking. Een programma voor landhervorming dat op geweld kan uitdraaien. Blijft u bij uw opvatting over Zuid-Afrika als creatief laboratorium, een land dat andere Afrikaanse regio’s en de rest van de wereld mee kan nemen op het pad naar een menslievendere toekomst?

‘Ja, ik geloof nog steeds in de universele uitstraling van het Zuid-Afrikaanse experiment. De machtsstructuren van ras en blanke overheersing vormen sinds mensenheugenis een funeste maar toch beslissende eigenschap van de moderne wereld. Zuid-Afrika is bij uitstek een plek waar de gigantische schade die dat bij een groot deel van de mensheid aanricht het effectiefst kan worden bestreden.

Zuid-Afrika kan objectief gezien een schoolvoorbeeld worden van ons aller verbondenheid. Maar dan moeten de utopische krachten uit het verleden worden ingezet als basis voor een radicale kritiek op en herschepping van het heden. Dat vereist een drastische intellectuele en culturele heroriëntatie en nieuwe manieren van denken en handelen.

Mooi West, Welkom, 1990 © Ad van Denderen
Mooi West, Welkom, 1990 © Ad van Denderen

Op dit moment dreigt het land helaas een intellectueel en cultureel dood-lopende weg in te slaan en lijkt het niet in staat nieuwe toekomstvisies te verzinnen voor zichzelf, voor Afrika en de wereld. Dat falende denken baart mij nog het meeste zorgen.

Ik verschil bijvoorbeeld hartgrondig van mening met hen die radicale en progressieve politiek verwarren met een voortdurende oproep tot vuur en geweld. Er is geen duurzame vrijheid mogelijk als je geweld niet vrijwillig afzweert. Radicale politiek is oog hebben voor wat wij elkaar ten diepste verschuldigd zijn, namelijk het leven. Dat erkennen is een eerste stap en de enige weg naar werkelijke vergoeding, herstel en een wereld waarin we samen kunnen leven. Dat is mijn overtuiging.

Meer dan ooit gelden deze ideeën niet alleen voor Zuid-Afrika, maar voor de hele wereld en de toekomstige wereldpolitiek. Ik hoop dat Zuid-Afrika de vonk van de universaliteit in zijn beladen verleden vol zelfvertrouwen kan omarmen. Dat is wat sommigen van ons naar dit land trok en wat ons hier houdt, ons prikkelt om daarop voort te bouwen en vanuit dit land na te denken over Afrika en de hele wereld.

Ik heb veel aan Zuid-Afrika te danken. Ik word soms horendol van de kortzichtigheid, de bekrompenheid, de vijandigheid en hoon waarop zwarten van elders hier worden onthaald. De hardnekkige illusie dat dit land geen deel uitmaakt van Afrika. Maar zonder Zuid-Afrika was ik niet geworden wie ik ben. Als burger van Afrika en zijn diaspora is mijn nationaliteit Afrikaans. Ik beschouw mezelf niet als buitenlander en acht mijn lot verbonden met dat van Zuid-Afrika.’

Maar wat zegt u tegen studenten aan de universiteit, zwarte studenten die zich nog steeds achtergesteld voelen en van mening zijn dat de apartheid voor een groot deel nog steeds bestaat? Zegt u tegen hen hetzelfde als wat u net tegen ons hebt gezegd?

‘Ja, en dat komt me vaak op kritiek te staan. Het zal wel niet scherp genoeg klinken in deze tijd van doelmatigheid. Maar als we nu eens proberen om over onze zelfopgelegde mentale grenzen heen te kijken naar de rest van het continent, dan worden enkele zaken duidelijk. Om onze situatie ingrijpend te veranderen moeten we enorme coalities smeden. Overal waar dat niet gebeurt, voeren etnische conflicten meestal de boventoon.

We moeten verschillende vaardigheden bijeenbrengen en leren hoe we op meerdere niveaus tegelijk kunnen ingrijpen. Tegenstanders en andersdenkenden demoniseren, belasteren en als zondebok gebruiken of eisen dat er koppen rollen, al dan niet figuurlijk, dat is geen “radicale politiek”. Dat soort onderbuikpolitiek is gewoon een vorm van magisch denken.’

