• Middle East Eye
  • Reader
  • Op weg naar een post-antibioticatijdperk

Op weg naar een post-antibioticatijdperk

Middle East Eye | Kieran Cooke | 28 april 2019

Ze worden een stille tsunami genoemd, die de geneeskunde terug naar de Middeleeuwen helpen. Resistente superbacteriën zijn aan een verontrustende opmars bezig in het Midden-Oosten.

Karam Yaseen, voormalig verpleegkundige bij Artsen Zonder Grenzen (AZG), is als adviseur antibioticaresistentie verbonden aan een ziekenhuis voor post-operatieve zorg dat is opgezet door een liefdadigheidsorganisatie in Mosul in Noord-Irak. Kort nadat het ziekenhuis werd geopend, een jaar geleden, begonnen medewerkers bij patiënten een hoge weerstand tegen antibiotica te bespeuren.

Na een bijna negen maanden durende strijd veroverde het Iraakse leger in 2017 Mosul op IS. ‘Meer dan een jaar later zijn de gevolgen van de antibioticaweerstand opvallender en zichtbaarder dan ooit,’ zegt Yaseen. Ook AZG noemt de antibioticaresistentie in Irak en elders in het Midden-Oosten alarmerend hoog. Meer dan eenderde van de patiënten in het ziekenhuis van Mosul is resistent tegen een groot aantal medicijnen, waardoor voorheen eenvoudig te bestrijden ziektes en aandoeningen nu vaak ongeneeslijk en fataal zijn geworden. Makkelijk uit te schakelen huis-tuin-en-keukenbacteriën zijn uitgegroeid tot superbacteriën.

Ongereguleerd gebruik van antibiotica, slechte hygiëne en de algemene chaos van de oorlog zijn enkele hoofdoorzaken van het probleem met de superbacteriën. Stijgende kosten van medische zorg en medicijnen drijven mensen vaak tot zelfmedicatie.

Ondertussen is het wijdverbreide gebruik en misbruik van antibiotica bij dieren ook een factor van belang. Runderen krijgen de medicijnen vaak toegediend om hun gewicht te verhogen. Deze antibiotica komen in de voedselketen en zorgen voor een grotere weerstand tegen de medicijnen bij mensen.

‘Vijftien jaar geleden was het gebruik van antibiotica in Irak redelijk goed geregeld en hadden we een behoorlijke gezondheidszorg,’ zegt Yaseen. ‘Maar de oorlog in 2003 veranderde alles. Daarna kwamen sommige antibiotica die alleen op recept verkrijgbaar hadden moeten zijn, heel gemakkelijk op de markt. Als ze maar even ziek werden, gingen mensen ze steeds vaker gebruiken. En dus kan een apotheker in Irak nu aan iedereen antibiotica verkopen, zelfs de injecteerbare, zonder recept.’

Mosul is wel een speciaal geval. De stad is zwaar gehavend, eerst vanwege de langdurige bezetting door IS, en vervolgens door een al even langdurige belegering die aan die bezetting een einde moest maken. Duizenden mensen stierven of raakten gewond als gevolg van het oorlogsgeweld, de infrastructuur ging aan gruzelementen, zowel de geestelijke als de fysieke gezondheid van de bevolking holde achteruit. Maar wat er in Mosul aan de hand is, gebeurt ook elders in het Midden-Oosten, en zelfs daarbuiten.

Een arts bezoekt het verwoeste ziekenhuis In Mosul. – © Dirk Waem
Een arts bezoekt het verwoeste ziekenhuis In Mosul. – © Dirk Waem

Antibioticaresistentie wordt samen met terrorisme en klimaatverandering aangemerkt als een van de grootste mondiale bedreigingen. Gedurende vele tientallen jaren hebben antibiotica de verspreiding van bacteriële infecties gestuit. Zo werden miljoenen levens gered en ging de menselijke levensverwachting sterk omhoog.

