• Nautilus
  • Reader
  • ‘Ongelijkheid is altijd funest’

‘Ongelijkheid is altijd funest’

Nautilus | New York | 19 februari 2020

De Duitse wiskundige Christian Hilbe onderzoekt samenwerkingsmodellen en vond uit dat wederkerigheid en gelijke kansen tot het beste resultaat leiden.

Vorig jaar werd bekend dat de Indiase miljardair Gautam Adani Australische steenkool gaat winnen. De Adani Group, een groot conglomeraat met een breed scala aan zakelijke belangen, wist deze deal volgens The New York Times te beklinken dankzij een succesvolle campagne om de sympathie te winnen van de inwoners van Queensland, de op een na grootste staat van Australië. Het project moet op korte termijn bijdragen aan de ontwikkeling van de energievoorziening in India en Bangladesh, waar duurzame energiebronnen vaak nog te duur zijn. In tegenstelling tot de VS en West-Europa ‘kan India niet anders’ dan steenkool blijven gebruiken, zei Adani tegen The Times.

Op de lange termijn bemoeilijkt dit de strijd tegen de opwarming van de aarde, omdat energie uit steenkool nu eenmaal een van de belangrijkste oorzaken van klimaatverandering is. Zo resulteert het project van één miljardair dus in een maatschappelijk dilemma op wereldschaal. India’s afhankelijkheid van steenkool bedreigt het behoud van publieke goederen zoals schone lucht, gunstige weerpatronen en nationale veiligheid, en ondermijnt de internationale samenwerking voor de ontwikkeling en invoering van duurzame energievormen.

De wiskundige Christian Hilbe van het Duitse Max Planck Instituut voor Evolutionaire Antropologie leidt een onderzoeksgroep die zich buigt over de omstandigheden waaronder mensen samenwerken. Ze maken voorspellende modellen over maatschappelijke dilemma’s zoals klimaatverandering, waarbij de samenwerkingsdynamiek te complex is om in een realistisch model te kunnen vatten. ‘We willen de essentie of de logica uit het probleem destilleren, terugbrengen tot een zo eenvoudig mogelijk model, en dat dan proberen te doorgronden,’ zegt Hilbe.

‘We beseffen heel goed dat we met het oplossen van dat simpele model het probleem van de klimaatverandering niet kunnen oplossen. Maar we willen inzicht krijgen in een paar van de strategische processen in het spel.’

Ik spreek Hilbe kort nadat hij de resultaten van het onderzoek in Nature gepubliceerd heeft. In het artikel ‘Social dilemmas among unequals’ [‘Sociale dilemma’s onder ongelijke partners’] komt Hilbe – met zijn coauteurs van Harvard, de University of Exeter Business School en het Institute for Science and Technology Austria – onder meer tot de conclusie dat extreme ongelijkheid partijen weerhoudt van samenwerking in het algemeen belang. ‘Onze bevindingen,’ concluderen de onderzoekers, ‘hebben implicaties voor beleidsmakers die zich bezighouden met de eerlijke en efficiënte verdeling van middelen en publieke goederen.’

In ons gesprek licht Hilbe de gedachte achter het model en de betekenis van de onderzoeksresultaten nader toe.

Hoe heeft u de gevolgen van ongelijkheid in een model gevat?

‘We namen een spel dat vaak als model voor samenwerking wordt gebruikt, het zogenaamde Public Goods Game, en keken wat er gebeurt als je verschillen aanbrengt in het spelersveld. Dat doe je normaal niet, normaal ga je uit van spelers die elkaars gelijken zijn. In de standaardopzet van het spel krijgt elke speler evenveel geld, zeg 10 dollar. Vervolgens mogen ze zelf beslissen hoeveel ze daarvan in de gezamenlijke pot steken. Ze weten dat elke dollar die zij erin stoppen wordt verdubbeld, waarna het eindbedrag onder alle spelers wordt verdeeld. De groep profiteert in dit spel optimaal als iedereen al zijn geld inlegt in de pot, want die wordt verdubbeld. Maar voor jou als individuele speler is het beter om die 10 dollar voor jezelf te houden en te hopen dat de rest wel samenwerkt. Want dan hou jij je 10 dollar, en je krijgt ook nog een deel van wat de anderen in de pot hebben gestopt.’