Praten voor een publiek in Düsseldorf is natuurlijk iets anders dan dit soort kritiek in Zuid-Afrika uiten. Er heerst daar grote frustratie. De meerderheid van de jongeren vindt dat Mandela veel fouten heeft gemaakt: zijn die nog te bereiken? Wat voor dialoog kan een intellectueel als u met die jongeren hebben?

‘Een typisch trekje van het maatschappelijk debat in Zuid-Afrika is dat het er zo hard aan toegaat. Dat komt doordat iedereen zo begaan is met wat er op het spel staat. Zuid-Afrikanen geven hartstochtelijk veel om hun land, zo ook om de rest van Afrika en de hele wereld. En met die zogenaamde jonge radicalen, die inderdaad ongeduldig zijn en het wachten beu, gaat het in discussies soms hard tegen hard. Waarom? Omdat we ze serieus moeten nemen en met ze in gesprek moeten gaan zonder paternalisme of zelfgenoegzaamheid.

Dankzij mijn academische werk verkeer ik wel in de positie om openlijk in te gaan tegen iedereen die doet alsof het huidige Zuid-Afrika geen haar beter is dan koloniaal Algerije onder Frans bestuur. Vanuit die positie kan ik ook gemakkelijk alle vormen van politiek afwijzen die draaien om geweld en bloedverwantschap, of mijzelf ondubbelzinnig uitspreken tegen het afbranden van bibliotheken als vorm van kritiek op westelijke kennisregimes.

Het is tenslotte niet houdbaar om voor dekolonisatie te pleiten als je jezelf schuldig maakt aan vreemdelingenhaat. Of om hardnekkig de ogen te blijven sluiten voor het verband tussen je eigen problemen en die van zwarte studenten elders op het continent.

Welkom centrum, 2017 © Ad van Denderen
Welkom centrum, 2017 © Ad van Denderen

Er moet in Zuid-Afrika zeker nog veel gebeuren, maar er is sinds de jaren negentig ook al veel veranderd. Ik heb ingrijpende veranderingen gezien in een stad als Johannesburg, waar ik nu al twintig jaar woon. Het is niet waar dat er nooit iets verandert. Je moet wel blind, cynisch of hopeloos kortzichtig zijn om te denken dat alles altijd maar een herhaling is van wat al eerder is gebeurd. Daarbij klopt het simpelweg niet dat onze voorgangers het allemaal bij het verkeerde eind hadden en de echte strijd pas bij ons begint.

Maar goed, we moeten nu wel snel werk maken van de zinvolle verandering waar de jongere generaties om vragen. Zuid-Afrika is immers nog steeds een van de landen met de grootste ongelijkheid ter wereld.

Racisme is er nog steeds niet helemaal uitgebannen. Geweld tegen vrouwen is er nog steeds aan de orde van de dag. Te veel arme zwarten hebben geen uitzicht op werk en geen aandeel in de toekomst van het land. Zuid-Afrika ligt op het Afrikaanse continent, maar lijkt niet goed te weten wat zijn Afrikaansheid precies behelst.’

In 2015, op het hoogtepunt van wat in Europa ‘de vluchtelingencrisis’ werd genoemd, werd in Zuid-Afrika door meer dan een miljoen mensen asiel aangevraagd, voornamelijk uit Zimbabwe. Aan de andere kant hoor ik steeds meer mensen over de angst dat half Afrika naar Europa trekt. Maar u benadrukt in uw werk vooral de positieve kanten van mobiliteit en pleit voor een wereld met volledig vrij verkeer van mensen. Feit is dat de angst groeit en veel mensen zich grote zorgen maken over vluchtelingen en migratie.

‘O nee, nee, nee… Ik zou me vast ook zorgen maken als iemand mij kwam vertellen dat een vijfde tot een kwart van de Europeanen onderweg is om Afrika opnieuw te koloniseren. Dan zou ik wel een punt hebben. Maar voor zover ik weet is Europa nooit door Afrika gekoloniseerd en is Afrika dat nu ook niet van plan.

Zodra de discussie over het sluiten van grenzen en migratie gaat, lijken feiten er helaas niet meer toe te doen. Maar de feiten bestaan wel. Het is waar dat Afrika wereldwijd bezien een regio is waar de demografische transformatie nog niet helemaal is voltooid.

