• Süddeutsche Zeitung
  • Magazine 200 – Oktober
  • Minder vlees, meer afwisseling

Minder vlees, meer afwisseling

© Frank Bienewald / LightRocket / Getty
Süddeutsche Zeitung | München | Silvia Liebrich | 30 september 2021

De wereldvoedselproductie is voldoende voor 12 miljard mensen, 3 miljard meer dan er nu op de wereld zijn. Desondanks lijdt bijna 10 procent honger. In de toekomst moet voedsel eerlijker worden verdeeld. 

Rundvlees uit Zuid-Amerika, appels uit Nieuw-Zeeland, rijst uit Azië. Als je boodschappen doet in een supermarkt neem je als vanzelfsprekend artikelen uit de hele wereld mee naar huis. En heb je de indruk dat voedsel altijd en overal beschikbaar is. Dat dat niet zo hoeft te zijn, merkt de consument maar zelden. Zo’n moment was er bijvoorbeeld wel aan het begin van de pandemie, toen bloem en gist opeens niet meer op hun gebruikelijke plek in het schap lagen. Maar eigenlijk is graan op geen enkel moment echt schaars geweest, de noodsituatie was, in ieder geval in Duitsland, alleen het gevolg van irrationele hamsterwoede. Wat je in de rijke westerse landen makkelijk kunt verdringen, kan in armere landen, waar de voedselketen in de regel een stuk kwetsbaarder is, catastrofale gevolgen hebben.

Levensmiddelen zijn hernieuwbare grondstoffen, waarvan de productie en eerlijke verdeling de komende decennia een grote uitdaging wordt. Het goede nieuws: de huidige wereldvoedselproductie is voldoende voor 12 miljard mensen, dus 3 miljard meer dan er nu op de wereld zijn. Het slechte nieuws is dat desondanks bijna 10 procent honger lijdt.

Hoe kunnen we een groeiende wereldbevolking te eten geven zonder ecosystemen, watervoorraden en het klimaat geweld aan te doen? En wat betekent dat voor de voedselvoorziening in de toekomst? Een overzicht van de mogelijkheden.

Verspilling is funest

Veel voedsel is al bedorven voordat het bij de consument aankomt. ‘Al met al komt zo’n 40 procent van het voedsel dat op de wereld wordt geproduceerd nooit op een bord terecht,’ aldus een recent bericht van het WWF. Dat betekent dat wereldwijd elk jaar 2,5 miljard ton voedsel verloren gaat. 1,2 miljard ton daarvan verdwijnt al in de landbouw, de rest bij het transport, de verwerking, in de handel en thuis. Die verspilling is ook slecht voor het klimaat: ruim 10 procent van de globale uitstoot van broeikasgassen komt op het conto van de voedselverspilling. 

De politiek ziet het probleem wel, maar daarmee is het nog niet verdwenen. De hele voedselketen moet op zijn verantwoordelijkheden worden aangesproken, eist het WWF. ‘Alleen met elkaar, van de akker tot op het bord, kunnen we het doel bereiken om vóór 2030 wereldwijd de hoeveelheid voedsel die verloren gaat, te halveren.’ Deze taak is onderdeel van de 17 duurzaamheidsdoelen van de Verenigde Naties, de zogeheten Sustainable Development Goals (SDG’s). Maar de weg daarnaartoe is lang. Daarvoor moeten ook de consumenten hun gedrag wezenlijk veranderen, want nog steeds belandt 40 procent van het voedsel bij mensen thuis in de vuilnisbak. 

Milieubeschermers eisen dan ook een informatieoffensief om de bevolking, bijvoorbeeld via het onderwijs, te informeren en hun bij te brengen wat de gevolgen van onze voedingsgewoonten zijn. Daarnaast is het nodig door middel van systematische registratie, via publiekrechtelijke organisaties bijvoorbeeld, vast te leggen waar in de voedselketen voedsel bederft en hoe dat kan worden voorkomen. Een groot probleem in arme landen is ook dat veel voedsel al bederft terwijl het onderweg is van de akker naar de afnemer, bijvoorbeeld omdat het niet permanent wordt gekoeld.

Op wereldniveau krimpt het landbouwareaal. Hiervoor zijn veel oorzaken aan te wijzen. Voor steden en dorpen is ruimte nodig, verder brengt de klimaatcrisis in veel regio’s de oogsten in gevaar en is water in sommige gebieden zo schaars dat er haast niets meer groeit. Daar komt bij dat er steeds meer gewassen worden verbouwd die niet als voedsel dienen, maar tot brandstof, bouwmateriaal of grondstof voor bijvoorbeeld aardolievrije kunststoffen worden verwerkt. Alleen al in Duitsland is volgens een opgave van het Duitse ministerie van Economische Zaken het areaal voor industrie- en energiegewassen in de afgelopen 20 jaar meer dan verdrievoudigd tot 2,67 miljoen hectare, een trend die over de hele wereld zichtbaar is. Ter vergelijking: het totale landbouwareaal in de Bondsrepubliek is nog geen 17 miljoen hectare. Experts gaan ervan uit dat de concurrentiestrijd tussen voedselgewassen en gewassen voor ander gebruik heviger zal worden. Dat vereist regelgeving. Weliswaar vragen internationale organisaties als de Verenigde Naties nadrukkelijk om voorrang te geven aan de voedselproductie, maar hoe dat moet worden gerealiseerd, is nog volkomen onduidelijk.