Dat is het standaardspel, maar dat kun je vast op allerlei manieren variëren.

‘Inderdaad. Je kunt spelers bijvoorbeeld verschillende startbedragen geven. Of je zegt dat niet bij alle spelers de inleg in de pot wordt verdubbeld, maar dat sommige spelers efficiënter zijn en hun bijdrage verdrievoudigd wordt. En je kunt ook de verdeelsleutel van de pot veranderen: dat ik bijvoorbeeld 60 procent van het eindbedrag krijg en jij maar 20.’

‘Mensen zijn soms zelfs bereid om iets van hun rijkdom op te geven om de uitkomst net iets gelijker te maken’

Wat zijn de gevolgen voor samenwerking als de startbedragen per persoon verschillen?

‘We merkten dat hoe je het spel ook vormgeeft, er nooit enige samenwerking van de grond komt als de verschillen tussen de startbedragen te groot zijn. Dus als wij met zijn tweeën spelen en jij krijgt 99 procent van het start-kapitaal, dan zullen wij nooit tot samenwerking komen. Simpelweg omdat jij al 99 procent van alle rijkdom hebt, nietwaar? Jij hebt dan geen enkele reden om met mij samen te werken, want daar heb je heel weinig bij te winnen: ik heb immers maar 1 procent van het startkapitaal gekregen. En deze uitkomst komt steeds weer terug. Te veel ongelijkheid is altijd slecht voor de samenwerking.’

Wat bleek er nog meer uit uw aangepaste versie van het spel?

‘We zagen ook dat bij een symmetrische opzet, dus als alle andere relevante factoren voor alle deelnemers gelijk zijn, een gelijke verdeling van het startkapitaal ook tot de beste uitkomst leidt. We zijn het meest geneigd om samen te werken als iedereen met hetzelfde startbedrag begint. En nog een resultaat: als we beginnen met natuurlijke verschillen tussen de deelnemers, als jij bijvoorbeeld meer aan het publieke goed kunt bijdragen omdat jouw bijdragen productiever zijn dan de mijne, dan blijken er situaties te kunnen ontstaan waarin het juist beter is als wij niet met hetzelfde startbedrag beginnen. Dan heb je juist baat bij een beetje ongelijkheid in de startbedragen. Niet te veel, want te veel ongelijkheid is altijd funest, maar een kleine mate van ongelijkheid.’

© Unsplash
© Unsplash

Hoe kan de samenwerking stabiel blijven als de rijkdom ongelijk is verdeeld?

‘Dat hangt af van je verklaring voor waarom samenwerking überhaupt kan ontstaan. In ons artikel blijkt samenwerking te drijven op directe wederkerigheid. Dat betekent dat we meerdere rondjes spelen, en als jij mij pijn doet in deze ronde, kan ik jou terugpakken in de volgende ronde, ook als jij iets rijker bent dan ik. En afhankelijk van hoeveel pijn ik jou nog kan doen in de volgende ronde, kan dat volstaan om te zorgen dat jij in deze ronde toch maar liever samenwerkt.’

Wanneer staat ongelijkheid samenwerking in de weg?

‘Wanneer het punt wordt bereikt dat de andere spelers zo weinig invloed op jou hebben dat het voor jou altijd beter uitpakt om alleen aan je eigenbelang te denken, ongeacht hoe zij jou verder bejegenen.’

En die verschillen in productiviteit, startkapitaal en de inleg in de pot, waarmee kun je dat in de echte wereld vergelijken?