Daar zijn een aantal objectieve redenen voor, die serieuze demografen ook kennen. Tijdens de eeuwenlange Atlantische en Arabische slavenhandel hebben we miljoenen mensen verloren. Met zijn eindeloze oorlogen, zijn politieke handelsbeleid en zijn epidemiologische en ecologische rampspoed heeft het kolonialisme vele levens gekost.

Tegen het einde van deze eeuw zal Afrika eindelijk hebben aangevuld wat het in al die vorige eeuwen heeft verloren. Dan telt het continent meer jonge mensen dan elke andere regio op aarde. Die zullen niet allemaal naar Europa vluchten. We moeten het continent openstellen voor zichzelf en een nieuwe historische cyclus van herbevolking opstarten.

Dit kolossale gebied van 30 miljoen vierkante kilometer kan nog steeds meer mensen herbergen. Afrika is misschien wel de laatste regio op aarde die een grote stroom migranten aankan. De meeste migranten in Afrika dromen momenteel niet van Europa, maar trekken van het ene Afrikaanse land naar het andere. Hetzelfde geldt voor de mensen op de vlucht voor oorlogen en rampen. Laten we dus ophouden met dat fabeltje dat vooral Europa wordt belaagd door hordes vluchtelingen en migranten.

Het zal niet lang meer duren voor Europa de grootste verzameling bejaarden op aarde is. Veel rechtse en racistische bewegingen in de wereld worden gedreven door de angst voor wat ze “de grote omvolking” noemen: een samenzweringstheorie die de aanzet kan geven voor racistisch en anti-immigratiebeleid op wereldschaal. Maar zulk beleid is niet houdbaar.

Zelfs al zou Europa zijn deuren hermetisch willen sluiten, dan is het daar nu domweg te laat voor. Misschien hadden ze het lang geleden moeten doen, maar ja… zoals we weten was Europa toen druk bezig met het koloniseren van andere landen, en het is lastig om je deuren gesloten te houden als je andere landen aan het leegroven bent.

Het zal niet lang meer duren voor Europa de grootste verzameling bejaarden op aarde is

Hoe dan ook, als Europa zich werkelijk per se volledig wil afsluiten voor de rest van de wereld of Afrika, dan zullen de gevolgen kolossaal zijn, van welhaast genocidale omvang.

Uit verschillende statistieken blijkt dat er bij pogingen om de Middellandse Zee over te steken de afgelopen jaren al zo’n 34.000 doden zijn gevallen. En dan tel je nog niet eens iedereen mee die is omgekomen in de Sahara of slachtoffer is geworden van nieuwe vormen van slavernij in wetteloze regio’s als Libië, waar Europa milities financiert en aanmoedigt om potentiële Afrikaanse migranten op te pakken en op te sluiten in provisorische kampen, of als slaven te verkopen.

Je kunt kiezen voor cynische aanvaarding van de ultieme gevolgen van een sluipende paragenocide. Of proberen samen na te denken over nieuwe manieren om de wereld in te richten en te verdelen onder al haar bewoners, zowel mensen als niet-mensen. Een cruciaal vraagstuk in de eenentwintigste eeuw wordt het beheer van menselijke mobiliteit. Het hele concept mobiliteit behelst wel iets meer dan wat Europa de “migratiecrisis” of “vluchtelingencrisis” noemt.’

We kunnen het niet over migratie hebben zonder Europa aan te spreken op zijn aanwezigheid en zijn optreden in de rest van de wereld?

‘Europa en Noord-Amerika kunnen niet eindeloos doorgaan met het vernietigen van de leefomgeving van andere mensen, niet eindeloos al hun olie, gas, vis, hout, diamanten en goud winnen en naar huis verschepen zonder iets achter te laten, die mensen beestachtig behandelen en hun steden in puin leggen en zo het leven in verre oorden onmogelijk maken, en dan ook nog verwachten dat de slachtoffers van deze ellende het tussen de puinhopen wel overleven.

Dus in plaats van leugens te verkopen en onderbuikgevoelens en hysterie aan te wakkeren zouden we serieus moeten nadenken over de wereld van de toekomst, onze kritische zin weer benutten en de redelijkheid in ere herstellen. Want als we de rede niet in ere herstellen, zullen we er ook niet in slagen de wereld te herstellen en te leren hoe we de aarde met elkaar kunnen delen.

