• The Moscow Times
  • Reader
  • Moskou noch Brussel heeft enig belang bij Loekasjenko

Moskou noch Brussel heeft enig belang bij Loekasjenko

The Moscow Times | 19 augustus 2020

Voorzichtige samenwerking tussen Moskou en Brussel zou een begin kunnen zijn om de banden met Wit-Rusland aan te knopen, voordat een potentiële nieuwe regering wordt verscheurd door twee tegenpolen.

Moskou had er afgelopen zondag een tweede gesprek voor nodig om expliciet zijn verplichtingen te noemen in het kader van het CSTO, het militaire bondgenootschap tussen Rusland en vijf andere voormalige Sovjetstaten. De aarzeling van Moskou heeft vele redenen.

Alexandr Loekasjenko was ooit een nuttige en betrouwbare bondgenoot voor Moskou vanwege zijn toewijding aan de Uniestaat, een overeenkomst volgens welke niet alleen het douanebeleid maar ook de overheidsinstellingen van de twee Slavische landen op termijn zouden moeten integreren. Maar het afgelopen jaar, en met name de afgelopen maand, is gebleken dat Moskou hem niet langer kan
vertrouwen.

Nadat Rusland in 2018 de korting had verlaagd op de ruwe olie die het aan Wit-Rusland verkocht, verslechterde de verstandhouding. Moskou, dat het beu was dat alles van één kant moest komen, verklaarde dat Loekasjenko meer haast moest maken met de integratie van de Uniestaat, als hij zijn oliekorting wilde behouden. Loekasjenko schilderde dit begrijpelijkerwijs af als inmenging in de Belarussische soevereiniteit, zette een Russische diplomaat uit en flirtte met het Westen.

Toen arresteerde Belarus vorige maand een aantal huursoldaten van wie het zei dat ze door Moskou waren gestuurd om het land aan de vooravond van de verkiezingen te destabiliseren, een affront dat het Kremlin niet gauw zal vergeten, getuige het feit dat er in de recente verklaring over Loekasjenko’s hulpverzoek aan Poetin gewag van werd gemaakt. Steun en veiligheid bieden aan een regime dat je er herhaaldelijk van beticht zijn soevereiniteit te schenden is een hachelijke zaak.

Dus wat zijn Poetins opties? Die zijn beperkt. De eerste is zich gewapenderhand achter Loekasjenko scharen. Maar Moskou voelt niets voor een nieuwe agressieve interventie. In tegenstelling tot de annexatiedrang waarvan sommige westerlingen Rusland verdenken, moet het nog bijkomen van het debacle in Oost-Oekraïne, waar het, zoals een voormalige Kremlin-functionaris me ooit toevertrouwde, nog altijd ‘de puinhopen aan het opruimen is’ die zijn aangericht door de separatisten die zichzelf hadden bewapend en gefinancierd. Maar in het geval van reële of vermeende westerse ‘bemoeienis’ zou het zich daartoe gedwongen kunnen voelen.

Vergeet niet dat de Russische veiligheidscultuur er een bijzonder paranoïde geopolitieke visie op nahoudt. Een korte solidariteitsbetuiging met betogers door een Europese regering kan, in de ogen van de Russische nationale veiligheidsraad, al snel een gecoördineerde campagne worden met politieke, financiële en militaire steun. Pro-Kremlin-experts in Rusland mopperden deze week al dat Poolse en Litouwse ngo’s zich mengen in de binnenlandse aangelegenheden van Wit-Rusland.

De afgelopen dagen zijn deze beschuldigingen officieel geworden. Het is nog altijd hoogst onwaarschijnlijk dat Rusland zich middels militaire interventie aan Loekasjenko’s kant zal scharen, maar als dat zou gebeuren, zou het een reactie zijn op een vermeende existentiële dreiging, en geen wens om een land te annexeren of een autocraat te steunen.

