• Financial Times
  • Cultuur
  • Ode aan de afzondering

Ode aan de afzondering

Financial Times | Londen | Richard Fairman | 27 mei 2020

Het beeld van de grootse componist als dat van een door doofheid gekweld en altijd fronsend genie, is een beetje overdreven.

In de vroege avond van 7 mei 1824 ging Beethoven naar het Weense Theater am Kärntnertor om de musici succes te wensen met de première van wat zijn beroemdste compositie zou worden: de Negende Symfonie, met zijn toonzetting van Schillers An die Freude. Het voorval tijdens die première dat nog steeds tot onze verbeelding spreekt, is ons overgeleverd door de Engelse muziekcriticus George Grove. Ettelijke decennia na dato beschreef hij wat de zangeres Caroline Unger hem over die première had verteld: ‘Na afloop van het stuk stond Beethoven nog met zijn rug naar het publiek de maat te slaan, tot zij hem omdraaide of aanspoorde zich om te draaien en hij zag dat het publiek enthousiast aan het applaudisseren was.’

Scherper kan de tragiek van Beethovens doofheid niet worden geïllustreerd. De gedachte dat de componist van deze grootse symfonie zijn eigen muziek niet meer kon horen, heeft sterk bijgedragen aan de romantische beeldvorming van Beethoven als opvliegende misantroop die tegen de klippen op bleef componeren.

Maar dat weerspreekt Theodore Albrecht, hoogleraar musicologie en de redacteur van de Konversationshefte: de schriften waarin Beethoven gesprekken voerde toen zijn gehoor daar te slecht voor was geworden. Die schriften geven een weerslag van, in Albrechts woorden, ‘zijn dagelijks leven, een kroniek van hoe hij leefde en met wie hij omging’. Dichter bij de componist kunnen we niet komen.

Dat Beethovens gehoor in de loop van zijn leven sterk achteruitging, staat buiten kijf. Al op zijn eenendertigste, in oktober 1802, gaf hij uiting aan zijn wanhoop in de hartverscheurende brief die bekend is komen te staan als het ‘Heiligenstädter Testament’: ‘Ik was al jong gedwongen mij af te zonderen, mijn leven in eenzaamheid door te brengen. (…) Ik kon niet tegen mensen zeggen: spreek harder, schreeuw, want ik ben doof – ach, hoe kon ik ruchtbaarheid geven aan het falen van dat ene zintuig dat bij mij juist scherper had moeten zijn dan bij ieder ander.’

Een bezoeker in het museum Fundacio Joan Miro in Barcelona bekijkt het kunstwerk Beethoven’s Trumpet van de in januari overleden conceptuele kunstenaar John Baldessari uit 2007.  © EPA / Andreu Dalmau
Een bezoeker in het museum Fundacio Joan Miro in Barcelona bekijkt het kunstwerk Beethoven’s Trumpet van de in januari overleden conceptuele kunstenaar John Baldessari uit 2007. © EPA / Andreu Dalmau

Overdreven

Albrecht heeft alle teksten doorgenomen die Beethovens gespreksgenoten in die conversatieschriften hebben genoteerd. (Er zijn er nog 139, uit de periode van 1818 tot zijn dood in 1827.) Hij vond een twintigtal aantekeningen waaruit blijkt dat de componist in elk geval nog wel iets van geluid opving. ‘De belangrijkste bevinding is dat hij meer kon horen, en tot op hogere leeftijd, dan we altijd hebben gedacht,’ zegt Albrecht. ‘Veel tijdgenoten noemden hem “stokdoof”, maar dat waren dan altijd mensen die hem niet goed kenden. Wie hem van nabij meemaakte, merkte dat hij nog wel iets kon horen.’

Vooral één anekdote is veelzeggend. Toen Beethoven in een koffiehuis werd aangesproken door een handelsreiziger die zelf ook met doofheid kampte, vertelde hij hem over zijn eigen ervaringen en bond hem op het hart: ‘Begin vooral niet te vroeg met mechanische hulpmiddelen.’ (Zoals een oorhoorn.) Een gesprek kon je ‘als het even kan beter schriftelijk voeren; dan spaar je je gehoor’.

En er zijn nog andere aanwijzingen die Albrechts stelling ondersteunen. Toen de twaalfjarige Franz Liszt in 1823 bij Beethoven kwam voorspelen, was dat bijvoorbeeld geen probleem. En een Engelse koopman schreef over zijn bezoek aan de componist: ‘Ik was bang dat hij geen woord van wat ik zei zou horen, maar als ik heel luid en duidelijk sprak, kon hij me prima verstaan. De berichten over Beethovens doofheid die de laatste tijd in Londen de ronde doen, zijn schromelijk overdreven.’

Diep in de ziel
Over de première van de Negende doen volgens Albrecht uiteenlopende verhalen de ronde. Zo heeft het door Unger beschreven voorval zich waarschijnlijk ergens in de loop van de uitvoering voorgedaan. Dat zou verklaren waarom Beethoven nog met zijn aandacht bij het orkest was. En zijn doofheid zal ook niet zo’n enorme belemmering bij het componeren zijn geweest als een leek misschien zou denken, want hij kon zich een heel goede voorstelling maken van hoe het orkest zou klinken. Wat wel ernstiger geweest moet zijn, en mogelijk ook grote gevolgen had voor zijn muziek, is de mate waarin de doofheid zijn sociale leven belemmerde. Dat kan verklaren waarom werken zoals de late strijkkwartetten zo diep in de ziel kijken.

De persoon die uit de conversatieschriften naar voren komt, strookt in veel opzichten niet met het populaire, geromantiseerde beeld van Beethoven. ‘In die schriften zie je een heel menselijke Beethoven,’ zegt Albrecht. ‘Hij was een heel normaal mens, die al die moeilijkheden overwon en grote meesterwerken schreef. We moeten niet denken aan dat bekende beeld van een chagrijnige driftkop, maar aan iemand die heel aardig en collegiaal was. In de schriften kan hij het prima vinden met musici en is hij heel beminnelijk in zijn omgang met bankiers, boekhouders en krantenredacteuren. Daar zie je hem in een heel ander licht.’

Voor wie de hooggestemde vervoering van zijn Negende Symfonie even te veel wordt, is het fijn om te weten dat Beethoven ook in zijn alledaagse menselijkheid heel herkenbaar was. 

Auteur: Richard Fairman

Financial Times
Verenigd Koninkrijk | dagblad | oplage 448.000

Toonaangevende krant voor de Londense City en de rest van de wereld. Internationale economie en management worden uitputtend behandeld.

Dit artikel van Richard Fairman verscheen eerder in Financial Times.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

360 is jarig en trakteert!

Schrijf je in voor de nieuwsbrief en krijg 3 maanden gratis toegang tot 360 online.