• Yeni Safak
  • Cultuur
  • Maak van de Hagia Sophia weer een moskee

Maak van de Hagia Sophia weer een moskee

Yeni Safak | Ankara | 24 januari 2017

In een opiniestuk in een krant die dicht bij president Erdogan staat, betoogt de Turkse historicus Mustafa Armagan dat de voormalige kathedraal in Istanboel weer een islamitisch gebedshuis moet worden, zoals in de Ottomaanse tijd.

In 1453 schonk Mehmet de 
Veroveraar de islamitische geloofsgemeenschap na de verovering van Constantinopel door de Ottomanen 
de Hagia Sophia-moskee. Tot in 1934 bleef die als moskee dienstdoen, tot er tijdens de seculiere republiek een koud en zielloos museum van gemaakt werd. Sindsdien kijken de Turkse 
en buitenlandse bezoekers, die er bij duizenden doorheen schuifelen, er met een onverschillig oog naar, ongeacht hun religie. De Hagia Sophia lijkt tegenwoordig nog het meest op een karakterloos stationsgebouw. Afgezien van de mozaïeken en een stel gekalligrafeerde schilden is alles met een heilig karakter eruit verdwenen, zorgvuldig weggeborgen. ‘Hagia Sophia! Wie heeft je zo durven ontbloten?’ 
weeklaagde de dichter Serdengeçti. 
De vraag is nog altijd actueel.

Wij eisen dat er in de Hagia Sophia weer islamitische diensten gehouden worden. Wij eisen dat de as van deze heilige plaats weer gaat gloeien, dat de islamitische wetten, de heilige Koran en de lof van de profeet dit prachtige monument nieuw leven inblazen. Sommigen brengen hiertegen in dat als de Hagia Sophia weer een moskee wordt, zij niet meer door iedereen bezocht kan worden en dat het 
toerisme daaronder zal lijden. Dat is een onzinargument. Is er ook maar één moskee in Turkije die niet openstaat voor bezoek?

Anderen vragen zich af hoe een bezoek dan zal gaan verlopen. Welnu, een 
deel van de centrale ruimte zal tijdens het gebed afgesloten worden. Zo gaat het ook in alle andere Ottomaanse moskeeën, met het verschil dat hier 
de galerijen op de eerste verdieping altijd open zullen zijn. Dat is sowieso praktischer, aangezien het grootste deel van de mozaïeken zich bovenin bevinden. Er zijn prima oplossingen 
te bedenken, als we maar willen. Ik zal hier niet ingaan op de overwegingen die ertoe hebben geleid dat van de Hagia Sophia een museum werd gemaakt. Liever vertel ik welke moeite is gedaan is om deze heilige plaats van zijn islamitische karakter te ontdoen.

Ottomaanse kunst

We weten dat sultan Mehmet de 
Veroveraar, nadat hij van de Hagia Sophia een moskee had gemaakt, er een mihrab [gebedsnis die de richting van Mekka aangeeft voor het gebed] en een minbar [hoge preekstoel] in 
liet plaatsen, evenals een bibliotheek, en dat hij naast het gebouw een Koranschool liet neerzetten. De kandelaars die om de mihrab heen staan, heeft Süleyman de Grote meegenomen van zijn veldtocht in Hongarije. De vier minaretten, gebouwd door de beroemde architect Mimar Sinan, 
zijn van Ottomaans ontwerp, net als de versterkingen die het instorten 
van het gebouw moesten voorkomen. In gebouwen naast de Hagia Sophia bevinden zich de tombes van de 
sultans Selim II, Murad III, Mehmed II en die van de onfortuinlijke kroonprinsen van Ibrahim I en Mustafa i, die er samen met hun ouders een 
laatste rustplaats hebben gevonden.

Ook de minbar, de verhoogde preekstoel van de muezzin en vier marmeren gebedsnissen zijn geslaagde toevoegingen uit het Ottomaanse tijdperk, net als de twee enorme marmeren vazen die Murad III uit Pergamon meebracht. Een van de keizerlijke gebedsnissen 
en de grote kroonluchter die aan de centrale koepel hangt werden 
geschonken door Ahmed III. De nis op de bovenetage, de soepkeuken [imaret], de Koranschool, de bibliotheek en de fontein voor de rituele wassing, de grootste in zijn soort, dateren uit de tijd van Mahmud i [de achttiende eeuw].

In de negentiende eeuw gaf Abdülmecid I de gebroeders Fossati de opdracht voor een renovatie. Er werden een 
keizerlijke galerij, een nieuwe trap naar de preekstoel en een muvakkithane (gebouw voor tijdmeting) aangelegd, en kalligrafische schilden aangebracht van befaamde artiesten, 
waaronder zelfs een paar van de 
sultans eigen hand. De acht enorme cirkelvormige schilden die de centrale koepel versieren en de schoonheid 
van het monument nog vergroten, zijn het werk van de geniale componist en dichter Kazasker Mustafa Izzet Efendi.

De Hagia Sophia in ca. 1849.
De Hagia Sophia in ca. 1849.