Eén vleeseter veroorzaakt net zo veel broeikasgassen als twee veganisten

Kunstvlees uit het laboratorium gold tot voor kort als duur speelgoed voor dappere startups. Maar intussen zijn sommige projecten al zo ver dat de eerste porties voor betaalbare bedragen worden opgediend. Zo serveert een restaurant in Singapore sinds kort voor omgerekend 14 euro een soort ravioli met gekweekt kippenvlees. Ter vergelijking: in 2013 kostte het produceren van een in-vitroburger nog een kwart miljoen euro. Niet zonder reden wordt in die branche voor miljarden geïnvesteerd. Geen enkel ander voedingsmiddel belast het ecosysteem en het klimaat zozeer als vlees. Dus zijn er alternatieven nodig. Kweekvlees is één mogelijkheid, maar ook insecten kunnen in de toekomst een belangrijke leverancier van eiwitten worden.

Vaststaat dat de vleesproductie op de wereld beslissend zal zijn voor hoeveel mensen er kunnen worden gevoed. Volgens het Duitse ministerie van Milieu veroorzaakt één vleeseter net zo veel broeikasgassen als twee veganisten. Hoe enorm de invloed van de veeteelt is, blijkt uit het onderzoek van Joseph Poore en Thomas Nemecek, dat in 2018 in Science werd gepubliceerd. De onderzoekers kwamen tot de conclusie dat vlees- en melkproducten slechts 18 procent uitmaken van de hoeveelheid calorieën die een mens tot zich neemt. Maar daarvoor wordt wel 83 procent van het beschikbare landbouwareaal gebruikt. Anders gezegd: als iedereen veganist was, zou het landbouwareaal met 75 procent omlaag kunnen.

Verscheidenheid

Meer opbrengst op hetzelfde areaal is de grote droom van de agro-industrie. Met de ‘groene revolutie’ na de Tweede Wereldoorlog is dat gelukt. Door nieuwe teeltmethoden en massaal gebruik van kunstmest en pesticiden schoten de opbrengsten omhoog. Een toename die later ook door het gebruik van gentechniek niet kon worden geëvenaard. Sinds het invoeren daarvan woedt er een bittere strijd, onder meer over de vraag of de groeiende wereldbevolking meer gediend is met ecologische landbouw of met gentechniek. Het combineren daarvan kost vooral de aanhangers van biologische landbouw moeite. Maar er zijn uitzonderingen, zoals de Zwitserse agronoom en ecopionier Urs Niggli. ‘Geen enkele afzonderlijke plant, geen enkel individueel zaadje kan ervoor zorgen dat we de wereld in de toekomst duurzamer kunnen voeden,’ citeerde tijdschrift Geo hem recentelijk.

Meer verscheidenheid op de akker, in het onderzoek en in het denken. Dat is wat ook andere landbouwdeskundigen willen. Rijst, tarwe en maïs zijn voor de voedselvoorziening van de mens onontbeerlijk. Samen voorzien ze in bijna de helft van de menselijke behoefte aan calorieën. De grote agroconcerns concentreren zich daarom al decennialang op het verder ontwikkelen van deze drie granen. Andere, vooral regionaal belangrijke gewassen als maniok, gierst en bakbananen krijgen nauwelijks aandacht. Howard-Yana Shapiro, een Amerikaanse onderzoeker, vindt dat verkeerd. Voor zijn werkgever Mars Inc., van de chocobars, heeft hij een paar jaar geleden het DNA van de cacaoplant ontsleuteld. Maar daar had hij een voorwaarde aan verbonden: geen patent en geen gebruiksvergoeding. Het resultaat van zijn werk moest gratis ter beschikking komen van onderzoekers op de hele wereld.

Vervolgens ging hij aan de slag om het erfelijke materiaal van honderd Afrikaanse voedingsgewassen te ontsleutelen om de teelt ervan te kunnen verbeteren. Het is het alternatief voor het businessmodel van de agro-industrie, die haar onderzoeksresultaten achter slot en grendel houdt. Maar zulke prille aanzetten tot opensource-onderzoek kunnen een revolutie teweegbrengen in de teelt van landbouwgewassen en tevens de toekomstige voedselvoorziening veiligstellen. 

Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 is jarig en trakteert!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en krijg 3 maanden gratis toegang tot 360 online.