• Frankfurter Allgemeine Zeitung
  • Cultuur
  • Maak jezelf vooral niets wijs

Maak jezelf vooral niets wijs

We hebben de jonge generatie in de steek gelaten. Er is eenrevolutie nodig die ons van het internet bevrijdt. En we moeten onze vrijheid verdedigen. Een gesprek met Zadie Smith.

FAZ: In uw nieuwe essaybundel Feel Free stelt u dat we zonder sociale media veel vrijer zouden zijn. Waarom?

ZS: Ze slurpen onze tijd en eisen onze energie op;
ze worden gestuurd door een bedrijfsleven dat het gemunt heeft op onze aandacht. Als ik in het dagelijks leven mensen observeer, vooral jongeren, die voortdurend met hun telefoon in de weer zijn, kom ik steeds weer tot de conclusie dat de sociale media tijd, creativiteit en energie absorberen. Terwijl mensen in werkelijkheid zo creatief kunnen zijn.

Zoekt niet iedere generatie nieuwe en eigen manieren om te communiceren?

Het gaat niet alleen om communicatie, door sociale media ontstaat een soort fictief beeld van de wereld dat is opgebouwd uit zelfpresentatie en zogenaamde berichten die voortdurend gelezen en gedeeld moeten worden, becommentarieerd en opnieuw gedeeld. Dat is een enorme afleiding van het eigenlijke leven, het leven waarin je werkelijk iets zou kunnen doen.

Wat bedoelt u met ‘zogenaamde’ berichten’?

Het begrip ‘berichten’ vind ik niet meer passen bij wat door moderne technologieën wordt verspreid. Het is niet zo dat er zo nu en dan een nieuwtje in ons leven wordt geïntroduceerd. De zogenaamde berichten vormen voor velen een fors bestanddeel van hun dagelijkse bezigheden; ze reageren aldoor op elkaar. Constant wordt naar het mobieltje gegrepen. Dat valt mij in New York het meest op bij blanke mannen van middelbare leeftijd. Steeds weer moeten ze de headlines raadplegen. Het lijkt voor hen bijna beschamend te zijn om er niet aan mee te doen.

Zijn ze niet gewoon geïnteresseerd in politiek?

Al dat lezen, delen of twitteren blijft zonder gevolgen. Nog iets wat me in New York opviel. Toen het rapport-Mueller verscheen, waren mensen
duidelijk geschokt – ook die blanke mannen van middelbare leeftijd over wie ik het had. Omdat ze verwacht hadden dat al hun aandacht, al dat constante kijken op hun smartphone, wel ergens toe zou hebben geleid. Ze hadden het gevoel dat ze eraan deel-genomen hadden. Maar je verandert niets aan de werkelijke situatie door je te laten horen op sociale media of teksten op het internet te lezen.

  © Getty Images
© Getty Images

Is het een illusie?

Ja. En tegelijk een afleiding van de politieke personen die we zouden kunnen zijn. Bij de laatste presidentsverkiezingen in de Verenigde Staten [in 2016] bleek hoe weinig millennials hun stem uitbrengen. Velen van hen leven meer in hun socialemediawereld dan in de werkelijkheid. Dat is niet alleen hun eigen fout. Ze zijn opgegroeid in een passieve cultuur, een cultuur die zich niet om vrijheden heeft bekommerd. De generatie vóór hen heeft dat verzuimd. In de VS, en ook in Europa.

Uw generatie.

Ja. Wij zijn te lang alleen in onszelf geïnteresseerd geweest, hebben een ronduit hedonistisch leven geleid. Tegen de achtergrond van een bloeiende economie, twintig jaar geleden, hebben wij niets anders gedaan dan onszelf dienen – misschien hebben we af en toe met een handtekening of door wat geld over te maken een dolfijn gered, als er toevallig een non-profitorganisatie aan de deur klopte. We hebben niet op- of omgekeken, ons nergens druk om gemaakt, en we konden ons dat veroorloven omdat we niet in Iran, Afghanistan of Ethiopië leefden, maar op plekken waar de paden al gebaand waren. We hoefden er niets voor te doen. De cultuur van passiviteit die daar het gevolg van is, is in combinatie met de huidige manipulatie en de afleiding door de sociale media zeer beangstigend.