Op deze schilden staan de namen geschreven van Allah, Mohammed, 
de eerste vier kaliefen – Aboe Bakr, Omar, Othman en Ali – Ali’s zonen Hassan en Hoessein, de Basmala, en verder midden in de koepel vers 35 van de soera An-Noer. Vroeger herbergde de moskee ook vierkante schilden uit de tijd van Mehmed IV, van de hand van Teknecizade Ibrahim Efendi. De nieuwe schilden van elk 7,5 meter zijn door hun grootte uniek binnen de Ottomaanse kunst.

Toen men van de Hagia Sophia een museum maakte en alle islamitische verwijzingen verwijderde, was dat 
met de bedoeling het monument weer terug te brengen in de toestand van 
het Byzantijnse tijdperk. Het vaste meubilair zoals de gebedsnissen en 
de hoge preekstoel van de imam konden niet worden gedemonteerd, maar de rest – tapijten, gekalligrafeerde schilden, exemplaren van de Koran – werd weggehaald. Het verwijderen van Kazaskers schilden bleek echter niet eenvoudig. Toen ze naar beneden werden gehaald, merkte men dat ze ter plekke waren geschilderd, 
in elkaar gezet en omlijst. Hoe men 
het ook probeerde, het was onmogelijk om de schilden door de deuren van de Hagia Sophia te krijgen. De schilden bleken expres zo reusachtig te zijn gemaakt om te verhinderen dat ze ooit uit de kerk zouden worden verwijderd. Men durfde ze niet te demonteren, want dat zou het risico van onherstelbare schade aan deze meesterwerken met zich meebrengen. Uiteindelijk werden de onvergelijkelijke schilden maar tegen de muur gezet, en daar 
bleven ze jarenlang staan.

… vijftien jaar waarin deze kunstschatten op de grond hadden gestaan, te lijden hadden gehad onder het vocht en bedekt waren geraakt met spinnenwebben

Professor Semavi Eyice vertelde me dat hij eind jaren veertig de schilden tegen de muur zag staan en de directeur van het museum vertelde dat deze verantwoordelijk zou worden gesteld als er iets mee gebeurde. Zo lukte het hem om de werken terug op hun plek te krijgen. Het had vijftien jaar geduurd, vijftien jaar waarin deze kunstschatten op de grond hadden gestaan, te lijden hadden gehad onder het vocht en bedekt waren geraakt met spinnenwebben. Sommige delen van de schilden bevonden zich in een miserabele toestand. Ook de beroemde schrijver 
en conservator Ibnülemin Mahmud Kemal Bey wond zich erg op over de toestand van de schilden. Lees hoe 
deze vooraanstaande Ottomaanse intellectueel het verloop van de gebeurtenissen beschrijft:

‘Deze heilige schilden, waarop de prachtige Naam Gods en de Naam van de Profeet geschreven staan, werden door een stel malloten naar beneden gehaald en zomaar op de vloer neergezet, waar ze beschadigd raakten. Een aantal gelovigen mannen, waaronder wijzelf, die deze situatie niet konden aanzien, probeerden tevergeefs tussenbeide te komen. Toen ik mijn best deed om de directeur van het museum van de Hagia Sophia ervan te overtuigen ze weer terug te hangen, vertrouwde hij me uiteindelijk toe dat daarvoor het geld ontbrak. Pas dankzij de 
vrijgevigheid van de handelaar Nazif Beyler en de ingenieur Ekrem Hakki Ayverdi, die zich ook al langer zorgen maakten over de situatie, konden de schilden eindelijk worden hersteld en teruggeplaatst. Godzijdank hingen de heilige schilden op 28 januari 1949 weer op hun plek. Toen ik ze daar terugzag, huilde ik van geluk. Ik zegen Ekrem, dank Nazif en Muzaffer en bid voor hen.’

Zo behield de Hagia Sophia haar 
islamitische identiteit, de oplettende islamitische gemeenschap zij 
gezegend voor haar inspanningen. Laat ons er nu voor zorgen dat de Hagia Sophia weer een moskee wordt. Zodat wij deze onttoverde tijd weer iets van heiligheid kunnen inblazen.

Auteur: Mustafa Armagan
Vertaler: Valentijn van Dijk

Het betoog van Mustafa Armagan staat 
niet op zich. De afgelopen jaren is de roep toegenomen om van de Hagia Sophia opnieuw een moskee te maken. Eerder werden de Hagia Sophia-kerken van Trabzon en Iznik al tot moskeeën omgedoopt. De regerende AKP van Recep Tayyip Erdogan 
is een warm pleitbezorger van het idee. 
Ook de extreem-rechtse MHP is voor. Tegenstanders zien in de plannen een verdere poging tot islamisering van het land.

Yeni Safak
Turkije | dagblad | oplage 100.000

‘Nieuwe dageraad’ is een conservatieve, gematigd islamitische krant, dicht bij de regerende Partij voor Rechtvaardigheid en Ontwikkeling (APK).

Dit artikel van verscheen eerder in Yeni Safak.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.