De onofficiële vlag van Belarus uit 1918 wappert op een monument van drie zwanen tijdens een demonstratie tegenover het overheidsgebouw in Minsk. © Sergei Grits /AP
De onofficiële vlag van Belarus uit 1918 wappert op een monument van drie zwanen tijdens een demonstratie tegenover het overheidsgebouw in Minsk. © Sergei Grits /AP

‘Vrijand’

In de herfst van 2006 werd ik als verslaggever voor The Moscow News naar Belarus gestuurd om de presidentsverkiezingen te verslaan, evenals het toenemende protest tegen de zittende president Loekasjenko. De demonstraties kwamen pal na twee pro-westerse revoluties, in Georgië en Oekraïne, en er bestond veel naïeve hoop, met name in het Westen, dat volksdemonstraties gemakkelijk en zonder bloedvergieten een dictator ten val konden brengen. Ik was daar pessimistisch over, en nadat ik mijn verslag met de titel ‘Belarus: te vroeg voor een Blauwe Revolutie’ had ingeleverd, bleek mijn pessimisme gegrond. De betogingen werden met geweld onderdrukt, tot verontwaardiging van zowel het land zelf als de rest van de wereld, maar Loekasjenko’s regime bleef overeind.

Nu staan de zaken er anders voor, voornamelijk door Loekasjenko’s eigen toedoen, maar deels ook dankzij het perfecte samenspannen van de pandemie, een stagnerende economie en de toenemende weerzin van Moskou om Belarus te subsidiëren en een kat-en-muisspelletje te spelen met een bondgenoot die in een ‘vrijand’ is veranderd.

Inhoudsloze dictatuur

Het zal Loekasjenko best kunnen lukken deze betogingen met demonstratieve terreur de kop in te drukken, maar zelfs als hij die gok wint, staan hem hooguit een paar jaar van inhoudsloze en onwettige dictatuur te wachten voordat zijn regering sneuvelt.

Dat met deze verkiezingen is geknoeid, is typisch autocratisch. Maar de uitslagen lijken in Loekasjenko’s voordeel te zijn veranderd om een onherstelbare nederlaag te maskeren. En door het buitensporige geweld waarmee zijn ordetroepen niet alleen betogers maar ook gewone mensen hebben afgetuigd, verdwijnt zijn laatste beetje legitimiteit in de ogen van de mensen die hem ooit gehoorzaamden. Voor zo veel machtsmisbruik haal je niet gewoon maar je schouders op.

In tegenstelling tot het ongebreidelde optimisme en de hoop waarmee de betogingen in 2006 gepaard gingen, is de val van Loekasjenko nu een hoofdpijndossier voor zowel Moskou als de westerse buren van Minsk. Niets doen voelt ongemakkelijk, maar wel iets doen heeft tal van gevolgen. Het afgelopen decennium zijn ‘constructieve interventies’ en zelfs morele steun om een niet langer welkome dictator de laan uit te sturen ontaard in bloedige oorlogen bij volmacht in Libië, Syrië en Oekraïne. Steun van de EU en andere westerse landen om president Viktor Janoekovitsj van Oekraïne ten val te brengen leidde tot een militaire interventie van Moskou en een oorlog die tot op de dag van vandaag doorsuddert.

Voor zo veel machtsmisbruik haal je niet gewoon maar je schouders op

De tweede optie is de zaak aankijken en politieke steun verlenen aan alternatieven voor Loekasjenko, hetzij onder oppositiekandidaten als Viktor Babariko, het voormalige hoofd van een Belarussische bank die eigendom was van de Russische gasmonopolist Gazprom, hetzij onder de elite. Russische en Belarussische deskundigen hebben verklaard dat Moskou aarzelt om met te harde hand in te grijpen in Belarussische aangelegenheden, maar als het regime ten val komt zal men graag met het nieuwe in zee gaan.

Onaantrekkelijke keuzes

Moskou, dat voor twee even onaantrekkelijke keuzes is gesteld, lijkt schoorvoetend ruimte te laten voor beide. Dit biedt een kans om te leren van vroegere vergissingen en te voorkomen dat Wit-Rusland opnieuw het toneel wordt van een politieke oorlog tussen Moskou en het Westen.

In werkelijkheid heeft noch Moskou noch Brussel enig belang bij Loekasjenko en wil geen van beide een nieuw ‘Maidan’. Dit kan een kans zijn voor de EU om Rusland de hand te reiken en samen een dialoog in Wit-Rusland op gang te brengen. Dat zou uiteraard in de coulissen moeten gebeuren, want Moskou voert het liefst onderhandelingen buiten de schijnwerpers; het stelt daar meer vertrouwen in dan in loze verklaringen zonder boter bij de vis.