De laatste jaren beginnen antibiotica echter aan effectiviteit in te boeten, met name in de derde wereld. De medische wereld luidt de noodklok.
Hoewel antibacteriële resistentie in het Midden-Oosten al vele jaren bestaat, werd ze pas vanaf 2003 als een groot probleem in de regio gezien, toen Amerikaanse soldaten die in Afghanistan en Irak gewond waren geraakt, weerstand tegen een groot aantal geneesmiddelen bleken te hebben ontwikkeld. Benen moesten worden afgezet wanneer bacteriële infecties zelfs niet met de krachtigste medicijnen te bestrijden waren. Eén bacterie, Acinetobacter baumannii, kwam zo veel voor onder soldaten dat ze de bijnaam Iraqibacter kreeg.

Het Amerikaanse leger slaagde er met zijn vele medische hulpmiddelen in het probleem onder controle te krijgen, maar de meeste landen in het Midden-Oosten hebben die middelen niet tot hun beschikking, waardoor patiënten met een antibioticaresistentie geen adequate behandeling krijgen. Het vereist aanzienlijke expertise en veel geld om infecties te analyseren. Een kuur met intraveneus toegediende medicijnen kan duizenden dollars kosten.

Het AZG-ziekenhuis in Mosul heeft speciale isolatiegedeelten waar patiënten met dergelijke infecties kunnen worden behandeld. Veel gezondheidscentra in de regio hebben die isolatiegedeelten echter niet, en zelfs geen medische basisvoorzieningen als handschoenen. Soms is er onvoldoende schoon water en ontbreken goede sanitaire voorzieningen. Onder dergelijke omstandigheden kunnen infecties zich snel verspreiden.

Gebrek aan controle

‘Het Midden-Oosten en Zuid-Azië zijn hotspots van antibioticaresistentie in de wereld, wat voor een groot deel te wijten is aan overmatig gebruik en een vaak volledig gebrek aan controle,’ zegt Dr. Richard Murphy, die nu verbonden is aan de Universiteit van Californië in Los Angeles, maar zich in het verleden namens AZG heeft beziggehouden met antibioticaresistentie in Jordanië. ‘We zijn het overmatig gebruik van antibiotica in ziekenhuizen in Amman gaan indammen, maar het echte probleem zit in de samenleving zelf, in de verwachting dat je medicijnen kunt krijgen voor een groot aantal betrekkelijk kleine kwalen.’

Onderzoek onder de grote Iraakse gemeenschap in Jordanië heeft uitgewezen dat veel mensen antibiotica van vrienden of familieleden krijgen, of overgebleven tabletten bewaren voor later gebruik. Volgens een Jordaanse arts wordt in zijn land in een jaar tijd drie keer zoveel antibiotica gebruikt als in Groot-Brittannië, terwijl Jordanië zes keer minder inwoners heeft.

‘De omvang van het probleem drong pas goed tot me door toen ik las over de resultaten van tests op mensen die in poliklinieken in Afghanistan waren behandeld,’ vertelt Murphy. ‘Dat waren over het algemeen gezonde mensen met niet-ernstige klachten, en toch was hun antibioticaresistentie extreem. Ze waren gekoloniseerd door superbacteriën, en dat kwam doordat antibiotica als snoep werden uitgedeeld. Als mensen dan echt ziek worden of letsel oplopen, is er niets meer om ze mee te behandelen, en kunnen infecties zich heel gemakkelijk verspreiden. De situatie in het Midden-Oosten is waarschijnlijk vergelijkbaar; van verbetering is geen sprake, het gaat juist steeds sneller achteruit,’ zegt Murphy.

