• Artsy
  • Cultuur
  • Liever iets met substantie dan een flits

Liever iets met substantie dan een flits

Artsy | Tess Thacka | 01 september 2017

Waarom het Centrum voor Minder Goede Ideeën van William Kentridge in Johannesburg (Zuid-Afrika) een heel goed idee is.

De versleten uitspraak ‘kill your darlings’ zullen de meeste schrijvers in spe wel kennen. Het principe dat eraan ten grondslag ligt kan makkelijk ook op andere creatieve activiteiten worden toegepast: wees bereid ideeën en teksten die je aan het hart liggen weg te gooien en ruimte te maken voor alles wat in de periferie van je verbeelding ligt. Dat vindt ook William Kentridge, die vorig jaar in Johannesburg (Zuid-Afrika) het Centrum voor Minder Goede Ideeën oprichtte. De kunstenaar legt in een introductievideo voor het − onlangs afgesloten − eerste cursusjaar van het instituut uit dat de nadruk ligt op het weggooien van dat ‘enorme, grote flitsende idee’ ten gunste van een minder goed concept.

Het Centrum, gevestigd aan de oostrand van de binnenstad van Johannesburg, organiseert intensieve, experimentele workshops voor beeldend kunstenaars, conservatoren en uitvoerend kunstenaars uit verschillende disciplines. Ze lopen een paar maanden en culmineren in een festival van avondlijke gebeurtenissen. Overeenkomstig de rijkelijk multidisciplinaire activiteiten van Kentridge zelf en gezien zijn fascinatie voor het proces, ligt de nadruk in het hele programma op uitvoeringen.

Ruimte scheppen

‘Het gesprek begon met vijf mensen om een tafel,’ vertelt Bronwyn Lace, een van de animateurs zoals Kentridge degenen noemt die bij het Centrum dingen organiseren. Het doel was ‘ruimte scheppen voor de tussendoortjes, het commercieel onhaalbare, de afkorting, het domme idee’, zegt ze. Om deel te nemen moet je worden uitgenodigd. Kentridge en Lace hadden aan een groep conservatoren gevraagd kunstenaars uit Johannesburg en de rest van Zuid-Afrika bijeen te halen. Het programma is niet alleen gratis, alle deelnemers worden ook nog eens betaald. De groep kunstenaars (het eerste jaar liep het aantal uiteindelijk op tot negentig) werkt samen in een break-outgroep: open, vormvrije workshops met als doel dat waar ze mee bezig zijn uiteindelijk tot een presentatie te verwerken.

Het Centrum kijkt liever naar het proces dan naar een oplossing, ziet liever iets met substantie dan een flits. Deze basisprincipes zijn het resultaat van maandenlang onderzoek, waarin Lace zich ‘een beeld vormde van de noden en wensen van kunstbeoefenaars in Zuid-Afrika’. Wat ze ontdekte was dat hun mogelijkheden om financiering te krijgen zeer verschillend zijn. Behalve in de commerciële galeries in Johannesburg, waaronder een paar toonaangevende (zoals de Goodman Gallery die ook Kentridge vertegenwoordigt), leggen financiers bijzonder veel nadruk op aspecten die gerelateerd zijn aan de huidige postapartheidsperiode. Met name de druk op kunstenaars om maatschappelijk relevant te zijn is enorm. Voor kunstenaars is het dagelijkse realiteit dat ze, om in aanmerking te komen voor een beurs of overheidsfinanciering, moeten laten zien dat hun werk maatschappelijk gezien een positief effect heeft en dat het op een of andere manier de gemeenschapszin bevordert.

Performance in samenwerking met The Hillbrow Boxing Club – © Stella Olivier
Performance in samenwerking met The Hillbrow Boxing Club – © Stella Olivier

‘Dat zijn natuurlijk ook ongelooflijk belangrijke dingen,’ zegt Lace, ‘maar we denken dat het een beetje een geval is van het paard achter de wagen spannen. Er is een soort inherent wantrouwen in de functie van kunst. Het zit hem erin dat wij als kunstenaars geloven dat we door kunst te maken de toeschouwer uitdagen om de wereld anders te bekijken. Dat op zichzelf is al waardevol.’

Het Centrum voor Minder Goede Ideeën hoopt dus een omgeving te creëren waar kunstenaars hun ideeën op hun eigen voorwaarden kunnen uitvoeren, in plaats van een meer door afnemer bepaald model zoals ontstaat door de eis dat het maatschappelijke geëngageerd moet zijn. Desondanks heeft het experimentele karakter van het Centrum tot projecten geleid die een duidelijke en sterke betrokkenheid bij het maatschappelijke heden en verleden van Zuid-Afrika laten zien.