‘Met teamwerk bijvoorbeeld. Je start-bedrag is de hoeveelheid tijd die je daarvoor beschikbaar hebt. Je productiviteit is de hoeveelheid werk die jij in een uur kunt verzetten. Stel dat het een natuurkundeproject is en dat jij veel beter in natuurkunde bent dan ik. Dan kun jij voor dit schoolproject binnen een uur veel meer betekenen dan ik. Dan voorspelt ons model dat het teamwerk veel meer oplevert als jij er altijd meer tijd voor hebt. Nu is dat een vrij beperkt voorbeeld, want tijd kunnen we onderling niet uitruilen. Als jij vier uur de tijd hebt en ik maar twee, kunnen we afspreken dat ik in ieder geval al mijn twee uur eraan besteed, en dat jij er drie van jouw totale vier uur aan besteedt, en dat het zo goed verdeeld is. Dat is wel interessant, want een sociale planner kan dat resterende uur niet van jouw tijd afhalen en aan mij geven.’

Zeg je nu dat het gezag in een centraal geleide economie jouw tijd voor je kan indelen?

‘Ja.’

Is er een reden waarom je geen vergelijking wil trekken met de economie, waar de gezamenlijke pot de belastingopbrengst is?

‘Daar kun je het ook mee vergelijken, en daarin speelt de sociale planner misschien een grotere rol. Ik denk dat ik wel een beetje bang ben dat ons onderzoek voor de verkeerde doeleinden wordt gebruikt. Sommige mensen zouden het kunnen misbruiken om hun eigen agenda te propageren.
Snap je wel?’

Maar jullie conclusie is toch juist dat te veel ongelijkheid slecht is voor iedereen?

‘Ja. En waar je ook mee moet uitkijken, is dat het voor een sociale planner niet zo makkelijk is om de optimale verdeling van het geld te bepalen. Om dat te kunnen bepalen, moet je eigenlijk weten hoe productief elk individu is. Dat is in de werkelijkheid natuurlijk heel moeilijk vast te stellen. Als je daarin doorschiet, loop je meteen tegen onze bevinding aan dat het slecht is voor de economie, omdat je samenwerking dan juist frustreert.’

‘Te veel ongelijkheid is altijd slecht voor de samenwerking’

Hoe zou iemand jullie resultaten kunnen misbruiken?

‘Je kunt heel makkelijk de verkeerde conclusie trekken dat mensen die productiever zijn ook meer geld moeten krijgen. Sommige mensen zouden hiermee dolgraag hun eigen agenda propageren en zeggen dat de belasting voor de rijken moet worden verlaagd, omdat zij productiever zijn. Dat je ze meer van hun vermogen moet laten houden, omdat dat voor iedereen beter is.’

Wat zou u verder zeggen tegen iemand die voor belastingverlaging voor de rijken pleit?

‘Je kunt onze resultaten niet gebruiken om bestaande ongelijkheid te rechtvaardigen. Wat wij met productiviteit bedoelen, is iets heel specifieks. Het is niet waar je in het dagelijks taal-gebruik aan denkt bij het woord productiviteit. Het gaat specifiek om de effectiviteit van jouw bijdrage aan het produceren van publieke goederen. Met een andere definitie van productiviteit hadden we deze uitkomst over ongelijkheid en samenwerking niet gekregen. Je kunt als investeringsbankier heel productief zijn, zonder dat je werk veel bijdraagt aan het algemeen nut. Als je met je rijkdom, weet ik veel, je tiende auto koopt, staat die alleen maar in je garage te staan. Dan kun je zeggen: oké, maar de autofabrikant profiteert er wel van.

Maar er zijn effectievere manieren om het publieke goed te vergroten dan wat we in lekentaal omschrijven als “economische productiviteit”.’

Te veel ongelijkheid is slecht voor samenwerking. Kan een beetje ongelijkheid juist goed zijn?

‘Ja. We zien dat een lichte mate van ongelijkheid in de startbedragen goed kan zijn voor de samenwerking.’

Waarderen mensen gelijkheid meer dan samenwerking?