U doceert aan de New York University. Hoe denken uw studenten hierover, van wie velen twintig jaar jonger zijn?

Ik denk – en daar spreek ik ook met hen over – dat ze inzien hoe mijn generatie ze fundamenteel in de steek heeft gelaten. Ik probeer ze te zeggen dat je in de realiteit moet handelen. Op een tastbare manier. Dat je moet gaan stemmen. Dat je moet geloven in het belang van verkiezingen. Want de mensen die geïnteresseerd zijn in macht laten zich niet afleiden. Die verliezen de bal nooit uit het oog en verzinken niet in het checken van hun nieuwsfeed.

U opent uw boek met een citaat van de Amerikaanse schrijfster Zora Neale Hurston: ‘People can be slave-ships in shoes’.

Dat citaat gaat over de gedachte of zelfs de vraag of je het gevoel hebt uit vrije wil te handelen terwijl je jezelf in werkelijkheid alleen maar voor de gek houdt. Ik heb het voor in mijn boek gezet omdat ik het ontzettend belangrijk vind dat we hier weer op leren letten, dat we er alert op zijn. Zolang we dat niet zijn, is het moeilijk om iets te veranderen. Het is tijd dat we weer vrijer worden.

Wat betekent vrijheid voor u?

Existentiële vrijheid betekent voor mij dat je jezelf niets wijsmaakt, voor zover dat mogelijk is. Dat je niet tegen jezelf liegt. Dat is een van de moeilijkste dingen in het leven.

Lukt het u?

Niet altijd, helaas. Des te belangrijker is het om er steeds weer mee bezig te zijn. Existentiële vrijheid staat voor mij niet gelijk aan de Amerikaanse droom: het idee dat iedereen zich kan opwerken tot miljonair. Integendeel: mensen zonder economische drijfveer leven vaker in gemeenschappen en steunen elkaar. Het maakt mij niet uit of je jezelf op marxistische wijze onderzoekt en de vraag stelt of je zelf niet is gekocht en gemanipuleerd door de consumptiemaatschappij, of dat je jezelf in freudiaanse zin de vraag stelt of je wel weet wie je echt bent. Het gaat mij erom dat we weer een sterker gevoel voor vrijheden ontwikkelen. En ik denk dat de sociale media daar fundamenteel tegen ingaan, vooral bij jongeren. We moeten ons in eerste instantie bevrijden van het internet.

U heeft een dochter en een zoon, die op een leeftijd zijn dat veel kinderen een smartphone hebben. Die van u ook?

In ons gezin zijn geen smartphones. Maar het gaat niet om ons als afzonderlijk gezin, of om de kinderen van linkse, intellectuele ouders. Het gaat om een aanzet voor de hele samenleving. Hoe leven we met z’n allen? Het is me allang duidelijk dat ik met deze boodschap niet overal even enthousiast zal worden ontvangen. Maar een heroïneverslaafde staat toch ook niet te springen om mee te werken en af te kicken?

Uw boek bevat een hoofdstuk dat ‘Brexitdagboek’ heet, en dat gaat over het referendum en hoe geschokt u bent over de uitslag. U brengt de zomer elk jaar door in Londen. Met welk gevoel reist u naar huis?

Ik ervaar hetzelfde als mijn familie die in Londen woont. Je ziet in het totaalbeeld van het Verenigd Koninkrijk hoeveel schade de brexit aanricht. Maar ik weet er niets zinnigs over te zeggen, behalve dat het maar doorgaat. Mijn observaties zijn alledaags, basaal. Als ik met mijn broers of met vrienden bel, krijg ik de indruk dat ze er zo weinig mogelijk over nadenken, omdat ze er anders gek van zouden worden. In het rationele Duitsland moet wat er in Engeland gebeurt een krankzinnige indruk maken.

Zegt u bewust ‘Engeland’?

De Engelsen en de Welshmen zijn de hoofdverantwoordelijken voor deze catastrofe. Ze zijn verleid door wensdenken en fantasieën die niets met de werkelijkheid te maken hebben. Als Engelsen spreken over die goeie ouwe tijd waar ze naar terug willen keren, dan dromen ze volgens mij
van Henry V, de grote slag tegen de Fransen, de uitbreiding van het koninkrijk.