Een van die projecten was een samenwerkingsverband tussen een aantal kunstenaars en de plaatselijke Hillbrow Boxing Club. De laatste is opgericht door George Khosi, een man die in de gevangenis had leren boksen, zelf een boksring in elkaar knutselde en kinderen van de straat begon te trainen. ‘Hij is een uitzonderlijke man,’ zegt Lace. ‘Zijn gekke en prachtige club biedt weerwerk aan xenofoob geweld. Ik dacht: Wat als we die ring zouden gebruiken als object dat is doordrenkt met bloed, zweet en tranen van de bewoners van een van de gevaarlijkste buurten van Johannesburg?’

De curatoren van het eerste ‘studiejaar’ van het Centrum hadden al eens nagedacht over de mogelijkheid om ‘een vreemd, mogelijk exotisch element’ in het proces te gebruiken. Dus werd een van de boksringen van de club in het Centrum neergezet als podium voor performances, en de leden van de boksclub werden uitgenodigd om een workshop te organiseren. De samenwerking resulteerde in een echte bokswedstrijd tijdens het eindejaarsfestival. (‘Boksen is beweging, discipline,’ zegt Lace over het merkwaardige fenomeen van een boksring in de context van kunstperformances.)

Het zijn juist die momenten − de onvoorziene, die waarin je samen iets doet − die volgens het Centrum vaak de bron zijn van vruchtbare ideeën

Een ander kunstwerk kwam voort uit de samenwerking met een Isicathamiyakoor, traditionele Zoeloemuziek die werd aangepast in de verblijven van de mijnwerkers in de tijd dat de apartheid het ergst was. Het woord Isicathamiya kun je volgens Lace vertalen als ‘zing zachtjes en loop lichtvoetig’. In die tijd mochten zwarte Afrikanen geen groepen vormen van meer dan vijftien personen. Om onopvallend hun zangoefeningen te doen, zetten de mannen de muziek om in een soort diep, kelig gefluister. Een koor van elf mannen werkte op het Centrum samen met een groep moderne dansers om gezamenlijk een voorstelling te creëren. ‘We wisten dat het heel bijzonder zou worden,’ vertelt Lace, ‘maar ik had niet voorzien dat de reacties van het publiek zo ontzettend heftig zouden zijn. Sommige mannen waren bijna in tranen en zeiden dat het stuk de ingewikkelde problemen rond mannelijke identiteit en relaties van mannen onderling − die vaak op het grensvlak van geweld en intimiteit balanceren − helemaal te pakken had.’

De werkwijze van het Centrum leidde ook tot kleine presentaties die de essentie vatten van waar het programma over gaat: niet bang zijn te mislukken. Lace vertelt over een jonge kunstenaar die gefrustreerd raakte en somber werd toen er uit zijn idee − een film maken in een pottenbakkersatelier als hommage aan beroemde beeldhouwers − niets interessants voortkwam. Als reactie pakte Kentridge een pot van nog natte klei en zette die op het hoofd van de would be-filmmaker.

‘Het was gewoon een speels moment,’ zegt Lace, ‘de kunstenaar greep de pot meteen beet en begon hem op zijn hoofd te vervormen. Daaruit ontstond uiteindelijk een video die hij “Mezelf nieuw maken” noemde en die gaat over een jonge kunstenaar die bang is de draad kwijt te raken en een ervaren kunstenaar als Kentridge die reageert door te zeggen: “Je bent vergeten er plezier in te hebben.”’

Het zijn juist die momenten − de onvoorziene, die waarin je samen iets doet − die volgens het Centrum vaak de bron zijn van vruchtbare ideeën.

‘Ons werk is het scheppen van een goede omgeving, met flexibiliteit en spirit, en tegelijk stevig genoeg zijn om te voorzien in de logistiek en de financiering,’ zegt Lace. ‘De kunstenaars tijdelijk bevrijden van die druk, zodat ze vrij kunnen spelen.’

Auteur: Tess Thacka

Van William Kentridge was in 2015 de opera Lulu in de Amsterdamse Stopera te zien en een tentoonstelling in het Eye Amsterdam.

Openingsbeeld: Dansers Xolisile Bongwana en Thulani Chauke repeteren Requiem Request, choreogrfie van Gregory Maqoma, regie Nhlanhla Mahlangu – © Stella Olivier

Lees hier een artikel over de kunstenaar terug uit editie 106.

Dit artikel van Tess Thacka verscheen eerder in Artsy.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.