Het expliciete doel van zo’n tussenkomst zou geen afgedwongen regimewisseling zijn. Maar het impliciete doel zou een geleidelijke, vreedzame overgang zijn naar een Belarus zonder Loekasjenko.

Dat Moskou hulp zou bieden kwam uit de koker van Loekasjenko

Samenwerking tussen Moskou en Brussel biedt een drietal mogelijkheden. Ten eerste kan de EU daarmee aan Moskou laten zien dat ze niet van zins is Belarus tegen Rusland op te zetten, en dus paranoïde veronderstellingen de kop indrukken die, hoe onrealistisch ook, rampzalige gevolgen kunnen hebben. Ten tweede zou een gecoördineerde tussenkomst het voor Loekasjenko moeilijker maken zijn volk met harde hand aan te pakken of Moskou en Brussel tegen elkaar uit te spelen. En ten derde zou het zowel Moskou als Brussel de gelegenheid geven banden met Minsk aan te knopen en te voorkomen dat een potentiële nieuwe regering wordt verscheurd door twee tegenpolen.

Samenwerking

Voor een succesvolle samenwerking tussen de EU en Rusland is nog een lange weg te gaan, omdat er nog te veel wantrouwen moet worden overwonnen. Maar voorzichtige samenwerking inzake Wit-Rusland zou een begin kunnen zijn. Voor Loekasjenko is het te laat; maar voor Moskou en Brussel is het zeker niet te vroeg om van vroegere vergissingen te leren.

Het is geen aannemelijk scenario voor Wit-Rusland, maar er bestaat enig gevaar voor escalatie. Aanvankelijk hoedde Moskou zich ervoor Loekasjenko openlijk te steunen met woord of gebaar. Russische media deden een boekje open over politiegeweld en prominente staatslieden riepen Rusland op de handen van Loekasjenko af te trekken. Maar na een verzoek van Loekasjenko heeft Moskou nu toch beloofd zijn Uniestaat-vrijand ‘zo nodig’ te steunen.

Dit lijkt totaal niet op de retoriek en de actie die voorafgingen aan Moskous militaire interventie in Oekraïne, toen Russische woordvoerders de betogers op het Maidanplein anti-Russische ‘fascisten’ noemden en hun nieuwe regering een ‘junta’, en dreigden duizenden ‘vrijwilligers’ te sturen. Maar het verhoogt het risico op elkaar beconcurrerende interventies.

Tot nu toe waren de protesten geopolitiek neutraal en dus geen bedreiging voor Rusland. Er waren geen oproepen om zich aan te sluiten bij de EU of de NAVO, zodat Moskou geen echt voorwendsel had om zich druk te maken. Maar nu Moskou Loekasjenko steun heeft toegezegd en het Westen steeds meer van bemoeienis beschuldigt, bestaat het gevaar dat de demonstranten zich tegen Rusland keren en steeds meer steun van Europese landen krijgen, en vooral ook van Washington. Hierdoor zouden de betogingen weleens kunnen polariseren.

Maar Moskous toezegging om het regime te steunen heeft ook iets aarzelends. Aanvankelijk kwam de verklaring dat Moskou hulp zou bieden uit de koker van Loekasjenko en niet van het Kremlin, dat in zijn eerste verklaring, hoe verzoenend die ook was, de woorden ‘hulp’ of ‘steun’ niet noemde.

Anna Arutunyan

The Moscow Times
Rusland | dagblad | oplage 35.000

De eerste buitenlandse krant in Moskou, opgericht door de Nederlandse ondernemer Derk Sauer, met onafhankelijke politieke, financiële en culturele informatie over Moskou en de rest van Rusland.

Dit artikel van verscheen eerder in The Moscow Times.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 heeft 1000 nieuwe leden nodig

Deze maand bieden wij daarom een deel van onze artikelen gratis aan. Zo kunt u vast kennismaken met ons aanbod. Leden blijven toegang houden tot onze maandelijkse digitale editie en het archief.