De familie van uw echtgenoot Nick Laird stamt uit Noord-Ierland…

… en het is zonneklaar dat bij het brexitreferendum niemand zich heeft bekommerd om de belangen van Noord-Ierland of Schotland. Mijn man ervaart de ontwikkelingen als heel deprimerend en maakt zich zorgen dat het geweld in Noord-Ierland weer op zal laaien. Ook daar heeft waarschijnlijk niemand van degenen die voor het referendum verantwoordelijk zijn bij stilgestaan. Er is nog iets wat ik ervaar als ik naar Londen reis.

Ja?

Ik merk elke keer hoezeer de Britse politiek de jongere generatie de laatste decennia links heeft laten liggen, ja, besodemieterd heeft – een ander woord ervoor valt me niet in. Alles wat mijn generatie nog ter beschikking stond en waarop ze vertrouwde, is hun ontnomen.

In uw boek klinkt even een nostalgische toon door als u schrijft over de welvaartsstaat die u als kind en jongere gezondheidszorg verschafte en het u later mogelijk maakte te gaan studeren.

De jongeren van vandaag zijn niet zeker van een baan of een woonruimte. Ze kunnen niet rekenen op goed onderwijs. Werkelijk alles heeft schade opgelopen, ook de open samenleving.

Soms wordt u gevraagd om toe te geven dat het multiculturalisme dat u altijd heeft verdedigd, nu toch is mislukt. Wat antwoordt u daarop?

Niet-witte mensen maken in Groot-Brittannië al eeuwen deel uit van de samenleving. Degenen die zich daartegen keren en de mislukking van een
multiculturele samenleving uitroepen, moeten duidelijker zeggen wat ze bedoelen. Als het hun erom te doen is dat die inwoners van Groot Brittannië terugkeren naar de landen van herkomst, dan moet dat duidelijk uitgesproken worden.

En dan?

Dan kan er een duidelijke en open discussie worden gevoerd. Dan kan ook niet meer verdoezeld worden wat het terugdraaien van een multiculturele samenleving in werkelijkheid zou betekenen. En daar zouden velen toch voor terugschrikken, denk ik.

Het houdt me erg bezig waarom dingen verdoezeld of ontkend worden. Ook wat betreft de klimaatverandering bijvoorbeeld. Het is toch verbazingwekkend dat zo veel christenen in de Verenigde Staten de klimaatverandering ontkennen?

Hoe verklaart u dat?

Het geschetste beeld is blijkbaar zo vreselijk dat men dan maar doet alsof het probleem helemaal niet bestaat. God heeft de wereld geschapen, en die wereld wordt nu door de mensen vernietigd. Als dat je niks kan schelen, heeft het blijkbaar geen waarde en hoef je het ook niet te ontkennen. Maar als de ontwikkeling je bang maakt, negeer je die en ontken je de feiten. En het is mijn ervaring dat je mensen alleen kunt bereiken als je ze er op gevoelsniveau over aanspreekt. Daarvoor moet je wel met elkaar in gesprek kunnen gaan, en geloven dat verandering mogelijk is.

Welke conclusies trekt u zelf uit uw eigen kritiek? Bent u politiek geëngageerd?

Mijn leven is wat dat betreft niet erg praktisch ingericht. Ik ben schrijfster, en dat is in elke revolutie de meest nutteloze rol die je kunt hebben. Maar ik probeer met een zo helder mogelijke blik te schrijven en op die manier een discussie aan te zwengelen.

Auteut: Anne Ameri-Siemens

Frankfurter Allgemeine Zeitung
Duitsland | dagblad | oplage 382.000

Een van de belangrijkste kranten van Duitsland. Hoewel politiek onafhankelijk, wordt de FAZ over het algemeen een gematigd conservatief profiel toegedicht.

Dit artikel van Anne Ameri-Siemens verscheen eerder in Frankfurter Allgemeine Zeitung.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 is jarig en trakteert!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en krijg 3 maanden gratis toegang tot 360 online.