Er zijn ook gevallen van antibioticaresistentie gemeld in de Gazastrook, een van de dichtstbevolkte gebieden ter wereld, waar schoon drinkwater schaars is en de eenvoudigste hygiëne vaak nog ontbreekt. Een in opdracht van de Britse overheid uitgevoerde en in 2016 gepubliceerde wereldwijde evaluatie van het probleem vermeldt dat antibioticaresistente strengen van bacteriën als E. coli en Mycobacterium tuberculosis de dood van 700.000 mensen per jaar tot gevolg hebben – en dat zou nog een voorzichtige schatting zijn. Het aantal slachtoffers zou halverwege deze eeuw tot tien miljoen per jaar kunnen zijn opgelopen.

“De stompzinnigheid van de mensheid is werkelijk spectaculair”

‘Zonder snelle gecoördineerde actie is de wereld op weg naar een post-antibioticatijdperk, waarbij veel voorkomende infecties en lichte verwondingen, die tientallen jaren lang te behandelen waren, weer dodelijk kunnen worden,’ stelt de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). ‘Antibioticaresistentie brengt de prestaties van de moderne geneeskunde in gevaar. Orgaantransplantaties, chemotherapie en operaties zoals keizersneden worden veel gevaarlijker zonder effectieve antibiotica voor de preventie en behandeling van infecties.’

‘Nieuwe medicijnen’ – geheel nieuwe antibiotica die bacteriën niet kennen – zijn dringend nodig, maar de afgelopen kwarteeuw is men er nog niet in geslaagd ze te produceren. De ontwikkeling van dergelijke medicijnen vergt veel tijd en middelen; farmaceutische bedrijven zeggen dat ze belastingverlagingen en andere prikkels nodig hebben om de benodigde ingewikkelde onderzoeksprogramma’s op te zetten.

Als er een radicaal nieuw antibioticum zou worden ontwikkeld, zullen de WHO en andere instanties het gebruik strikt willen beperken om de werkzaamheid ervan te behouden. Maar weiniggebruikte geneesmiddelen zijn niet aantrekkelijk voor farmaceutische bedrijven; er wordt meer geld verdiend met de ontwikkeling van langetermijngeneesmiddelen voor kanker en andere ziekten.

Stompzinnigheid

Tim Walsh is professor aan de School of Medicine van de Cardiff-universiteit in Wales en een mondiale autoriteit op het gebied van antimicrobiële resistentie. ‘We zijn er niet alleen niet in geslaagd nieuwe medicijnen te ontwikkelen, er is ondanks de omvang van het probleem nog altijd een gebrek aan gecoördineerde internationale actie,’ zegt hij. ‘De monitoring in ziekenhuizen en gegevensverzameling in veel regio’s zijn volstrekt ontoereikend. En dan is er nog de kwestie van de hygiëne, van sanitaire voorzieningen en van een deugdelijke afvoer van afvalwater. In conflicten als in Syrië, Libië of in Jemen, waar de situatie het allerergst is, weet je helemaal niet wat er gebeurt en nemen de risicofactoren snel toe.’

Walsh zegt dat internet een ongereguleerde antibioticamarkt mogelijk heeft gemaakt. En de antibioticaresistentie heeft zich ook verspreid aan de hand van medisch toerisme, waarin miljarden dollars omgaan. Vele duizenden mensen in het Midden-Oosten reizen elk jaar naar Thailand of India om zich te laten opereren – en daar pikken ze de bacteriën op die ze mee naar huis nemen. ‘Op dit punt is de stompzinnigheid van de mensheid werkelijk spectaculair,’ zegt Walsh.

Auteur: Kieran Cooke

Middle East Eye
VK | website | middleeasteye.net

Onafhankelijke Engels-Franse nieuwssite onder leiding van David Hearst, voormalig correspondent van The Guardian. Beschikt over een groot netwerk van correspondenten en verslaat politiek, economisch 
en maatschappelijk nieuws uit 24 landen in het Midden-Oosten.

Dit artikel van Kieran Cooke verscheen eerder in Middle East Eye.
Recent verschenen
Een remedie tegen navelstaren?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Onze nieuwsbrief wordt wekelijks verzonden.
inschrijven

Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!

En ontvang wekelijks het beste uit de internationale pers in uw mailbox.