‘Samenwerking is belangrijk, maar het is niet het enige waar mensen belang aan hechten. Mensen stellen ook prijs op gelijkheid. Soms zijn ze zelfs bereid om iets van hun rijkdom op te geven om de uitkomst net iets gelijker te maken. Een vervolgvraag voor ons onderzoek zou zijn: wat willen de mensen zelf? Willen ze met ongelijke startbedragen beginnen in situaties waarin wij voorspellen dat zoiets beter is voor de samenwerking? Of beginnen ze ook dan toch liever met gelijke startbedragen?’

Wat vindt u van het pleidooi van Andrew Yang [voormalig Democratisch presidentskandidaat] voor een basisinkomen?

‘Ik moet er nu bij zeggen dat dit mijn persoonlijke mening is. Dat gegarandeerde inkomen van duizend dollar kan ertoe bijdragen dat mensen niet meer hoeven te piekeren over hoe ze het eind van de maand halen. En ik heb de Europese zorgstelsels altijd geweldig gevonden. Als je in Amerika iets voorstelt wat een beetje op Europese zorgstelsels lijkt, zie ik dat je meteen wordt uitgemaakt voor socialist, of communist. Dat vind ik een beetje raar. Ik heb twee jaar in de VS gewoond en de rest van mijn leven in Europa, en over het algemeen bevalt de Europese zorg mij veel beter.’

Denkt u dat het in een systeem van mondiaal kapitalisme mogelijk is effectieve instellingen op te richten om de rijkdom te nivelleren?

‘Het korte antwoord is nee. Zelfs al zou iedereen het erover eens zijn dat zulke instellingen nuttig en nodig zijn, dan is nog niet duidelijk wat een eerlijke vermogensverdeling is. Bij nadere beschouwing loop je tegen allerlei problemen aan. In de wetenschap hebben we altijd al het probleem wie als eerste auteur van een artikel moet worden vermeld, want diegene krijgt de meeste aandacht. Daar kom je soms moeilijk uit, omdat sommige coauteurs hun bijdrage heel belangrijk vinden. En weer anderen zeggen dat het artikel er zonder hun bijdrage nooit was gekomen. Je kunt dan op zo veel vlakken van mening verschillen dat je moeilijk kunt bepalen wat nou eerlijk is, en daar dus ook moeilijk overeenstemming over bereikt.’

Wat vindt u wiskundig zo interessant aan het probleem van geslaagde en mislukte samenwerking tussen mensen?

‘Toen ik ging studeren, deed ik dat eerlijk gezegd om dieper inzicht te krijgen in tijd en ruimte. Ik ging dus wis- en natuurkunde studeren. Om de een of andere vreemde reden begreep ik de natuurkunde nooit goed. Wiskunde ging me goed af, maar in de natuurkunde raakte ik de weg kwijt.

Op een gegeven moment werd ik gewoon verliefd op strategisch denken, het nadenken over wat optimale strategieën zijn en hoe een optimale uitkomst voor jou kan afhangen van hoe jij de andere speler kunt beïnvloeden. Ik ben nog net nerd genoeg om de wiskundige kant daarvan heel interessant te vinden. Je kunt over deze zaken natuurlijk ook op niet-wiskundige wijze nadenken, op een zuiver intuïtief niveau, maar het blijft toch een spel waarin je zo veel mogelijk zetten vooruit moet denken. Wat moet ik in deze situatie doen? Hoe zou de ander dan reageren?

Samenwerking is een belangrijk verschijnsel op zichzelf, dat ons in veel opzichten van andere diersoorten onderscheidt. We werken zelfs met vreemden samen, en het is niet duidelijk waarom we dat precies doen en onder welke omstandigheden.’

Brian Gallagher

Nautilus
Verenigde Staten | website | nautil.us

Begonnen als onlineweekblad, verschijnt Nautilus sinds september 2013 ook op papier. Het prachtige blad wil berichten over de ‘oneindige raakvlakken’ tussen de wetenschap en ons dagelijks leven. Elke maand komt een ander thema aan bod.

Dit artikel van verscheen eerder in Nautilus.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.