Bovendien moet Afrika over migratie en vrij verkeer van mensen spreken met zijn eigen stem en vanuit zijn eigen belangen. Wij hebben alleen met onszelf te maken. Het is niet per se zo dat Afrika te veel inwoners telt. Hele regio’s zijn objectief gezien zelfs onderbevolkt. Andere zijn overbevolkt. De logica van “er zijn hier te veel mensen” mogen we nooit aanvaarden. Om te beginnen: als we vinden dat er te veel mensen zijn, betekent het dat er mensen zijn die eigenlijk niet zouden moeten bestaan. Wat doe je dan met de “overtollige mensen”? Zijn die “overbodig”? We moeten beducht zijn voor de afschuwelijke necropolitieke implicaties van de logica van “te veel mensen”.

Natuurlijk zit je wel met de vraag hoe je al die mensen uit de armoede haalt, hoe je rijkdom creëert en herverdeelt. Om zulke vragen goed te beantwoorden, moeten we zorgen dat Afrika weer open gaat staan voor zichzelf. Afrika is een gigantisch continent. Er is ruimte voor iedereen, voor al zijn vele zonen en dochters, ook zij die nu buiten Afrika leven. We mogen dit deel van de aarde niet veranderen in een dubbele gevangenis: waar niemand uit mag en waarbinnen niemand mag verhuizen. We moeten van Afrika één grote open ruimte maken waarbinnen onze mensen vrij kunnen rondreizen.

Dus als Europa echt een positieve bijdrage wil leveren aan de oplossing van het grote vraagstuk van onze eeuw, dat van de mobiliteit in brede zin, dan moet het geen geld steken in kampen en gevangenissen op Libisch en Europees grondgebied. Europa kan zijn geld dan bijvoorbeeld beter steken in het harmoniseren van de bevolkings-registratie op het continent, in de geleidelijke ontmanteling van de duizenden binnengrenzen, in de rationele intensivering van het verkeer van mensen binnen het continent, in grote investeringen voor de verbetering van wegen, de aanleg van transcontinentale spoorwegen en snelwegen en het behoud en onderhoud van de waterwegen.

Zo krijgt het continent weer toekomst. Dan wil niemand hier meer weg, want je wil toch niet naar een plek waar niemand je kent en je niet welkom bent.’

Achille Mbembe
Achille Mbembe

Achille Mbembe

Achille Mbembe is professor aan de Universiteit van de Witwatersrand in Johannesburg, waar hij geschiedenis en politicologie doceert. Hij werd bekend met zijn boek Kritiek van de zwarte rede, en is vaak bestempeld als meesterdenker van het postkolonialisme. Mbembe heeft een benijdenswaardige reputatie opgebouwd als wetenschapper die vraagtekens plaatst bij de dogma’s van de moderniteit.

WELKOM TODAY

De tentoonstelling Welkom Today van fotografen Ad van Denderen (1943, Nederland) en Lebohang Tlali (1978, Zuid-Afrika) is vanaf 18 mei in het Stedelijk Museum te Amsterdam te zien. Vijfentwintig jaar na de verkiezing van Nelson Mandela tot president, brengen Van Denderen en Tlali een kritisch vervolg op het veelgeprezen fotoboek Welkom in Suid-Afrika (1991) waarin Van Denderen de laatste dagen van apartheid in het goudmijnstadje Welkom vastlegde. Welkom Today combineert oude en nieuwe foto’s van Van Denderen en Tlali met foto’s gemaakt door scholieren, familiealbums, krantenarchieven en verhalen van schrijver Margalith Kleijwegt. De tentoonstelling is onderdeel van een meerstemmig fotografieproject, geproduceerd door documentaireplatform Paradox.

Van 18 mei t/m 13 okt 2019 in het Stedelijk Museum in Amsterdam.

Auteur: Andreas Eckert

Mail & Guardian
Zuid-Afrika | weekblad | oplage 41.000

Opgericht in 1985 als Weekly Mail en in 1990 vlot getrokken door The Guardian in Londen. Sinds 2002 eigendom van de Zimbabwaanse krantenuitgever Trevor Ncube. De duidelijk links georiënteerde krant ijvert voor een toleranter Zuid-Afrika.

Dit artikel van Andreas Eckert verscheen eerder in Mail & Guardian.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.